नारद उवाच

' किमी के-३' : कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील नवा 'स्फुटनिक क्षण'? जगात महासत्ता ठरविणारे निकष काळानुसार बदलत गेले. एकेकाळी सैन्यशक्ती हा सर्वोच्च निकष होता. त्यानंतर औद्योगिक क्रांतीने अर्थव्यवस्थेला केंद्रस्थानी आणले. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात संगणक आणि इंटरनेटने जागतिक नेतृत्वाची व्याख्या बदलली. आता एकविसाव्या शतकात कृत्रिम बुद्धिमत्ता हेच महासत्तांचे खरे रणांगण बनले आहे. या रणांगणावर अमेरिकेने आजवर निर्विवाद आघाडी घेतल्याचे चित्र होते. मात्र चीनच्या 'किमी के-३' या नव्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेलने या वर्चस्वालाच पहिल्यांदाच उघड आव्हान दिल्याचा दावा समोर आला आहे. हे दावे प्रत्यक्ष चाचण्यांमध्ये सिद्ध झाले, तर ही केवळ एका मॉडेलची घोषणा ठरणार नाही; ती जागतिक सत्तासंतुलन बदलण्याची सुरुवात ठरू शकते. १९५७ मध्ये सोव्हिएत संघाने 'स्फुटनिक' अवकाशात झेपावला, तेव्हा अमेरिकेला प्रथमच आपल्या तांत्रिक श्रेष्ठत्वाला धक्का बसल्याची जाणीव झाली होती. त्यातूनच पुढे नासा उभी राहिली, संशोधनाला अभूतपूर्व चालना मिळाली आणि अमेरिकेने चंद्रावर मानव पाठवून त्या धक्क्याला उत्तर दिल...

 व्यास पौर्णिमा : ज्ञानदीप ते मूल्यदीप जग झपाट्याने बदलत आहे. तंत्रज्ञानाची भरारी, कृत्रिम बुद्धिमत्तेची क्रांती, माहितीचा महास्फोट आणि स्पर्धेची अखंड शर्यत यामुळे मानवी जीवन अभूतपूर्व वेगाने पुढे सरकत आहे. एका स्पर्शात ज्ञानकोश खुला होतो, एका क्षणात जगाच्या कानाकोपऱ्यातील माहिती आपल्या हातातील उपकरणावर उपलब्ध होते. मात्र या माहितीच्या महापुरात माणसाला विचारांची दिशा कोण देणार, विवेकाचा दीप कोण प्रज्वलित करणार आणि जीवनाला मूल्यांची किनार कोण लावणार, हा प्रश्न अधिक गडद होत चालला आहे. अशा काळात आषाढ पौर्णिमेचा दिवस आपल्यासमोर भारतीय संस्कृतीचा एक चिरंतन संदेश घेऊन उभा राहतो. तो संदेश म्हणजे ज्ञानाचा गौरव, गुरुचा सन्मान आणि कृतज्ञतेची संस्कृती. म्हणूनच व्यास पौर्णिमा ही केवळ धार्मिक उत्सवाची तिथी नाही; ती भारतीय सभ्यतेच्या आत्म्याशी संवाद साधणारी, ज्ञानाला नम्रतेची जोड देणारी आणि माणसाला माणूस म्हणून घडविणाऱ्या गुरुशक्तीचे स्मरण करून देणारी प्रेरणापर्वणी आहे. भारतीय संस्कृतीत ज्ञानाला परम मूल्य मानले गेले. संपत्ती हरवू शकते, सत्ता बदलू शकते, वैभव क्षणभंगुर ठरू शकते; परंतु ज्ञान ही अशी...

  येऊ घातलेले अंतराळयुग : जग बदलणाऱ्या दृष्टीचे राजकारण इतिहासात काही काळ असे असतात की त्या काळाचे वर्णन केवळ राजकारणाने किंवा अर्थकारणाने होत नाही; त्यामागे एखादी कल्पना असते, एखादे तंत्रज्ञान असते, एखादा वेडा माणूस असतो. औद्योगिक क्रांतीचे नाव घेतले की जेम्स वॅट आठवतो, विद्युतयुग म्हटले की एडिसन आणि टेस्ला आठवतात, माहिती-तंत्रज्ञानाच्या युगात बिल गेट्स आणि स्टीव्ह जॉब्स यांचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. एकविसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धाचे वर्णन करायचे झाले, तर कदाचित इतिहासकार लिहितील—हे अंतराळयुग होते; आणि त्या युगाच्या पहिल्या प्रकरणात इलॉन मस्क हे नाव टाळणे शक्य नव्हते. आज अनेक अर्थतज्ज्ञ, गुंतवणूकदार आणि विश्लेषक मस्कच्या कंपन्यांचे मूल्यांकन करताना पारंपरिक आर्थिक निकष पुढे करतात. त्यांना आकडे जुळत नाहीत. नफा, मालमत्ता, रोख प्रवाह, बाजारभाव—सगळे काही मोजूनही काही समीकरणे सुटत नाहीत. त्यावर सिलिकॉन व्हॅलीत एक उपरोधिक वाक्य ऐकायला मिळते—"The math doesn't add up? Elon is the math!" या वाक्यामागे व्यक्तिपूजा नाही; त्यामागे एक निरीक्षण आहे. काही व्यक्ती बाजारात फक्त उत्पादने वि...

 तडजोडीचे तत्त्वज्ञान : मूल्यांच्या पराभवाची शांत प्रक्रिया राजकारणात तडजोड ही अपरिहार्य असते, असे मानले जाते. लोकशाही व्यवस्थेचा गाभाच विविध मतप्रवाहांतील संवाद, सहमती आणि समन्वय यांवर उभा असल्याने तडजोड हा तिचा स्वाभाविक भाग आहे. परंतु प्रत्येक तडजोड लोकशाही बळकट करत नाही. काही तडजोडी व्यवस्था टिकवतात, तर काही तिच्या नैतिक अधिष्ठानालाच गालबोट लावतात. म्हणूनच तडजोड आणि तत्त्वत्याग यांतील सूक्ष्म सीमारेषा ओळखणे अत्यावश्यक ठरते. कारण तत्त्वांशी वारंवार केलेली तडजोड अखेरीस तडजोडीलाच तत्त्वज्ञानाचे स्वरूप देते आणि तेव्हाच मूल्यांच्या पराभवाची प्रक्रिया निःशब्दपणे सुरू होते. अधःपतनाचा इतिहास कधीही मोठ्या घटनांनी सुरू होत नाही; तो छोट्या माघारींनी सुरू होतो. पहिली तडजोड अपवाद म्हणून केली जाते. दुसरी अपरिहार्यता म्हणून स्वीकारली जाते. तिसरीला व्यावहारिकतेची किनार लाभते आणि चौथ्या-पाचव्या वेळी तीच जीवनदृष्टी बनते. या टप्प्यावर तत्त्वे बदलत नाहीत; बदलते ती त्यांच्याविषयीची संवेदना. जे कालपर्यंत अयोग्य वाटत होते, ते आज परिस्थितीजन्य वाटू लागते; आणि उद्या त्याच गोष्टीचे समर्थन करण्यासाठी तत्...

 ब्रँडपेक्षा विश्वास मोठा!  ब्रँड निर्माण करणे ही वर्षानुवर्षांची साधना असते, पण तो गमावण्यासाठी एका चुकीचीही पुरेशी असते. कोणत्याही शहराची ओळख केवळ त्याच्या इतिहासाने, संस्कृतीने किंवा पर्यटनस्थळांनी होत नाही; त्या शहराची खाद्यसंस्कृतीही तितकीच महत्त्वाची असते. एखाद्या शहरात गेल्यानंतर तेथील प्रसिद्ध पदार्थ चाखणे हा आज पर्यटनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. त्यामुळे अनेक खाद्यपदार्थ हे केवळ खाण्याचे पदार्थ राहिलेले नाहीत, तर त्या शहराच्या प्रतिष्ठेचे, परंपरेचे आणि विश्वासाचे प्रतीक बनले आहेत. संभाजीनगरलाही अशीच समृद्ध खाद्यपरंपरा लाभली आहे. इम्रती, कचोरी, नान खलिया, पेढा आणि पान यांसारख्या पदार्थांनी या शहराची वेगळी ओळख निर्माण केली. या पदार्थांमागे केवळ चव नाही, तर अनेक दशकांचा विश्वास, सातत्य आणि ग्राहकांचे भावनिक नाते दडलेले आहे. मात्र, अलीकडील काळात शहरातील एका प्रसिद्ध इम्रती विक्रेत्यावर अन्न व औषध प्रशासनाने केलेली कारवाई आणि त्यानंतर समोर आलेली माहिती ही केवळ एका व्यावसायिक संस्थेची बाब म्हणून पाहता येणार नाही. ही घटना शहराच्या खाद्यसंस्कृतीवर आणि त्या माध्यमातून निर्माण झा...

 भावनाताई आयसीयूमध्ये,विचारदादा व्हेंटिलेटरवर! आजकाल आपल्या समाजात एक विलक्षण महामारी पसरली आहे. तिचं नाव आहे – भावना दुखावण्याचा संसर्ग. हा विषाणू इतका वेगाने पसरतो की कोणीतरी एखादा प्रश्न विचारला, एखादा डेटा मांडला, एखादा लेख लिहिला, एखादं व्यंगचित्र काढलं, एखादी रील केली किंवा फक्त एखादा वेगळा विचार व्यक्त केला, की कुठेतरी कोणाची ना कोणाची "भावनाताई" तातडीने आयसीयूमध्ये दाखल होते. तिच्या प्रकृतीची इतकी काळजी घेतली जाते की लगेच विचारदादा व्हेंटिलेटरवर जातात आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी तलवारी, ट्रोलिंग, धमक्या, बहिष्कार आणि गुन्हे दाखल करण्याची अॅम्ब्युलन्स सायरन वाजवत घटनास्थळी पोहोचते. हे चित्र केवळ विनोदी नाही; ते आपल्या सार्वजनिक जीवनाच्या प्रकृतीचं गंभीर निदान आहे. लोकशाहीत मतभेद हे प्राणवायूसारखे असतात. प्रश्न विचारणे, टीका करणे, विश्लेषण करणे, विरोधी मत मांडणे ही लोकशाहीची लक्षणं आहेत. पण आपण या प्रत्येक गोष्टीकडे वैयक्तिक अपमान, अस्मितेवर हल्ला किंवा संस्कृतीच्या अंताची घंटा म्हणून पाहू लागलो आहोत. परिणामी विचारांचा सामना विचारांनी करण्याऐवजी भावना पुढे करून चर्चा संप...

 ‘ हो’ म्हणणाऱ्या पिढीकडून ‘का?’ विचारणाऱ्या पिढीकडे.. प्रत्येक काळाची ओळख त्या काळातील तरुणाई ठरवत असते. एका पिढीला जे अंतिम सत्य वाटते, त्याच गोष्टीकडे पुढची पिढी प्रश्नांच्या नजरेने पाहते. आजची तरुणाईही त्याला अपवाद नाही. पूर्वी नेत्यांचे शब्द म्हणजे आदेश मानले जात; आज मात्र प्रत्येक विधान, प्रत्येक निर्णय आणि प्रत्येक आश्वासनाची पडताळणी केली जाते. ही पिढी व्यक्तींपेक्षा विचारांना, घोषणांपेक्षा कृतीला आणि लोकप्रियतेपेक्षा उत्तरदायित्वाला अधिक महत्त्व देते. त्यामुळे आज रस्त्यावर उतरलेला विद्यार्थी हा केवळ एखाद्या मागणीसाठी आंदोलन करणारा युवक नसून बदलत्या लोकशाही मानसिकतेचा प्रतिनिधी आहे. मागील काही दशकांत आपल्या समाजात व्यक्तिपूजेची संस्कृती बळावली. एखाद्या नेत्यावरील निष्ठा म्हणजे त्याच्या प्रत्येक भूमिकेचे समर्थन, अशी समजूत निर्माण झाली. निवडणुकीपूर्वी एखाद्या निर्णयाला विरोध करणारे नेते सत्तेत आल्यानंतर त्याच निर्णयाचे समर्थन करू लागले, तरी त्यांच्या समर्थकांनी त्यावर प्रश्न विचारले नाहीत. कालपर्यंत भ्रष्टाचाराचे आरोप करणारे आज त्याच व्यक्तींशी राजकीय हातमिळवणी करतात आणि समर्थ...

 हल्ली काही वाटतच नाही... कारण वाटलं की द्रोह ठरतो! लोकशाहीचा अंत नेहमी रणांगणावर होत नाही; तो अनेकदा मनाच्या शांत कोपऱ्यात सुरू होतो. जेव्हा नागरिक बोलणं कमी करतात, प्रश्न विचारणं टाळतात, मत व्यक्त करण्यापूर्वी दहा वेळा विचार करतात आणि शेवटी "आपल्याला काय करायचं?" या एका वाक्यात स्वतःलाच कैद करून घेतात, तेव्हा लोकशाहीच्या भिंतींना पहिली तडा जातो. राष्ट्रांच्या इतिहासात सर्वात मोठी शोकांतिका सत्तेची ताकद नसते; ती समाजाच्या मौनाची असते. कारण सत्ता जितकी प्रश्नांनी मजबूत होते, तितकीच शांततेने बेफिकीरही होते. "हल्ली कशाबद्दल काही वाटतच नाही," हे वाक्य आज अनेकांच्या ओठांवर सहज उमटते. वरकरणी ते वैयक्तिक थकव्याचे वाटते; पण प्रत्यक्षात ते सामाजिक मनःस्थितीचे विधान आहे. ही उदासीनता जन्मतः येत नाही. ती अनुभवांनी तयार होते. एखाद्या प्रश्नाला उत्तर न मिळाल्याने, मत मांडल्यावर हेतूवर संशय घेतल्याने, चर्चेपेक्षा आरोपांना महत्त्व मिळाल्याने आणि व्यक्तीपेक्षा तिच्या शिक्क्यांवर चर्चा होऊ लागल्याने ती वाढत जाते. एक दिवस असा येतो की माणूस चुकीच्या गोष्टीशी सहमत नसतो, पण विरोधही करत ...

 कुंपणावरचा कोंबडा आणि दोन्ही बाजूंचा दाणा माणसाला सुरक्षित राहण्याची इच्छा स्वाभाविक आहे. कोणाशीही वाद नको, कोणाची नाराजी नको आणि प्रत्येक ठिकाणी आपली प्रतिमा चांगली राहावी, अशी अपेक्षा अनेकांच्या मनात असते. त्यामुळे अनेकदा आपण स्पष्ट भूमिका घेण्यापेक्षा मधला मार्ग निवडतो. घरातील एखाद्या वादात असो, कार्यालयातील निर्णयात असो किंवा समाजातील एखाद्या प्रश्नावर असो—“दोन्ही बाजू बरोबर असतील” असे म्हणत जबाबदारीपासून दूर राहणे सोपे वाटते. समतोल विचार आणि निर्णय टाळणे यात मात्र मोठा फरक आहे. सर्व बाजू समजून घेणे ही शहाणपणाची खूण आहे; पण सत्य आणि असत्य, योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समोर असतानाही केवळ सोयीसाठी मौन बाळगणे ही वेगळी गोष्ट आहे. अनेकदा माणूस आपले नाते टिकवण्यासाठी, आपली जागा सुरक्षित ठेवण्यासाठी किंवा टीका टाळण्यासाठी स्पष्ट मत व्यक्त करत नाही. पण अशा सततच्या तडजोडीतून हळूहळू स्वतःची भूमिका हरवण्याची शक्यता असते. आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे दिसते. मित्र चुकीचा निर्णय घेत असताना त्याला समजावण्याऐवजी “तुझी इच्छा” म्हणणे, कार्यालयात चुकीचे घडत असताना शांत राहणे किंवा कुटुंबात अन्याय दि...

ट्रिलियन'च्या सावलीत उभं असलेलं जग  मराठी माणसाच्या भावविश्वात "अबब!" हा शब्द केवळ आश्चर्य व्यक्त करणारा नाही; तो आपल्या कल्पनाशक्तीची मर्यादा दाखवणारा शब्द आहे. कांद्याचा भाव ऐकून "अबब!", मुलाच्या शिक्षणाचा खर्च पाहून "अबब!", घरांच्या किमती समजल्यावर "अबब!" आणि आता जगातील काही व्यक्तींच्या संपत्तीचे ट्रिलियन डॉलर्सच्या दिशेने झेपावणारे आकडे पाहून पुन्हा तेच—"अबब!" पण या वेळी आश्चर्यापेक्षा गोंधळ अधिक आहे. कारण हा आकडा केवळ पैशाचा नाही; तो आपल्या काळाच्या बदलत्या अर्थशास्त्राचा, तंत्रज्ञानाच्या सामर्थ्याचा आणि कल्पनेच्या बाजारमूल्याचा आहे. एकेकाळी संपत्तीचा अर्थ जमीन, सोने, कारखाने, बंदरे आणि तेलाच्या विहिरी असा होता. ज्याच्या हातात नैसर्गिक साधनसंपत्ती, त्याच्या हातात जगाची आर्थिक सत्ता, हे समीकरण अनेक दशकं टिकून राहिलं. परंतु एकविसाव्या शतकाने हे गणित बदलून टाकलं. आज सर्वाधिक मौल्यवान गोष्ट जमीन नाही, तर माहिती आहे. कारखाना नाही, तर अल्गोरिदम आहे. यंत्र नाही, तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता आहे. तेल नाही, तर डेटा आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाच...

AI वर विश्वास ठेवा, अंधविश्वास नाही  कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ही आजच्या युगातील सर्वात प्रभावशाली तांत्रिक क्रांती मानली जाते. काही वर्षांपूर्वी विज्ञानकथांमध्ये दिसणारी ही संकल्पना आज शिक्षण, वैद्यकीय सेवा, उद्योग, संशोधन, पत्रकारिता, न्यायव्यवस्था आणि कला अशा जवळपास प्रत्येक क्षेत्रात पोहोचली आहे. काही क्षणांत लेखन करणे, भाषांतर करणे, संगणकीय प्रोग्राम तयार करणे, माहितीचे विश्लेषण करणे किंवा गुंतागुंतीच्या प्रश्नांची उत्तरे देणे या क्षमतांमुळे अनेकांना AI हा विचार करणारा, निर्णय घेणारा आणि मानवी बुद्धीचा पर्याय असल्याचा भास होतो. परंतु हा समज वास्तवाशी पूर्णपणे जुळत नाही. AI हा मानवी बुद्धीचा पर्याय नसून मानवी कार्यक्षमतेला गती देणारे एक अत्यंत प्रभावी साधन आहे. अंतिम निर्णय, नैतिकता आणि विवेक यांची जागा तो घेऊ शकत नाही. AI चे सामर्थ्य त्याच्या अफाट माहितीप्रक्रिया क्षमतेत आहे. तो असंख्य लेख, पुस्तके, संशोधन, संकेतस्थळे आणि भाषिक माहितीतील नमुने ओळखून त्यावर आधारित उत्तरे तयार करतो. त्यामुळे त्याची भाषा प्रवाही, आत्मविश्वासपूर्ण आणि अनेकदा अचूक वाटते. मात्र त्यामागे मानवी अर्थाने...

 तो माणूस अजून जिवंत आहे… म्हणून माणुसकी अजूनही श्वास घेत आहे. माणसं जगतात. काही आयुष्य जगून निघून जातात. काही मात्र जगूनही संपत नाहीत; कारण त्यांचं अस्तित्व त्यांच्या शरीरापुरतं राहत नाही, ते असंख्य आठवणींमध्ये, नात्यांमध्ये आणि विश्वासात विरघळून जातं. अशी माणसं गावाच्या नकाशावर दिसत नाहीत, पण गावाच्या आत्म्यात कायमची वसलेली असतात. प्रत्येक गावात एक तरी असा माणूस असतो. त्याच्या नावाभोवती मोठेपणाची वलयं नसतात; पण त्याच्या साधेपणाभोवती विश्वासाचं तेज असतं. तो कोणत्याही संस्थेचा अध्यक्ष नसतो, कोणत्याही पदाचा मानकरी नसतो; तरीही प्रत्येक घराच्या सुखदुःखात त्याचं एक न बोललेलं स्थान असतं. आनंदाच्या प्रसंगी त्याची उपस्थिती लक्षातही येत नाही, कारण तो गर्दीत मिसळून गेलेला असतो. पण संकट आलं की सर्वप्रथम त्याचाच शोध घेतला जातो. जणू एखाद्या अंधाऱ्या रात्री दूरवर लुकलुकणारा दिवा. दिवा स्वतःसाठी उजेड करत नाही; तो दुसऱ्याचा रस्ता दिसावा म्हणून जळत राहतो. अशा माणसांचं वैशिष्ट्य असतं—त्यांना दुसऱ्याच्या वेदनेचा पत्ता विचारावा लागत नाही. ती वेदना त्यांना स्वतःहून सापडते. कोणाच्या घरात बारसं असो, लग्...

  भारतीय नागरिक : विकासाचा भागीदार की कागदपत्रांचा कायमचा हमाल? देश बदलतो आहे, तंत्रज्ञान बदलते आहे, सरकारे बदलतात, घोषणा बदलतात, योजनांची नावे बदलतात; पण एक गोष्ट मात्र बदलत नाही—सामान्य भारतीय नागरिकाच्या वाट्याला येणारी कागदपत्रांची अखंड परिक्रमा. एकेकाळी शासन नागरिकांची माहिती गोळा करत होते; आता नागरिकच स्वतःच्या अस्तित्वाचे पुरावे वेळोवेळी शासनाला सादर करण्यात आयुष्य घालवत आहेत. आधार करा, पॅन काढा, पॅनला आधार जोडा, आधारला पॅन लिंक करा, बँक खात्याला आधार जोडा, मोबाईलला आधार जोडा, केवायसी अपडेट करा, पुन्हा केवायसी करा, जीवन प्रमाणपत्र द्या, उत्पन्नाचा दाखला द्या, जातीचा दाखला द्या, रहिवासी पुरावा द्या आणि आता मतदार यादीच्या विशेष सघन पुनरिक्षणाच्या नावाखाली पुन्हा कागदपत्रांचा गठ्ठा घेऊन सरकारी यंत्रणेसमोर उभे राहा. भारतीय नागरिकाचे आजचे सर्वांत मोठे 'फुलटाईम' काम कोणते असेल तर ते म्हणजे स्वतः भारतीय असल्याचे वारंवार सिद्ध करणे. हे चित्र केवळ विनोदी नाही; ते लोकशाहीसाठी गंभीर प्रश्न उपस्थित करणारे आहे. शासन व्यवस्था जितकी आधुनिक होत असल्याचा दावा केला जातो, तितक्याच वेगाने न...

 गोंधळ ही भूमिका की संधीसाधूपणाचा नवा धर्म?  लोकशाहीत मतभेद असतात, विचारभेद असतात आणि संघर्षही असतो. एखाद्या प्रश्नावर समाज दोन गटांत विभागला जाणे ही लोकशाहीची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. कुणी समर्थन करतो, कुणी विरोध करतो आणि त्या दोन भूमिकांमधून सार्वजनिक चर्चेला दिशा मिळते. पण गेल्या काही वर्षांत या दोन टोकांच्या मध्ये एक वेगळीच जमात मोठ्या वेगाने वाढताना दिसत आहे. ही जमात समर्थनही करत नाही आणि विरोधही करत नाही. ही जमात स्वतःला तटस्थ म्हणवते; पण प्रत्यक्षात तिची तटस्थता ही विचारांची नसून सोयीची असते. या जमातीचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक प्रश्नावर अशी प्रतिक्रिया देणे की ऐकणाऱ्याला आपण नेमके कोणत्या बाजूचे आहोत, हेच कळू नये. आजच्या राजकीय आणि सामाजिक संस्कृतीत या प्रवृत्तीला काही जण "परिपक्वता", काही जण "समतोल विचार" आणि काही जण "आशावाद" म्हणतात. पण हा खरोखर आशावाद आहे की संधीसाधूपणाचा नवा पोशाख, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. गावाकडची एक म्हण आहे, "कुंपणावर बसलेल्या कोंबडीला दोन्ही शेतं आपली वाटतात." या एका म्हणीत आजच्या सार्वजनिक जीवनाचा मोठा ...

SIR : नागरिकावर संशय, व्यवस्थेवर विश्वास? लोकशाहीचे खरे बळ मतदानाच्या दिवशी रांगेत उभ्या राहणाऱ्या मतदारामध्ये नसते; ते त्या मतदारावर राज्यव्यवस्थेने ठेवलेल्या विश्वासात असते. नागरिक हा देशाचा मालक आहे आणि शासन त्याच्या सेवेसाठी आहे, ही लोकशाहीची मूलभूत संकल्पना आहे. परंतु गेल्या काही वर्षांत शासन आणि नागरिक यांच्यातील नाते हळूहळू बदलताना दिसत आहे. पूर्वी शासन नागरिकाला सेवा देणारे होते; आता अनेकदा नागरिकाने स्वतःचे अस्तित्व, स्वतःची ओळख आणि स्वतःचे नागरिकत्व पुन्हा पुन्हा सिद्ध करायचे, अशी अपेक्षा त्याच्याकडून केली जाते. मतदार याद्यांच्या Special Intensive Revision अर्थात SIR या प्रक्रियेकडे पाहताना हीच भावना प्रकर्षाने जाणवते. मतदार याद्या अद्ययावत ठेवणे हा कोणत्याही लोकशाहीचा अविभाज्य भाग आहे. मृत व्यक्तींची नावे वगळणे, स्थलांतरित मतदारांच्या नोंदी सुधारणे, एका व्यक्तीची अनेक ठिकाणी असलेली नावे कमी करणे किंवा अपात्र व्यक्तींची नावे काढून टाकणे, या सर्व गोष्टी आवश्यकच आहेत. याबद्दल मतभेद असण्याचे कारण नाही. उलट मतदार यादी जितकी अचूक, तितकी निवडणूक अधिक विश्वासार्ह. परंतु प्रश्न या प्...