नारद उवाच

 अग्रलेखाचा निकष आणि माध्यमविश्वातील बदलती वास्तवता एखाद्या वर्तमानपत्राची ओळख काय असते, असा प्रश्न विचारला तर जुन्या पिढीतील संपादक, पत्रकार आणि अभ्यासक यांचे उत्तर जवळपास एकसारखे असेल — त्या वर्तमानपत्राचा अग्रलेख. कारण अग्रलेख हा केवळ एक लेख नसतो; तो त्या पत्राचे वैचारिक अधिष्ठान असतो, त्याची सार्वजनिक भूमिका असते, त्याची बौद्धिक ओळख असते. एका काळी तर असे म्हटले जात असे की, एखादे वर्तमानपत्र हातात घेतल्यावर पहिले पान वाचण्यापूर्वी त्याचा अग्रलेख वाचा; कारण त्यातून त्या पत्राचा मेंदू दिसतो. म्हणूनच शासनमान्य जाहिरात यादीसाठी जेव्हा निकष तयार करण्यात आले, तेव्हा अग्रलेख हा त्यातील महत्त्वाचा घटक मानला गेला, यात आश्चर्य नव्हते. शासनाला हे दाखवायचे होते की, ज्यांना सार्वजनिक पैशातून जाहिराती दिल्या जातील ती माध्यमे केवळ कागद भरून काढणारी नसून वैचारिक जबाबदारी पार पाडणारी असावीत. परंतु काळ बदलला, माध्यमांचे स्वरूप बदलले, वाचनाच्या सवयी बदलल्या आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ‘वर्तमानपत्र’ या संकल्पनेचेच रूपांतर झाले. त्यामुळे आज अग्रलेख हा निकष म्हणून कितपत रास्त आहे, हा प्रश्न पुन्हा ग...

  मंगलाष्टकांचा गोंगाट आणि हरवत चाललेलं ‘मंगल  लग्नसोहळ्यांमध्ये काही गोष्टी या केवळ विधी नसतात, त्या भावविश्वाचा भाग असतात. अंतरपाट उभा राहतो, वधू-वर समोरासमोर येण्याच्या त्या काही क्षणांमध्ये एक अनामिक उत्सुकता असते, शहनाईचा मंद स्वर वातावरणात तरंगत असतो, घरच्यांच्या डोळ्यांत समाधान आणि ओलावा एकत्र दिसत असतो, आणि मग सुरू होतात मंगलाष्टकं. पारंपरिक अर्थाने पाहिलं तर हा क्षण दोन व्यक्तींच्या नव्या आयुष्याच्या प्रारंभाचा, शुभेच्छांचा आणि सामूहिक आशीर्वादाचा असतो. पण गेल्या काही वर्षांत अनेक लग्नांमध्ये या मंगलाष्टकांचं स्वरूप इतकं बदललं आहे, की त्या मूळ ‘मंगल’ भावनेपेक्षा गोंधळ, दिखाऊपणा आणि स्वतःची उपस्थिती सिद्ध करण्याची धडपड अधिक ठळकपणे जाणवू लागली आहे. एकेकाळी काही निवडक आवाजांतून शांतपणे घुमणारी मंगलाष्टकं आता अनेकदा माइक ताब्यात घेण्याच्या एका अनौपचारिक स्पर्धेत रूपांतरित झाली आहेत, आणि हा बदल केवळ विनोदी नाही, तर तो आपल्या सामाजिक मानसिकतेबद्दलही बरेच काही सांगून जातो. आज अनेक लग्नांमध्ये एक ठराविक दृश्य वारंवार दिसतं. मंडपात सर्व तयारी पूर्ण झालेली असते. वधू-वर समोर उभे...

  फोटो : धूसर होत चाललेल्या आठवणींच्या उजेडात आजकाल फोटो काढणं इतकं सहज झालं आहे की त्या सहजतेनेच त्याची जादू कुठेतरी विरघळून गेल्यासारखी वाटते. एकेकाळी फोटो म्हणजे एक सोहळा होता—आता तो एक सवय झाली आहे. कधी कधी वाटतं, आपण फोटो जास्त काढतोय की आठवणी कमी जगतोय? फोनची गॅलरी उघडली की हजारो फोटो डोळ्यासमोरून सरकतात. वाढदिवस, सहली, चहाचे कप, रस्त्यात दिसलेले ढग, अचानक आवडलेलं एखादं झाड, सेल्फीज, ग्रुप फोटो, स्क्रीनशॉट्स… सगळंच. पण या सगळ्यातून खरंच किती क्षण आपण पुन्हा जगतो? आणि किती फक्त ‘स्क्रोल’ होऊन जातात? पूर्वी असं नव्हतं. फोटो म्हणजे निवडक क्षण. आयुष्यातील काही ठराविक दिवसच फोटोमध्ये बंदिस्त व्हायचे—लग्न, वाढदिवस, सण, सहली. त्या एका फोटोमागे तयारी असायची, अपेक्षा असायची, आणि थोडासा ताणही असायचा. कॅमेऱ्यासमोर उभं राहणं हीदेखील एक घटना असायची. घरातल्या कपाटात जपून ठेवलेला अल्बम उघडणं म्हणजे जणू काळाच्या दारातून आत जाणं. जाड कव्हर, काळी पानं, कोपऱ्यात अडकवलेले फोटो, मध्ये ठेवलेला बटर पेपर—त्या सगळ्याला एक वेगळीच उब होती. पानं उलटताना आवाज यायचा, आणि प्रत्येक पानाबरोबर एखादी आठवण अलगद...

दिवसातून एक फोन : अंतरावरच्या नात्यांचा उबदार श्वास आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या सामाजिक आणि आर्थिक वास्तवात स्थलांतर हा अपवाद राहिलेला नाही; तो अनेक कुटुंबांच्या जगण्याचा अविभाज्य भाग बनला आहे. गावाकडच्या मर्यादित संधी, शिक्षण आणि रोजगारासाठी शहरांकडे होणारी धावपळ, आणि आर्थिक स्थैर्याच्या शोधात देशोदेशी पसरणारी पावले—या सगळ्यांनी कुटुंबांची भौगोलिक रचना बदलून टाकली आहे. एकेकाळी एका अंगणात, एका छताखाली राहणारी माणसं आता वेगवेगळ्या शहरांत, कधी वेगवेगळ्या देशांत विखुरलेली दिसतात. मात्र या विखुरलेल्या जगण्यातही काही गोष्टी बदलत नाहीत; त्यात सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आईचे प्रेम आणि त्या प्रेमाला आधार देणारा एक छोटासा, पण अनमोल धागा—दिवसातून एक फोन. पूर्वीच्या काळात संवादासाठी वेगळी साधनं नव्हती, कारण त्याची गरजच नव्हती. सकाळच्या चहापासून रात्रीच्या जेवणापर्यंत घरातले सगळे एकत्र असायचे. शेतात काम करताना झालेल्या गप्पा, दुपारच्या वेळी अंगणात बसून चाललेली चर्चा, सण-उत्सवांमध्ये नातलगांची रेलचेल—या सगळ्यांनी नात्यांना उबदारपणा दिला होता. संवाद हा शब्दांपुरता मर्यादित नव्हता; तो नजरेतून, स्पर्श...