औषध तुमचे, वेदना तुमच्या — पण कायदा त्यांचा!

 औषध तुमचे, वेदना तुमच्या — पण कायदा त्यांचा!

जागतिकीकरणाच्या या युगात माणूस जितका सहजपणे एका देशातून दुसऱ्या देशात प्रवास करतो, तितक्याच सहजतेने तो आपल्या सवयी, आपली जीवनशैली आणि दुर्दैवाने — आपले गृहितकही सोबत घेऊन जातो. याच गृहितकांपैकी एक अत्यंत धोकादायक गृहितक म्हणजे, *“आपल्याकडे जे कायदेशीर आहे, ते जगभर कायदेशीरच असेल.”* औषधांच्या बाबतीत ही समजूत केवळ चुकीची नाही, तर अनेक वेळा जीवघेणी, आयुष्य उद्ध्वस्त करणारी ठरू शकते.

गेल्या काही दिवसांत एका भारतीय प्रवाशाची बातमी समाजमाध्यमांवर फिरत आहे. ती बातमी वेदनादायक आहे, कारण त्या कथेत कोणताही गुन्हेगार नाही — पण तरीही एक माणूस तुरुंगात आहे. भारतात डॉक्टरांनी लिहून दिलेले ट्रॅमाडॉल हे औषध, तीव्र पाठदुखीमुळे तो परदेशात घेऊन गेला. त्याचा कोणताही गैरवापर करण्याचा हेतू नव्हता. तो ड्रग तस्कर नव्हता. तो अंमली पदार्थांचा व्यापारी नव्हता. तो फक्त वेदनांशी झुंज देणारा एक सामान्य रुग्ण होता. पण विमानतळावर कायद्याच्या नजरेत तो ‘रुग्ण’ राहिला नाही — तो ‘आरोपी’ बनला.

हा बदल क्षणार्धात झाला. कारण त्या देशात ट्रॅमाडॉल हे औषध नाही; तो एक ओपिओइड अंमली पदार्थ आहे. आणि कायद्यासाठी, हेतू गौण असतो — अस्तित्व पुरेसे असते.

ही घटना अपवाद नाही. ती एक चेतावणी आहे. एक धोक्याची घंटा आहे. विशेषतः भारतीय प्रवाशांसाठी.

भारतात औषधांचा वापर अत्यंत सहजतेने केला जातो. डॉक्टर लिहून देतात, मेडिकल स्टोअरमधून औषधे मिळतात, अनेकदा प्रिस्क्रिप्शनशिवायही. घरात वर्षानुवर्षे औषधांचे स्ट्रिप्स पडून असतात. डोकेदुखी, झोप न येणे, चिंता, पाठदुखी, मज्जातंतूंची वेदना — प्रत्येक गोष्टीसाठी एक गोळी सहज उपलब्ध असते. आपण त्या औषधांकडे ‘उपचार’ म्हणून पाहतो. पण जगातील अनेक देश त्या औषधांकडे ‘धोका’ म्हणून पाहतात.

याचे कारण औषधे नाहीत — तर त्या औषधांचा गैरवापर, व्यसन, तस्करी आणि सार्वजनिक सुरक्षेवर होणारा परिणाम आहे. त्यामुळेच यूएई, सौदी अरेबिया, कतार, सिंगापूर, जपान, इंडोनेशिया, इजिप्त यांसारख्या देशांनी काही औषधांवर अत्यंत कठोर कायदे लागू केले आहेत. भारतात जी औषधे *Schedule H* किंवा *Schedule X* मध्ये येतात, ती अनेक देशांमध्ये थेट *नार्कोटिक* किंवा *सायकोट्रॉपिक सबस्टन्स* म्हणून वर्गीकृत आहेत.

ट्रॅमाडॉल हे याचे सर्वात ठळक उदाहरण आहे. भारतात लाखो रुग्ण ते वापरतात. कर्करोग, अपघात, शस्त्रक्रियेनंतरच्या वेदना — अशा अनेक परिस्थितींमध्ये ते डॉक्टरांकडून दिले जाते. पण यूएई किंवा सौदी अरेबियामध्ये केवळ ५–१० गोळ्या जवळ बाळगणेही गंभीर गुन्हा ठरू शकतो. शिक्षा — तुरुंगवास, दंड, देशातून हकालपट्टी. काही वेळा, आयुष्यभरासाठी त्या देशात प्रवेशबंदी.

आणि येथेच सर्वात मोठा गैरसमज समोर येतो. अनेक भारतीय प्रवासी असे गृहीत धरतात की, *“माझ्याकडे डॉक्टरांचे प्रिस्क्रिप्शन आहे, त्यामुळे काही अडचण येणार नाही.”* ही समजूत अत्यंत धोकादायक आहे. कारण अनेक देशांमध्ये, प्रिस्क्रिप्शन असो वा नसो — जर औषध बेकायदेशीर असेल, तर ते बाळगणे हा गुन्हाच असतो. त्या देशाचा कायदा तुमच्या डॉक्टरला ओळखत नाही. तो तुमच्या आजाराला ओळखत नाही. तो फक्त त्या औषधाच्या कायदेशीर दर्जाकडे पाहतो.

फक्त ट्रॅमाडॉलच नाही. कोडीनयुक्त खोकल्याची औषधे, अल्प्राझोलम, डायझेपाम, झोलपिडेम, प्रेगॅबॅलिन, ADHD साठी वापरली जाणारी काही औषधे — ही सर्व औषधे भारतात सर्रास वापरली जातात. पण अनेक देशांमध्ये ती पूर्णतः प्रतिबंधित किंवा अत्यंत नियंत्रित आहेत. काही देशांमध्ये त्यासाठी आधीपासून सरकारी परवानगी घ्यावी लागते. काही ठिकाणी मात्र, परवानगीचा पर्यायही उपलब्ध नाही.

विमानतळावर काय होते? तुमचे सामान स्कॅन होते. एखादे संशयास्पद औषध आढळते. तुम्हाला बाजूला नेले जाते. चौकशी होते. औषध तपासणीसाठी पाठवले जाते. आणि जर ते औषध प्रतिबंधित यादीत असेल — तर प्रक्रिया थांबत नाही. अटक होते. केस नोंदवली जाते. आणि मग तुम्ही अशा कायदेशीर यंत्रणेत अडकता, जिथे भाषा, संस्कृती आणि कायदे — सगळेच तुमच्यासाठी अपरिचित असतात.

या सगळ्यात सर्वात दुर्दैवी गोष्ट म्हणजे — अज्ञान. बहुतांश प्रकरणांमध्ये प्रवाशांना हे माहीतच नसते की ते काही चुकीचे करत आहेत. आणि तरीही, अज्ञान हा कायद्यात बचाव ठरत नाही.

 अनेक मित्र मला सांगतात — “आम्ही मुलाकडे दुबईला जातोय,” “आम्ही काही महिने अमेरिकेत राहणार आहोत,” “आईला सोबत घेऊन जाणार आहोत, तिला झोपेच्या गोळ्या लागतात.” पण फार क्वचित कोणी विचारते — *“हे औषध तिथे कायदेशीर आहे का?”* हीच ती क्षुल्लक वाटणारी, पण अत्यंत महत्त्वाची विचारणा आहे. आणि ती न केल्याची किंमत अनेकांना आयुष्यभर चुकवावी लागते.

परदेश प्रवास म्हणजे फक्त तिकीट, व्हिसा आणि बॅग पॅकिंग नाही. तो कायदा समजून घेण्याचाही प्रवास आहे. पाच मिनिटे गुगल सर्च, दूतावासाच्या वेबसाइटवर एक नजर, डॉक्टरांशी एक प्रामाणिक चर्चा — हे छोटेसे प्रयत्न तुम्हाला मोठ्या संकटापासून वाचवू शकतात.

औषधे नेहमी मूळ पॅकेजिंगमध्ये ठेवा. सुट्या गोळ्या टाळा. इंग्रजीमध्ये डॉक्टरांचे पत्र सोबत ठेवा, ज्यामध्ये औषधाचे जेनेरिक नाव नमूद केलेले असेल. आणि सर्वात महत्त्वाचे — शंका असल्यास, तो औषधाचा पर्याय बदला किंवा ते औषधच सोबत नेऊ नका.

कारण वेदना काही दिवस सहन होतील. पण परदेशातील तुरुंग, खटले, बदनामी आणि मानसिक आघात — हे आयुष्यभर पुरतात.

आजचा भारतीय प्रवासी जगभर जातो. पण त्याने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, औषध त्याचे असले, तरी कायदा त्यांचा असतो.आणि त्या कायद्याची किंमत अज्ञानाने चुकवणे — ही सर्वात मोठी चूक ठरू शकते.

हा लेख केवळ माहिती देण्यासाठी नाही — तर सावध करण्यासाठी आहे. कारण एक छोटीशी माहिती, एक वेळेवर घेतलेला निर्णय, तुमचे स्वातंत्र्य, सन्मान आणि आयुष्य वाचवू शकतो.