ब्रँडची ओळख, रंगांची सत्ता आणि ट्रेडमार्कचं भारतीय वास्तव

 ब्रँडची ओळख, रंगांची सत्ता आणि ट्रेडमार्कचं भारतीय वास्तव

भारतीय बाजारपेठ आज एका महत्त्वाच्या वळणावर उभी आहे. उत्पादनांची गुणवत्ता, किंमत किंवा उपलब्धता एवढ्यापुरताच स्पर्धेचा मुद्दा उरलेला नाही. आजची खरी स्पर्धा आहे ती ओळखीची. ग्राहकाला दुकानात, मोबाईल स्क्रीनवर किंवा जाहिरातीत क्षणार्धात जे दिसतं, जे आठवतं, जे भावनिक नातं तयार करतं—तोच खरा ब्रँड. आणि ह्याच ओळखीचं कायदेशीर संरक्षण म्हणजे ट्रेडमार्क.

आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ट्रेडमार्क, पेटंट आणि कॉपीराइट या संकल्पना उद्योगविश्वाचा कणा बनल्या आहेत. भारतात मात्र बराच काळ या गोष्टींना दुय्यम स्थान दिलं गेलं. “काम चांगलं असेल तर नाव चालेल” किंवा “आपलं कोणी चोरणार नाही” अशी मानसिकता अजूनही काही प्रमाणात दिसते. पण आजच्या खुल्या आणि डिजिटल बाजारपेठेत ही भूमिका धोकादायक ठरू शकते. उशिरा का होईना, पण भारतीय उद्योग, स्टार्टअप्स आणि अगदी छोटे व्यावसायिकही आता ट्रेडमार्कच्या महत्त्वाकडे गांभीर्याने पाहू लागले आहेत. जब जागो तब सवेरा—हे इथे तंतोतंत लागू होतं.

ट्रेडमार्क म्हणजे केवळ नाव किंवा लोगो, ही समजूत आता कालबाह्य झाली आहे. नाव, चिन्ह, पॅकेजिंग, रंगसंगती, टॅगलाईन, ध्वनी, अगदी विशिष्ट अनुभवही ट्रेडमार्कच्या कक्षेत येऊ शकतो. म्हणजेच ग्राहकांच्या मनात एखाद्या ब्रँडशी जोडलेली प्रत्येक ओळख ही संरक्षित करता येण्याजोगी असते—अट इतकीच की ती ओळख वैशिष्ट्यपूर्ण (distinctive) असावी.

भारतीय उदाहरणांकडे पाहिलं, तर हे चित्र अधिक स्पष्ट होतं. उदाहरणार्थ, अमूल. “अमूल” म्हटलं की डोळ्यासमोर काय येतं? पांढऱ्या पार्श्वभूमीवर लाल अक्षरात लिहिलेलं नाव, वर निळी कडा, आणि अर्थातच अमूल गर्ल. ही अमूल गर्ल केवळ एक कार्टून नाही; ती भारतीय ब्रँड इतिहासाचा अविभाज्य भाग आहे. तिचा पोल्का डॉट फ्रॉक, तिची केशरचना, तिच्या वाक्यांची शैली—ही सगळी अमूलची ट्रेडमार्क ओळख आहे. अमूलने दशकानुदशके या दृश्यात्मक ओळखीची सातत्याने जपणूक केली, म्हणूनच आज कुठलीही सामाजिक किंवा राजकीय घडामोड अमूल गर्लच्या माध्यमातून मांडली, तरी ग्राहकाला क्षणात ब्रँड ओळखू येतो.

असंच काहीसं चित्र टाटा समूहाचं आहे. “टाटा” हा शब्द केवळ उद्योगसमूहाचं नाव राहिलेला नाही; तो विश्वास, गुणवत्ता आणि नैतिकतेचा समानार्थी शब्द बनला आहे. टाटा समूहाचा निळा रंग, त्यांचा साधेपणा दाखवणारा लोगो, आणि “Leadership with Trust”सारखी मूल्यप्रधान भूमिका—ही सगळी त्यांची ब्रँड ओळख आहे. टाटांनी त्यांच्या नावाचा आणि लोगोचा वापर अत्यंत काटेकोरपणे नियंत्रित केला आहे. त्यामुळेच टाटा नाव असलेलं प्रत्येक उत्पादन किंवा सेवा ग्राहक आपोआप विश्वासाने स्वीकारतो. ही विश्वासार्हता तयार व्हायला दशकं लागतात, पण ती गमावायला क्षण पुरेसा असतो—आणि म्हणूनच ट्रेडमार्क संरक्षण इथे अत्यंत महत्त्वाचं ठरतं.

एअर इंडियाचं उदाहरणही लक्षवेधी आहे. महाराजा हा एअर इंडियाचा शुभंकर (mascot) गेली अनेक दशकं भारतीय विमानसेवेचं प्रतीक राहिला आहे. त्याची पगडी, मिशा, राजेशाही थाट—ही सगळी दृश्यात्मक ओळख एअर इंडियाच्या ब्रँडशी घट्ट जोडलेली आहे. टाटा समूहाकडे एअर इंडिया परत आल्यानंतर या ब्रँड ओळखीला नवसंजीवनी देण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. लोगो, रंगसंगती (लाल आणि पांढरा), आणि ‘महाराजा’ या संकल्पनेचा आधुनिक वापर—हे सगळं केवळ डिझाईन बदल नाही, तर ट्रेडमार्क आणि ब्रँड पुनरुज्जीवनाचा भाग आहे.

नव्या पिढीच्या ब्रँड्समध्ये जिओ (Jio) हे सर्वात ठळक उदाहरण आहे. अवघ्या काही वर्षांत जिओने भारतीय टेलिकॉम क्षेत्राचा चेहरामोहरा बदलून टाकला. जिओचा निळा रंग, साधा गोल लोगो, आणि ‘डिजिटल इंडिया’शी जोडलेली ओळख—ही सगळी अत्यंत विचारपूर्वक उभारलेली ब्रँड रणनीती आहे. जिओचा निळा रंग आज इतका परिचित झाला आहे की दूरून एखादं जिओचं स्टोअर दिसलं, तरी लोगो वाचायच्या आधी रंग ओळखू येतो. हीच तर रंगांची ट्रेडमार्क ताकद आहे.

भारतात रंगांवर आधारित ट्रेडमार्कची चर्चा अजून तुलनेने कमी आहे, पण हळूहळू ती पुढे येते आहे. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कॅडबरीचा जांभळा, UPSचा ब्राऊन किंवा बार्बीचा गुलाबी जसा ओळखीचा आहे, तसाच भारतीय ब्रँड्ससाठीही रंग महत्त्वाचा ठरतो. पतंजलीचं उदाहरण घ्या. पतंजलीचा भगवा रंग, संस्कृतप्रेरित नावं आणि आयुर्वेदाशी जोडलेली दृश्यात्मक शैली—ही सगळी त्यांची ब्रँड ओळख आहे. हा भगवा रंग केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक प्रतीक नाही; तो पतंजलीच्या मार्केटिंग आणि ट्रेडमार्क धोरणाचा भाग आहे.

ट्रेडमार्कचं महत्व केवळ मोठ्या कंपन्यांपुरतं मर्यादित नाही. भारतात आज हजारो स्टार्टअप्स, MSMEs आणि स्थानिक ब्रँड्स उदयास येत आहेत. पण अनेकदा ब्रँड नाव ठरवताना किंवा लोगो डिझाइन करताना आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या ट्रेडमार्कचा अभ्यास केला जात नाही. परिणामी, ब्रँड लोकप्रिय झाल्यानंतर कायदेशीर नोटीस, खटले आणि नाव बदलण्याची वेळ येते. हा बदल केवळ आर्थिक नुकसान करणारा नसतो, तर ग्राहकांच्या मनात तयार झालेली ओळखही मोडून टाकतो.

भारतीय ट्रेडमार्क कायदा रंग, आवाज, आकार आणि पॅकेजिंग यांनाही संरक्षण देतो—फक्त त्या घटकांनी बाजारात विशिष्ट ओळख निर्माण केलेली असावी. म्हणजेच, “हा रंग पाहिल्यावर लोकांना माझाच ब्रँड आठवतो” हे सिद्ध करता आलं, तर तो रंगही ट्रेडमार्क होऊ शकतो. अर्थात, हे सिद्ध करणं सोपं नाही. त्यासाठी सातत्यपूर्ण वापर, जाहिरात, विक्री आकडे आणि ग्राहकांची ओळख दाखवावी लागते. पण एकदा का हे संरक्षण मिळालं, की ब्रँडची ताकद अनेक पटींनी वाढते.

आजच्या डिजिटल युगात हा मुद्दा आणखी महत्त्वाचा ठरतो. सोशल मीडिया, ई-कॉमर्स आणि ऑनलाइन जाहिरातींमुळे ब्रँडची नक्कल करणं खूप सोपं झालं आहे. थोडा रंग बदलून, नावात एक अक्षर वाढवून किंवा पॅकेजिंग साधर्म्य ठेवून ग्राहकांची दिशाभूल केली जाते. अशा वेळी ट्रेडमार्क नोंदणी हीच पहिली आणि सर्वात प्रभावी संरक्षणाची ढाल ठरते.

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ट्रेडमार्क हा एकदाच करून विसरण्याचा विषय नाही. त्याचं नूतनीकरण, योग्य वापर आणि उल्लंघनाविरुद्ध कारवाई ही सततची प्रक्रिया आहे. टाटा, अमूल किंवा रिलायन्ससारखे मोठे समूह यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर यंत्रणा ठेवतात. पण लहान व्यावसायिकांनीही किमान प्राथमिक पातळीवर तरी याबाबत जागरूक असणं गरजेचं आहे.

भारतात बौद्धिक संपदा हक्कांबाबत जनजागृती वाढते आहे, ही सकारात्मक बाब आहे. सरकारी योजना, स्टार्टअप इंडिया उपक्रम, आणि डिजिटल ट्रेडमार्क नोंदणीमुळे प्रक्रिया सुलभ झाली आहे. तरीसुद्धा, अजूनही मोठा वर्ग या विषयाकडे दुर्लक्ष करतो. ट्रेडमार्क म्हणजे खर्च, असं अनेकांना वाटतं; प्रत्यक्षात तो खर्च नसून गुंतवणूक आहे—ब्रँडच्या भविष्यासाठीची.

शेवटी एवढंच म्हणावंसं वाटतं की भारतीय बाजार आता परिपक्वतेकडे जात आहे. ग्राहक अधिक जागरूक आहे, स्पर्धा तीव्र आहे, आणि ब्रँडची ओळख हीच खरी संपत्ती ठरत आहे. नाव, रंग, डिझाईन किंवा टॅगलाईन—या सगळ्या गोष्टी जपल्या नाहीत, तर मेहनतीनं उभारलेला ब्रँड क्षणात हातातून निसटू शकतो. म्हणूनच, आजच्या भारतात व्यवसाय करायचा असेल, तर ट्रेडमार्क आणि बौद्धिक संपदा हक्क समजून घेणं ही गरज आहे, लक्झरी नाही.

कारण शेवटी, उत्पादन विकलं जातं; पण ब्रँड आठवला जातो.

आणि जो ब्रँड आठवतो, तोच टिकतो.