व्यास पौर्णिमा : ज्ञानदीप ते मूल्यदीप

 व्यास पौर्णिमा : ज्ञानदीप ते मूल्यदीप

जग झपाट्याने बदलत आहे. तंत्रज्ञानाची भरारी, कृत्रिम बुद्धिमत्तेची क्रांती, माहितीचा महास्फोट आणि स्पर्धेची अखंड शर्यत यामुळे मानवी जीवन अभूतपूर्व वेगाने पुढे सरकत आहे. एका स्पर्शात ज्ञानकोश खुला होतो, एका क्षणात जगाच्या कानाकोपऱ्यातील माहिती आपल्या हातातील उपकरणावर उपलब्ध होते. मात्र या माहितीच्या महापुरात माणसाला विचारांची दिशा कोण देणार, विवेकाचा दीप कोण प्रज्वलित करणार आणि जीवनाला मूल्यांची किनार कोण लावणार, हा प्रश्न अधिक गडद होत चालला आहे. अशा काळात आषाढ पौर्णिमेचा दिवस आपल्यासमोर भारतीय संस्कृतीचा एक चिरंतन संदेश घेऊन उभा राहतो. तो संदेश म्हणजे ज्ञानाचा गौरव, गुरुचा सन्मान आणि कृतज्ञतेची संस्कृती. म्हणूनच व्यास पौर्णिमा ही केवळ धार्मिक उत्सवाची तिथी नाही; ती भारतीय सभ्यतेच्या आत्म्याशी संवाद साधणारी, ज्ञानाला नम्रतेची जोड देणारी आणि माणसाला माणूस म्हणून घडविणाऱ्या गुरुशक्तीचे स्मरण करून देणारी प्रेरणापर्वणी आहे.

भारतीय संस्कृतीत ज्ञानाला परम मूल्य मानले गेले. संपत्ती हरवू शकते, सत्ता बदलू शकते, वैभव क्षणभंगुर ठरू शकते; परंतु ज्ञान ही अशी संपदा आहे जी वाटल्याने वाढते आणि समाजाला समृद्ध करते. या ज्ञानपरंपरेला आकार देणाऱ्या महर्षी वेदव्यासांचे स्थान म्हणूनच अद्वितीय आहे. त्यांनी वेदांचे विभाजन करून ज्ञान सर्वसामान्यांच्या आकलनात आणले, पुराणांच्या माध्यमातून तत्त्वज्ञान लोकभाषेत पोहोचविले आणि महाभारतासारख्या कालजयी महाकाव्यातून मानवी जीवनाचे सर्व पैलू उलगडून दाखविले. भगवद्गीतेच्या रूपाने त्यांनी जगाला कर्म, कर्तव्य, विवेक आणि आत्मज्ञानाचा अमूल्य संदेश दिला. ज्ञानाचे लोकशाहीकरण करणारा हा ऋषी केवळ ग्रंथकार नव्हता; तो भारतीय विचारविश्वाचा शिल्पकार होता. त्यामुळेच आषाढ पौर्णिमा ही त्यांच्या स्मृतीला अर्पण केलेली कृतज्ञतेची वंदना ठरली.

आजचा काळ माहितीचा आहे; पण माहिती आणि ज्ञान यांच्यातील सूक्ष्म फरक समजून घेण्याची आवश्यकता अधिक तीव्र झाली आहे. माहिती मन भरते, पण ज्ञान मन घडवते. माहिती बुद्धीला गती देते, तर ज्ञान विवेकाला दिशा देते. माहिती यंत्रेही देऊ शकतात; पण जीवन जगण्याची दृष्टी, अपयश स्वीकारण्याचे धैर्य, यशात नम्र राहण्याची शिकवण आणि सत्यासाठी उभे राहण्याची प्रेरणा केवळ गुरुच देऊ शकतो. म्हणूनच भारतीय परंपरेत गुरुचे स्थान देवतुल्य मानले गेले. "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः" ही प्रार्थना केवळ धार्मिक श्रद्धेची अभिव्यक्ती नसून मानवी संस्कृतीतील शिक्षकाच्या भूमिकेचा सर्वोच्च गौरव आहे.

आज शिक्षणाच्या क्षेत्रातही अनेक प्रश्न उभे आहेत. गुणांच्या शर्यतीत मूल्ये मागे पडत आहेत, पदवीच्या मोहात विद्या हरवत आहे आणि करिअरच्या धावपळीत चारित्र्य घडविण्याची प्रक्रिया दुय्यम ठरत आहे. शिक्षण संस्थांची संख्या वाढली, आधुनिक साधने उपलब्ध झाली, अभ्यासक्रम बदलले; पण विद्यार्थी घडविणाऱ्या शिक्षकाचा प्रभाव आणि संस्कारांचे महत्त्व कमी होता कामा नये. समाजाला केवळ अभियंते, डॉक्टर, अधिकारी किंवा उद्योजक नव्हे, तर संवेदनशील, जबाबदार आणि विवेकी नागरिक घडविणारे शिक्षण हवे आहे. व्यास पौर्णिमा आपल्याला याच मूल्यशिक्षणाची आठवण करून देते.

गुरु हा केवळ वर्गात उभा असलेला शिक्षक नसतो. आईचे संस्कार, वडिलांचे कष्ट, शेतकऱ्याचे श्रम, सैनिकाचे समर्पण, वैज्ञानिकाचे संशोधन, साहित्यिकाचे चिंतन आणि समाजसुधारकाचे कार्यही आपल्याला जीवनाचे धडे देत असते. निसर्गही माणसाचा महान गुरु आहे. वाहणारी नदी सातत्य शिकवते, विशाल वृक्ष परोपकार शिकवतो, उगवता सूर्य आशावाद शिकवतो आणि मावळता सूर्य प्रत्येक शेवटातून नव्या प्रारंभाची जाणीव करून देतो. ज्याला प्रत्येक अनुभवातून शिकता येते, तोच खऱ्या अर्थाने आयुष्यभर विद्यार्थी राहतो.

व्यास पौर्णिमा हा आत्मपरीक्षणाचाही दिवस आहे. आपण किती पुस्तके वाचली यापेक्षा त्या वाचनाने आपल्या विचारविश्वात किती प्रकाश पाडला, किती पदव्या मिळवल्या यापेक्षा त्या ज्ञानाचा समाजासाठी किती उपयोग केला, किती यश मिळविले यापेक्षा त्या यशामागील गुरुजनांचे ऋण आपण कितपत मान्य केले, या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा हा दिवस आहे. कारण कृतज्ञता हीच संस्कृतीची खरी ओळख असते. ज्या समाजात गुरुचा सन्मान कमी होतो, त्या समाजात ज्ञानाचा प्रकाशही मंदावत जातो.

डिजिटल युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनेक कामे करू शकते; प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकते, माहिती संकलित करू शकते, विश्लेषण करू शकते. परंतु ती माणसाच्या डोळ्यातील स्वप्न पाहू शकत नाही, विद्यार्थ्याच्या मनातील भीती ओळखू शकत नाही, अपयशानंतर खांद्यावर हात ठेवून पुन्हा उभे राहण्याचे बळ देऊ शकत नाही. ही शक्ती केवळ गुरुजवळ असते. त्यामुळे तंत्रज्ञान कितीही विकसित झाले तरी गुरुचे स्थान कालातीत राहणार आहे.

आज समाजात असहिष्णुता, दिशाभूल, अफवा आणि मूल्यांचा ऱ्हास यांसारखी आव्हाने वाढताना दिसतात. अशा वेळी ज्ञानाचा दीप अधिक तेजाने प्रज्वलित करण्याची गरज आहे. विवेक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवी संवेदना, लोकशाही मूल्ये आणि सामाजिक समरसता यांचा पाया शिक्षणातूनच मजबूत होऊ शकतो. महर्षी वेदव्यासांनी ज्ञानाला समाजपरिवर्तनाचे माध्यम बनविले; आज त्याच परंपरेचा वारसा पुढे नेण्याची जबाबदारी प्रत्येक शिक्षक, विद्यार्थी आणि सजग नागरिकावर आहे.

व्यास पौर्णिमा हा केवळ पूजनाचा दिवस नाही; तो आचरणाचा दिवस आहे. गुरुंना पुष्प अर्पण करण्यापेक्षा त्यांच्या विचारांना आपल्या जीवनात स्थान देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. शिस्त, प्रामाणिकपणा, परिश्रम, जिज्ञासा, विनय आणि समाजसेवा हीच खरी गुरुदक्षिणा आहे. ज्ञानाचा प्रकाश स्वतःपुरता न ठेवता तो इतरांच्या जीवनातही पोहोचविण्याची वृत्ती विकसित झाली तरच व्यास पौर्णिमेचा खरा अर्थ साकार होईल.

महर्षी वेदव्यासांनी प्रज्वलित केलेला ज्ञानदीप हजारो वर्षांनंतरही तितक्याच तेजाने मानवतेला दिशा देत आहे. काळ बदलला, साधने बदलली, शिक्षणाच्या पद्धती बदलल्या; पण ज्ञान, गुरु आणि कृतज्ञता ही त्रिसूत्री आजही तितकीच अढळ आहे. या पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे प्रत्येक मनात विवेकाचा प्रकाश फुलावा, प्रत्येक विद्यार्थ्याला प्रेरणादायी गुरु लाभावा आणि प्रत्येक गुरुच्या कार्याला समाजाने सन्मानाची सलामी द्यावी, हीच व्यास पौर्णिमेची खरी प्रार्थना. ज्ञानाचा दीप तेव्हाच अखंड तेवत राहील, जेव्हा प्रत्येक पिढी पुढील पिढीच्या हातात केवळ माहिती नव्हे, तर मूल्यांनी उजळलेले ज्ञान सोपवेल. हाच व्यास पौर्णिमेचा कालातीत संदेश आणि भारतीय संस्कृतीचा चिरंतन वारसा आहे.

ज्यांनी शिकवले जीवन जगणे

दिला कठीण प्रसंगी आधार

अशा सर्व गुरुंना

माझा त्रिवार नमस्कार

गुरुपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा!