नारद उवाच

 लोकशाहीचा कणा की तात्पुरत्या खांबांवर उभी व्यवस्था? भारतातील लोकशाहीची भव्यता आणि व्यापकता ही जगासाठी अभ्यासाचा विषय आहे. अब्जावधी लोकसंख्या, विविध भाषा, संस्कृती, सामाजिक-आर्थिक विषमता यांच्यामध्ये निवडणूक प्रक्रिया सुरळीतपणे पार पाडणे ही स्वतःमध्ये एक विलक्षण कामगिरी आहे. स्वातंत्र्यानंतर सात दशकांहून अधिक काळ भारताने लोकशाहीची परंपरा जपली आहे, आणि त्यामध्ये निवडणूक आयोगाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची राहिली आहे. नियमित निवडणुका, शांततापूर्ण सत्तांतर आणि मतदारांचा वाढता सहभाग ही सर्व सकारात्मक चिन्हे आहेत. परंतु या उजळ चित्राच्या मागे काही मूलभूत प्रश्न कायमच सावलीसारखे उभे आहेत. त्यापैकी सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे निवडणूक व्यवस्थेचा पाया तात्पुरत्या आणि प्रतिनियुक्त कर्मचाऱ्यांवर का उभा आहे? निवडणूक ही केवळ मतदानाच्या दिवशी मर्यादित घटना नाही. ती वर्षभर चालणारी प्रक्रिया आहे. मतदार यादी तयार करणे, ती अद्ययावत ठेवणे, नव्या मतदारांची नोंदणी, मृत व्यक्तींची नावे वगळणे, स्थलांतरित नागरिकांची माहिती तपासणे, मतदान केंद्रांचे नियोजन करणे, निवडणूक जनजागृती करणे अशा अनेक पायऱ्या या प्...

 बालपणीची गोड आठवण आणि जीवनशैलीतील बदल: साखरेचा अनुभव, पोषण आणि आरोग्य  बालपणीची आठवण येते तेव्हा मनात एक निरागस गोडवा भरतो. त्या काळात खेळ, घरच्या गप्पा, सण आणि गोड पदार्थ यांचा संगम असायचा. लोक स्वादुपिंड, इन्सुलिन किंवा रक्तातील साखरेची गणना करत नसत, आणि आम्ही सहज ५० जिलब्या, ४० गुलाबजाम, श्रीखंडावर साखर, बुंदीच्या लाडू, पाकातल्या पुरी  आनंद घेत. कोणी मधुमेह किंवा शुगर याचा विचारही करत नसत. आज मात्र जीवन बदलले आहे. मागील ३० वर्षांत लोकांमध्ये साखरेबद्दल भीती निर्माण झाली आहे. मधुमेह, हृदयविकार, वजनवाढ यांचा प्रादुर्भाव वाढला आहे. जीवनशैली स्थिर झाली आहे, खेळाची संधी कमी झाली आहे, आणि घरच्या पदार्थांचा वापर कमी झाला आहे. बालपणीची जीवनशैली नैसर्गिक संतुलन दाखवते. लोक सतत खेळत, धावत, घरकाम करत किंवा शाळेतील व्यायामामध्ये सहभागी होत, त्यामुळे शरीर नैसर्गिकरीत्या ऊर्जा वापरत असे. साखरेचे प्रमाण जास्त असले तरी शरीराचे चयापचय प्रक्रियांचे संतुलन टिकत असे. बालपणीचा अनुभव फक्त स्वादाचा नव्हता, तर सांस्कृतिक, सामाजिक आणि मानसिक आनंदाचा भागही होता. सणांच्या वेळी घरात बनवलेले लाडू...

  “गुढी पाडवा : नववर्षाचे स्वागत, परंपरा आणि धार्मिक-सांस्कृतिक महत्त्व”  गुढी पाडवा हा फक्त महाराष्ट्रातील नववर्षाचा सण नाही, तर तो भारतीय संस्कृतीतल्या वर्षारंभाचे एक प्राचीन प्रतीक आहे. गुढी पाडव्याची परंपरा फार जुनी असून, मोहेंजोदरो व हडप्पा संस्कृतीच्या काळापासून प्रत्येक घराच्या उंच ठिकाणी दिवा लावण्याची प्रथा होती. त्या दिव्याभोवती ध्वजा, पताका किंवा गुढ्या लावल्या जात होत्या, ज्यामुळे त्या लांबून दिसतात आणि सार्वजनिक आनंदाचे प्रतीक ठरतात. रामायणात उल्लेख आहे की अयोध्येच्या लोकांनी राम, सीता आणि लक्ष्मण यांचे स्वागत करण्यासाठी गुढ्या तोरणे उभारली होती. यामागचा अर्थ फक्त स्वागत नाही, तर सामाजिक ऐक्य, आनंद, आणि नवीन प्रारंभ यांचा द्योतक होता. गुढी उभारण्यामागे घरात सहज उपलब्ध असलेली बांबूची काठी, तांब्याचा कलश, रंगीत रेशमी वस्त्र, आंब्याची पाने, कडुनिंबाची पाने यांचा समावेश असतो. प्रत्येक घटकाचे स्वतःचे तात्त्विक आणि पर्यावरणीय महत्त्व आहे. आंब्याची मोहर पाडव्यापर्यंत फळधारणा करत असते, पण तरीही काही कारणाने तसाच मोहराचा तुरा आणि पाने गुढीला बांधली जातात. आंब्याची पाने धार...

  पैशांच्या हव्यासासाठी कोवळ्या जीवांची कत्तल — अवैध गर्भपाताच्या सावलीत महिलांच्या आरोग्याशी सुरू असलेला खेळ  महाराष्ट्र  पुरोगामी,प्रगतिशील राज्य म्हणून ओळखले जाते. शिक्षण, उद्योग, सामाजिक चळवळी आणि स्त्री-पुरुष समानतेच्या बाबतीत देशात आघाडीवर असलेले हे राज्य अनेक बाबतीत आदर्श मानले जाते. मात्र या प्रगतीच्या चमकदार आवरणामागे काही काळोख्या वास्तवांचे सावटही तितक्याच ठळकपणे दिसून येते. त्यापैकी एक गंभीर आणि मानवी संवेदनांना हादरवून टाकणारा प्रश्न म्हणजे अवैध गर्भपाताचा वाढता उद्योग. कायद्याच्या डोळ्यात धूळ फेकत, पैशांच्या हव्यासापोटी काही प्रशिक्षित डॉक्टर, काही अपात्र वैद्यकीय व्यक्ती, तसेच झोलाछाप वैद्य यांच्या संगनमताने कोवळ्या कळ्यांची अक्षरशः कत्तल सुरू असल्याचे चित्र अनेक ठिकाणी समोर येत आहे. हा प्रश्न केवळ एका भ्रूणाच्या नाशापुरता मर्यादित नाही; तर तो स्त्रियांच्या आरोग्याशी, त्यांच्या सन्मानाशी आणि समाजाच्या नैतिकतेशी थेट निगडित आहे. भारतामध्ये गर्भपातासंदर्भात स्पष्ट कायदे (MTP act ) अस्तित्वात आहेत. वैद्यकीय कारणे, आईच्या आरोग्याला धोका, बलात्काराची घटना किंवा क...

 ऑनलाईन उपस्थितीचे गैरसमज आणि नात्यांचे नवे संकेत समोरच्याने कसं वागावं याचे संकेत आपण मनात आधीच आखून ठेवलेले असतात. आपल्याला अपेक्षित असलेली वागणूक, प्रतिसादाची वेळ, शब्दांचा सूर, लक्ष देण्याची पद्धत—या सगळ्यांचं एक अदृश्य गणित आपण तयार केलेलं असतं. पूर्वी हे संकेत प्रत्यक्ष भेटीतून, पत्रव्यवहारातून किंवा दूरध्वनीवरच्या संभाषणातून तयार होत असत. पण आता या संकेतांना डिजिटल जगाने, विशेषतः व्हॉटसअॅपसारख्या तत्काळ संदेशव्यवहाराच्या माध्यमांनी, पूर्णपणे नवा आकार दिला आहे. नात्यांच्या उबदारतेचा, मैत्रीच्या खोलीचा, प्रेमाच्या प्रामाणिकतेचा आणि आदराच्या पातळीचा अंदाज आपण दोन निळ्या टिकांवरून, “ऑनलाईन” या हिरव्या शब्दावरून आणि शेवटचं ‘लास्ट सीन’ पाहून लावू लागलो आहोत. ही केवळ तांत्रिक सुविधा नाही; हा एक नवा सामाजिक संकेतशास्त्र आहे. आज एखाद्याने आपला मेसेज पाहिला आणि उत्तर दिलं नाही, तर आपल्याला त्वरित वाटू लागतं—समोरच्याला आपल्यात रस नाही. तो मुद्दाम दुर्लक्ष करतो आहे. आपण त्याच्या प्राधान्यक्रमात नाही. त्या दोन निळ्या टिकांमुळे आपल्याला समोरच्याच्या मनात डोकावल्याचा भास होतो. जणू त्या टिक...

  युद्ध, ऊर्जा आणि जागृती : LNG, PNG, CNG आणि LPG मधला फरक समजण्याची वेळ जगातील मोठ्या घडामोडी आपल्याला अनेकदा अशा गोष्टी शिकवतात ज्या आपण रोजच्या आयुष्यात वापरत असतो पण त्यांचा खरा अर्थ, त्यामागचं विज्ञान किंवा त्याची जागतिक पार्श्वभूमी आपल्याला माहीत नसते. अलीकडच्या काळात रशिया-युक्रेन युद्धाने जगभरातील ऊर्जा राजकारण हलवून टाकलं आणि त्याच वेळी सामान्य माणसालाही गॅसच्या वेगवेगळ्या प्रकारांबद्दल नव्याने विचार करायला भाग पाडलं. LNG, PNG, CNG आणि LPG ही चार अक्षरं आपण वर्षानुवर्षे ऐकत आलो, वापरत आलो; पण त्यांच्यातला फरक, त्यांचा वापर, त्यांचे जागतिक राजकारण आणि अर्थकारण याकडे फारसं लक्ष दिलं गेलं नव्हतं. युद्धामुळे ऊर्जा पुरवठ्याच्या साखळ्या तुटल्या, किंमती वाढल्या आणि सरकारांना पर्याय शोधावे लागले तेव्हा या संज्ञा अचानक चर्चेत आल्या. त्यामुळेच युद्धाने आपल्याला ऊर्जा साक्षरतेचा एक धडा दिला, असं म्हणणं अतिशयोक्ती ठरणार नाही. भारतासारख्या देशात गॅसचा वापर हा अनेक पातळ्यांवर होतो. घरातील स्वयंपाकापासून ते वाहनांच्या इंधनापर्यंत आणि उद्योगधंद्यांच्या मोठ्या प्रक्रियांपर्यंत गॅसची भूमिका...

 जग ‘गॅस’वर आणणारे युद्ध आणि आपण आजच्या जागतिकीकरणाच्या काळात एखाद्या देशातील युद्ध हे फक्त त्या देशापुरते मर्यादित राहत नाही, तर त्याचे पडसाद हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या समाजांवर, अर्थव्यवस्थांवर आणि सामान्य माणसांच्या दैनंदिन जीवनावर उमटत असतात. गेल्या काही दिवसांत वाचायला मिळालेल्या दोन बातम्यांनी ही गोष्ट पुन्हा एकदा ठळकपणे अधोरेखित केली. पहिली बातमी होती पुण्यातील वैकुंठ स्मशानभूमीतील गॅसवर चालणारी शवदाहिनी तात्पुरती बंद पडल्याची. कारण अत्यंत साधे पण तितकेच अस्वस्थ करणारे होते—गॅस उपलब्ध नसणे. दुसरी बातमी होती अनेक शहरांतील हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट्स उद्यापासून बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतल्याची. त्यामागचे कारणही तेच—कमर्शियल LPG गॅसचा तुटवडा. या दोन घटना वरकरणी स्थानिक वाटू शकतात, परंतु त्या प्रत्यक्षात जागतिक राजकारणाच्या एका मोठ्या उलथापालथीशी जोडलेल्या आहेत. भारतातील स्वयंपाकघरात वापरला जाणारा LPG गॅस हा आजच्या जीवनाचा अत्यावश्यक भाग झाला आहे. ग्रामीण भागापासून ते महानगरांपर्यंत स्वयंपाक, लहान उद्योग, हॉटेल व्यवसाय आणि अनेक सार्वजनिक सेवा या सर्वांचा पाया LPG वर उभा आहे. मात्र या...

  मृत्यू, माणसं आणि सल्ल्ले माणसाचा जन्म जितका स्वाभाविक आहे तितकाच मृत्यूही स्वाभाविक आहे. जीवनाचा हा अखंड प्रवास जिथे सुरू होतो तिथेच कधीतरी थांबणार हे प्रत्येकाला ठाऊक असतं. पण मृत्यूद जरी निसर्गाचा साधा नियम असला, तरी त्याभोवती माणसांनी उभं केलेलं सामाजिक जग मात्र अनेकदा खूप गुंतागुंतीचं आणि कधी कधी विचित्रही वाटतं. एखाद्या घरात मृत्यूची बातमी आली की त्या घरात दुःखाचा डोंगर कोसळतो. काही क्षणांसाठी सगळं थांबल्यासारखं होतं. घरातल्या लोकांच्या मनात अविश्वास, वेदना, धक्का आणि आठवणींचा महापूर एकाच वेळी उसळत असतो. पण त्या घराच्या बाहेर मात्र एक वेगळीच हालचाल सुरू झालेली असते. जणू काही एका दुःखद प्रसंगाभोवती समाजाचा एक छोटा कार्यक्रमच आकार घेत असतो. मृत्यूची बातमी ही आपल्या समाजात विलक्षण वेगाने पसरते. एखाद्या शेजाऱ्याने किंवा नातेवाईकाने फोनवरून ही बातमी सांगितली की काही मिनिटांतच ती अनेकांच्या कानावर पोहोचते. “काय झालं?”, “कधी झालं?”, “अचानक का?” अशा प्रश्नांचा वर्षाव सुरू होतो. घरातल्या लोकांना अजून धक्का सावरायलाही वेळ मिळालेला नसतो, पण बाहेरच्या जगात बातमी पोहोचवण्याची एक धावपळ स...

  महसुलासाठी दारू, नैतिकतेसाठी बंदी — सरकारच्या धोरणातील गोंधळ भारतातील सामाजिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थेचा विचार केला तर अनेकदा काही असे विरोधाभास दिसतात की ज्यामुळे सामान्य नागरिकाच्या मनात संभ्रम, अस्वस्थता आणि प्रश्नांची मालिका निर्माण होते. त्यापैकी एक महत्त्वाचा विरोधाभास म्हणजे दारूविषयक धोरण. एका बाजूला सरकार दारू तयार करणाऱ्या कंपन्यांना अधिकृत परवाने देते, त्यांना उद्योग म्हणून मान्यता देते, त्यांच्या उत्पादनावर कर लावून कोट्यवधी रुपयांचा महसूल गोळा करते; तर दुसऱ्या बाजूला दारू पिणाऱ्यांना अनेकदा सामाजिक निंदा, कायदेशीर कारवाई किंवा नैतिक धडे दिले जातात. ही स्थिती पाहता एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो—जर दारू इतकीच वाईट, आरोग्यास घातक आणि समाजासाठी विनाशकारी असेल, तर तिचे उत्पादन आणि विक्री अधिकृतरीत्या सुरू का ठेवली जाते? आणि जर ती अधिकृतपणे उपलब्ध असेल, तर तिचा वापर करणाऱ्यांना दोषी ठरवण्याची मानसिकता का तयार केली जाते? भारतातील दारूविषयक धोरण हे केवळ आरोग्य, नैतिकता किंवा सामाजिक शिस्त यावर आधारित नसून त्यामागे आर्थिक आणि राजकीय वास्तव देखील आहे. राज्य सरकारांच्या महसुलात दारू...

  नियंत्रणाभोवती जीवनाची सखोल परीक्षा जग इतके बदलत आहे की आपण प्रत्येक क्षण नवनवीन परिस्थितींचा सामना करतो. पण आपल्या आयुष्यातील अर्ध्याहून अधिक समस्या परिस्थितीमुळे नसतात — त्या आपण त्या परिस्थितीवर कशी प्रतिक्रिया देतो यामुळे निर्माण होतात. आपण जर प्रत्येक गोष्टीवर नियंत्रण ठेवू शकलो असतो तर कदाचित आज तणाव किंवा चिंता इतकी व्याप्तीस आलेली नसती. परंतु जीवन हे आपल्या अपेक्षांनुसार वळण घेत नाही. परिस्थितीवर नियंत्रण नसणे हे स्वतःच एक सत्य आहे, आणि त्याचा स्वीकार करणे हेच खरे शहाणपण आहे. आज समाजात आपण पाहतो की बहुतेक लोक परिस्थिती बदलण्याचा प्रयत्न करतात — परंतु त्यापैकी कित्येक जणांनी आधी स्वतःच्या प्रतिक्रिया बदलण्याचा विचार केला आहे? एखादी गोष्ट आपल्या हातात नाही हे स्वीकारणे आणि त्यावर ऊर्जा वाया न घालवणे हे मनोडोळ्याच्या भावनिक परिपक्वतेचे लक्षण आहे. आपण जे नियंत्रित करू शकतो, त्याकडे लक्ष देणे हेच आपल्या मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीने एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. समजा एखाद्या शहरातील सकाळच्या गर्दीच्या वेळेत आपण ट्रॅफिकमध्ये अडकून पडला आहोत. ट्रॅफिकला तोंड देणे किंवा रस्ता लवकर मोकळा...

 “ आदर्श” चे ओझे : मुखवट्याआड दडलेले तुटलेपण आणि प्रामाणिकपणाची हरवलेली ओळख  समाजाला नेहमीच आदर्श व्यक्तींची भूक असते. प्रत्येक काळात, प्रत्येक पिढीत, आपण कोणाला तरी उंच व्यासपीठावर उभे करतो आणि त्याच्याकडे बोट दाखवत म्हणतो – “हा पाहा आदर्श!” त्या व्यक्तीची प्रतिमा निर्दोष, संयमी, त्यागी, कर्तव्यनिष्ठ, निःस्वार्थ अशी रेखाटली जाते. पण या चमकदार प्रतिमेच्या मागे असलेले मानवी मन, त्यातील भीती, असुरक्षितता, अपूर्णता, थकवा आणि एकाकीपणा याकडे पाहण्याची आपली तयारी नसते. उलट, त्या सर्व मानवी छटा झाकून टाकण्याचीच समाजाची अपेक्षा असते. म्हणूनच अनेकदा सामाजिकदृष्ट्या “आदर्श” दिसणारी व्यक्ती आतून गुदमरलेली, स्वतःपासून तुटलेली आणि खोलवर दुःखी असते. कारण ती स्वतःचे खरे अस्तित्व गहाण ठेवून, इतरांच्या अपेक्षांना साजेसे असे बनावटी जीवन जगत असते. मानसशास्त्रात याला “मास्किंग” किंवा “फॉल्स सेल्फ” अशी संज्ञा आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या खऱ्या भावनांपेक्षा, समाजाने आखून दिलेल्या साच्यानुसार वागू लागते, तेव्हा ती हळूहळू स्वतःपासून दुरावत जाते. तिचे निर्णय “मला काय हवे आहे?” यावर आधारित नसून ...

एकनाथी भागवत आणि आधुनिक जीवन : अंतर्मनाच्या क्रांतीकडे नेणारा भक्तीमार्ग  मराठी संतपरंपरेतील तेजस्वी आणि विचारप्रवर्तक व्यक्तिमत्त्व म्हणजे संत एकनाथ. त्यांनी रचलेले एकनाथी भागवत हे केवळ ग्रंथ नाही, तर मानवी जीवनाच्या गाभ्याला स्पर्श करणारे, आत्मपरिवर्तनाची दिशा दाखवणारे आणि समाजमन घडवणारे चिंतन आहे. भागवताच्या एकादश स्कंधातील गूढ तत्त्वज्ञान त्यांनी ओघवत्या, सुलभ आणि बोली भाषेतील मराठीत उतरवले आणि भक्तीला केवळ धार्मिक चौकटीत न ठेवता ती जीवनपद्धती बनवली. “भक्त्याहमेकया ग्राह्यः” या भागवतातील विचाराला त्यांनी सामाजिक, नैतिक आणि वैयक्तिक अशा सर्व स्तरांवर विस्तार दिला. आजच्या तंत्रज्ञानप्रधान, वेगवान आणि जागतिक संकटांनी वेढलेल्या युगात एकनाथी भागवताचे चिंतन अधिकच प्रासंगिक ठरते, कारण ते बाह्य यशाऐवजी अंतर्मनातील शुद्धतेला आणि वृत्तीच्या परिवर्तनाला महत्त्व देते. आजचे जग अभूतपूर्व प्रगतीच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल क्रांती, जागतिकीकरण, भांडवलशाहीची स्पर्धा, सामाजिक माध्यमांची सर्वव्याप्ती—या सगळ्यांनी माणसाच्या जीवनशैलीत आमूलाग्र बदल घडवले. पण या प्रगतीसोबत अस्...

 स्त्रियांचे अंतरंग आणि बदलते फॅशन ट्रेंड्स : परंपरेपासून आधुनिकतेकडे प्रवास आंतरराष्ट्रीय महिला दिनाच्या निमित्ताने स्त्रियांच्या कर्तृत्वाला, त्यांच्या सामर्थ्याला आणि समाजातील त्यांच्या अढळ व महत्त्वपूर्ण भूमिकेला सलाम.भारतीय समाजात स्त्री ही केवळ कुटुंबाची धुरीण नाही, तर संस्कृतीची वाहक, परंपरेची जपणूक करणारी आणि बदलाची दिशा ठरवणारी शक्ती आहे. तिच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्प्यावर तिच्या वेशभूषेचा, तिच्या आवडी-निवडींचा आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या अभिव्यक्तीचा समाजावर खोल परिणाम होत आलेला आहे. “वेषभूषा” हा शब्द केवळ बाह्य सजावटीपुरता मर्यादित नसून तो स्त्रीच्या अंतरंगाशी, तिच्या आत्मसन्मानाशी आणि तिच्या स्वातंत्र्याच्या जाणिवेशी निगडित आहे. काळाच्या ओघात भारतीय स्त्रियांच्या फॅशन ट्रेंड्समध्ये आमूलाग्र बदल झाले आहेत. परंपरागत साड्या, नऊवारी, घागरा-चोळी यांपासून ते जीन्स-टॉप, इंडो-वेस्टर्न, फ्यूजन स्टाइल्सपर्यंतचा हा प्रवास केवळ कपड्यांचा बदल नसून विचारांचा, मानसिकतेचा आणि सामाजिक स्वीकाराचा प्रवास आहे. पूर्वीच्या काळात स्त्रीची वेशभूषा ही तिच्या घराण्याची, जातीची, प्रांताची आणि...

 “यशाच्या शर्यतीत मेंदू हरवू नका: बर्नआउटवर मात करण्याची नवी दिशा” आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक आणि सतत बदलणाऱ्या जगात “बर्नआउट” हा शब्द केवळ कॉर्पोरेट कर्मचाऱ्यांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तो उद्योजक, डॉक्टर, शिक्षक, संशोधक, क्रीडापटू, कलाकार, प्रशासकीय अधिकारी आणि अगदी विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातही खोलवर शिरलेला आहे. उच्च प्रभाव निर्माण करणारे, मोठी जबाबदारी पेलणारे आणि सातत्याने उत्कृष्ट कामगिरी देणारे लोक बाहेरून पाहता अत्यंत यशस्वी दिसतात; परंतु त्यांच्या मेंदूवर आणि मानसिक आरोग्यावर होणारा ताण अनेकदा अदृश्य राहतो. बर्नआउट म्हणजे फक्त थकवा नाही, तर दीर्घकाळ चालणाऱ्या भावनिक, मानसिक आणि शारीरिक ताणाचा परिणाम आहे. यातून कार्यक्षमता घटते, निर्णयक्षमता धूसर होते, प्रेरणा कमी होते आणि जीवनाविषयी उदासीनता निर्माण होते. त्यामुळे बर्नआउटचा विचार केवळ कामाच्या तासांच्या दृष्टीने नव्हे, तर मेंदूच्या आरोग्याच्या दृष्टीने करणे आवश्यक ठरते.  कामगिरी करणारे व्यक्ती अनेकदा स्वतःला “नेहमी उपलब्ध” ठेवतात. सतत ईमेल, संदेश, मीटिंग, लक्ष्यपूर्ती, आर्थिक दबाव, सामाजिक अपेक्षा आणि स्वतःच्या मह...

 “ हेलिकॉप्टर पालकत्व : अति काळजीच्या सावलीत हरवत चाललेलं बालपण” आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक आणि तणावपूर्ण काळात पालकत्वाची संकल्पना मोठ्या प्रमाणात बदलत चालली आहे. मुलांच्या सुरक्षिततेची, शिक्षणाची आणि उज्ज्वल भवितव्याची काळजी घेणे हे प्रत्येक पालकाचे स्वाभाविक कर्तव्य असते. परंतु कधी कधी ही काळजी इतकी अतिरेकाची होते की ती मुलांच्या नैसर्गिक वाढीवरच मर्यादा घालू लागते. अशा अति संरक्षणात्मक आणि सतत मुलांभोवती फिरणाऱ्या पालकत्वाला आधुनिक मानसशास्त्रात “हेलिकॉप्टर पालकत्व” असे संबोधले जाते. जसे हेलिकॉप्टर एखाद्या ठिकाणावर सतत घिरट्या घालत असते, तसे हे पालक मुलांच्या प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवतात, त्यांच्या प्रत्येक निर्णयात हस्तक्षेप करतात आणि त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक अडथळा आधीच दूर करण्याचा प्रयत्न करतात. वरकरणी हे प्रेम, काळजी आणि जबाबदारीचे लक्षण वाटते; परंतु प्रत्यक्षात हे मुलांच्या स्वावलंबन, आत्मविश्वास आणि जीवनकौशल्यांच्या विकासासाठी घातक ठरू शकते. भारतीय समाजात मुलांबद्दलचा जिव्हाळा आणि जपणूक ही परंपरेनेच मोठ्या प्रमाणात दिसून येते. “मुलं म्हणजे देवाघरची फुलं” अशी भावना ...