विवाह : बदलते संदर्भ, वाढता ताण आणि नात्यांची परीक्षा

 विवाह : बदलते संदर्भ, वाढता ताण आणि नात्यांची परीक्षा

भारतीय समाजात विवाह ही केवळ दोन व्यक्तींमधील वैयक्तिक घटना नसून ती कुटुंब, समाज आणि संस्कृतीशी जोडलेली एक महत्त्वाची संस्था मानली जाते. परंपरेने विवाहाकडे “सात जन्मांचे नाते”, “संस्कार” आणि “कर्तव्य” या दृष्टीने पाहिले गेले. मात्र आजच्या बदलत्या सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक परिस्थितीत विवाहाची संकल्पनाच नव्याने घडत आहे. आधुनिक जीवनशैली, व्यक्तिस्वातंत्र्याची जाणीव, शिक्षण आणि करिअरच्या संधी, तसेच बदलती मूल्यव्यवस्था यांचा विवाहावर खोल परिणाम होत आहे.

एकेकाळी विवाह टिकवणे ही प्राथमिक जबाबदारी मानली जात होती. मतभेद, दुःख, अन्याय असूनही “लग्न मोडू नये” ही शिकवण दिली जायची. आज मात्र वैवाहिक नात्यांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो आहे. सुख, मानसिक समाधान, सन्मान आणि समानता या गोष्टी केंद्रस्थानी येऊ लागल्या आहेत. हा बदल सकारात्मक असला, तरी त्यासोबतच तणाव, संघर्ष आणि घटस्फोटाचे प्रमाणही वाढत असल्याचे वास्तव नाकारता येत नाही.

आजच्या विवाहातील सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे अपेक्षा. लग्नाआधी असणाऱ्या अपेक्षा आणि लग्नानंतरची वास्तव परिस्थिती यामधील दरी अनेक नात्यांमध्ये ताण निर्माण करते. जोडीदाराने आपल्याला पूर्णपणे समजून घ्यावे, प्रत्येक भावनिक गरज पूर्ण करावी, करिअरमध्ये साथ द्यावी, कुटुंबीयांशी योग्य समतोल साधावा—या सर्व अपेक्षा एकाच व्यक्तीकडून केल्या जातात. अपेक्षांचा हा अतिरेक नात्याला ओझे बनवतो.

करिअर आणि आर्थिक स्वावलंबन हा आजच्या विवाहातील महत्त्वाचा घटक ठरला आहे. स्त्री-पुरुष दोघेही शिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र असल्यामुळे निर्णयप्रक्रियेत समानतेची अपेक्षा वाढली आहे. मात्र अनेक वेळा पारंपरिक भूमिका आणि आधुनिक विचार यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो. “घर आणि करिअर” यातील समतोल साधताना अनेक विवाह तणावाखाली येतात. पुरुषांवर आर्थिक जबाबदारीचा ताण, तर स्त्रियांवर दुहेरी जबाबदारी—नोकरी आणि घर—यामुळे मानसिक थकवा वाढतो.

सोशल मीडियाचा परिणामही वैवाहिक नात्यांवर लक्षणीय आहे. सतत दिसणारे “परिपूर्ण” आयुष्य, आनंदी जोडपी, यशस्वी संसार हे वास्तवाचे अपूर्ण चित्र दाखवतात. तुलना करण्याची सवय वाढते आणि आपल्या नात्याबद्दल असमाधान निर्माण होते. जोडीदाराकडून सतत अधिक अपेक्षा ठेवल्या जातात, पण त्या पूर्ण न झाल्यास निराशा आणि राग वाढतो.

विवाह टिकवण्यासाठी संवाद हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे, मात्र हाच संवाद अनेक नात्यांमध्ये हरवत चालला आहे. बोलणे कमी होऊन आरोप, टोमणे आणि शांतता वाढते. न बोललेले प्रश्न, दडपलेल्या भावना आणि न व्यक्त केलेला राग पुढे मोठ्या वादाचे रूप घेतो. संवादाचा अभाव हा नात्यांचा “मूक शत्रू” ठरतो.

याच पार्श्वभूमीवर घटस्फोटाकडे पाहण्याची समाजाची दृष्टीही बदलते आहे. पूर्वी घटस्फोट म्हणजे अपयश, कलंक किंवा सामाजिक नकार मानला जात होता. आज मात्र अनेक जण घटस्फोटाकडे मानसिक आरोग्य आणि आत्मसन्मान जपण्यासाठी घेतलेला कठीण, पण आवश्यक निर्णय म्हणून पाहू लागले आहेत. अत्याचार, सततचा मानसिक ताण, असमानता किंवा विश्वासघात अशा परिस्थितीत वेगळे होणे चुकीचे ठरत नाही.

तथापि, वाढते घटस्फोट हे केवळ वैयक्तिक प्रश्न नसून सामाजिक चिंतेचा विषय आहे. विशेषतः मुलांवर होणारा परिणाम दुर्लक्षित करता येत नाही. तुटलेल्या नात्यांमुळे मुलांमध्ये असुरक्षितता, भीती आणि भावनिक गोंधळ निर्माण होतो. त्यामुळे प्रत्येक मतभेदाचा शेवट घटस्फोटातच व्हावा, हीही योग्य दिशा नाही.

या ठिकाणी समुपदेशन (Counselling) आणि नातेसंबंध शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करावे लागेल. लग्नाआधी आणि लग्नानंतर समुपदेशनाची संस्कृती समाजात रुजणे गरजेचे आहे. भावना व्यक्त करणे, मतभेद हाताळणे, अपेक्षा स्पष्ट करणे आणि समस्या सोडवण्याची कौशल्ये शिकवली गेली, तर अनेक नाती तुटण्यापासून वाचू शकतात.

विवाह म्हणजे त्याग, समायोजन आणि समजूतदारपणा—ही जुनी व्याख्या आजही महत्त्वाची आहे, पण त्यासोबतच परस्पर सन्मान, समानता आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य यांचा समतोल राखणे तितकेच आवश्यक आहे. कोणत्याही नात्यात “मी” आणि “तू” यापेक्षा “आपण” हा भाव टिकून राहिला, तर विवाह अधिक मजबूत होऊ शकतो.

आजचा खरा प्रश्न असा आहे की, आपण विवाहाकडे अजूनही केवळ सामाजिक कर्तव्य म्हणून पाहतो की भावनिक भागीदारी म्हणून स्वीकारतो? विवाह टिकवायचा असेल, तर बदल स्वीकारणे, जुन्या साच्यांमधून बाहेर येणे आणि नात्यांमध्ये लवचिकता आणणे अपरिहार्य आहे. परंपरा आणि आधुनिकता यांचा समन्वय साधतच आजच्या विवाहाला पुढे जावे लागेल.

शेवटी, विवाह हा न संपणारा संघर्ष नसून तो सतत घडणारा संवाद आहे. तो टिकवण्यासाठी प्रेमाइतकीच समज, संयम आणि संवेदनशीलतेची गरज असते. बदलत्या काळात नाती वाचवायची असतील, तर विवाहाच्या चौकटीपेक्षा माणसाला महत्त्व देणे हीच काळाची गरज आहे.