मृत्यू, माणसं आणि सल्ल्ले

 मृत्यू, माणसं आणि सल्ल्ले

माणसाचा जन्म जितका स्वाभाविक आहे तितकाच मृत्यूही स्वाभाविक आहे. जीवनाचा हा अखंड प्रवास जिथे सुरू होतो तिथेच कधीतरी थांबणार हे प्रत्येकाला ठाऊक असतं. पण मृत्यूद जरी निसर्गाचा साधा नियम असला, तरी त्याभोवती माणसांनी उभं केलेलं सामाजिक जग मात्र अनेकदा खूप गुंतागुंतीचं आणि कधी कधी विचित्रही वाटतं. एखाद्या घरात मृत्यूची बातमी आली की त्या घरात दुःखाचा डोंगर कोसळतो. काही क्षणांसाठी सगळं थांबल्यासारखं होतं. घरातल्या लोकांच्या मनात अविश्वास, वेदना, धक्का आणि आठवणींचा महापूर एकाच वेळी उसळत असतो. पण त्या घराच्या बाहेर मात्र एक वेगळीच हालचाल सुरू झालेली असते. जणू काही एका दुःखद प्रसंगाभोवती समाजाचा एक छोटा कार्यक्रमच आकार घेत असतो.

मृत्यूची बातमी ही आपल्या समाजात विलक्षण वेगाने पसरते. एखाद्या शेजाऱ्याने किंवा नातेवाईकाने फोनवरून ही बातमी सांगितली की काही मिनिटांतच ती अनेकांच्या कानावर पोहोचते. “काय झालं?”, “कधी झालं?”, “अचानक का?” अशा प्रश्नांचा वर्षाव सुरू होतो. घरातल्या लोकांना अजून धक्का सावरायलाही वेळ मिळालेला नसतो, पण बाहेरच्या जगात बातमी पोहोचवण्याची एक धावपळ सुरू झालेली असते. कोणी फोनवर माहिती देत असतं, कोणी दुसऱ्याला सांगत असतं, तर कोणी आधीच निष्कर्ष काढायला लागलेला असतो. प्रत्येकजण जणू या घटनेचा वार्ताहर झाल्यासारखा इतरांना माहिती देत असतो.

थोड्याच वेळात घरात माणसांची वर्दळ वाढू लागते. शेजारी, जवळचे नातेवाईक, दूरचे नातेवाईक, मित्र, ओळखीचे लोक—सगळे एकामागोमाग एक येऊ लागतात. येणारा प्रत्येक माणूस सहानुभूती व्यक्त करतो, दुःख वाटून घेतो, पण त्याचबरोबर एक वेगळीच गोष्ट सुरू होते—सल्ल्यांचा अखंड ओघ. “आधी डॉक्टरचं सर्टिफिकेट घ्या”, “नातेवाईकांना लगेच कळवा”, “तुप लावा  नाहीतर शरीर कडक होईल”, “अमुक गुरुजी ला फोन करा”—अशा अनेक सूचना येऊ लागतात. प्रत्येकाला वाटत असतं की या प्रसंगी त्याचा अनुभव अत्यंत महत्त्वाचा आहे आणि त्याचा सल्ला दिला नाही तर जणू काही मोठी चूकच होईल.

काही लोक तर इतक्या खात्रीने बोलतात की जणू अंत्यसंस्काराच्या विधींचे ते वर्षानुवर्षे अभ्यासकच आहेत. “गंगाजल तोंडात टाका”, “नाकात कापूस ठेवा”, “तुळशीची पाने ठेवा”, “डोकं दक्षिणेकडे असावं”—अशा सूचना सतत येत राहतात. घरातले लोक मात्र गोंधळलेल्या अवस्थेत असतात. त्यांना अजून नीट रडायलाही वेळ मिळालेला नसतो. एकीकडे दुःख, दुसरीकडे व्यवस्था, आणि त्यावर सल्ल्यांचा पाऊस—या सगळ्यात त्यांची अवस्था कशी होते हे फक्त तेच जाणत असतात.

या प्रसंगात काही लोकांना कारण शोधण्याची विशेष आवड असते. मृत्यू हा अनेकदा अचानक घडणारा प्रसंग असला तरी त्यामागे एखादं कारण शोधल्याशिवाय त्यांना चैन पडत नाही. “कालपर्यंत बरे दिसत होते”, “त्यांना आधीपासूनच बीपी होता”, “मी त्यांना सांगितलं होतं औषध वेळेवर घ्या”—अशा चर्चा सुरू होतात. जणू मृत्यूही एखाद्या वैद्यकीय परिषदेत चर्चेचा विषय आहे.

दरम्यान शरीराला आंघोळ घालण्याची वेळ येते. पुन्हा एकदा सल्ल्यांचा ओघ सुरू होतो. “गरम पाणी नको”, “कोमट पाणी वापरा”, “साबण लावू नका”, “असं नाही, आधी डोक्यावर पाणी घाला”—प्रत्येकजण आपापल्या अनुभवावरून नियम सांगत असतो. काही जण तर इतक्या उत्साहाने या प्रक्रियेत सहभागी होतात की क्षणभर वाटतं की हा शोकप्रसंग आहे की एखादी सामूहिक व्यवस्था.

कपड्यांबाबतही तितकीच चर्चा सुरू असते. “सोवळे कपडे घाला”, “नवीन सोवळे  असावं”, “तुळशीची माळ घाला”—अशा सूचना येत राहतात. एखादा जण तर अगदी ठामपणे सांगतो—“असं केलं नाही तर विधी पूर्ण होत नाही.” जणू एखाद्या धार्मिक समितीचा अंतिम निर्णयच दिला जात आहे.

शरीराला अर्थीवर ठेवण्याची वेळ आली की पुन्हा हालचाल वाढते. “फुलं नीट ठेवा”, “कापड व्यवस्थित बांधा”, “डोकं या बाजूला ठेवा”—अशा सूचना सतत येत राहतात. प्रत्येकाला या प्रक्रियेत आपला वाटा उचलायचाच असतो.

 घराबाहेर निघते तेव्हा “राम नाम सत्य आहे” या घोषणांनी वातावरण भरून जातं. पण त्या घोषणांमध्येही काही जणांचा उत्साह वेगळाच दिसतो. एखादा तर इतक्या जोमाने घोषणा देतो की क्षणभर वाटतं हा शोकप्रसंग आहे की एखादी मिरवणूक.

रस्त्यात चालतानाही सूचना चालूच असतात—“जरा हळू चाल”, “खांदा बदल”, “फुलं पडतायत.” जणू मृत्यूच्या प्रवासालाही व्यवस्थापनाची गरज आहे.

श्मशानभूमीत पोहोचल्यावर वेगळंच दृश्य दिसतं. तिथे चिता तयार करण्याचं काम सुरू असतं. पण तिथेही सल्ल्यांचा बाजार थांबत नाही. उलट काही वेळा तर तो आणखी रंगतो. वर्षानुवर्षे हे काम करणाऱ्या श्मशानातील कामगारांना देखील लोक सूचना देताना दिसतात. “भाऊ, लाकूड नीट लावा”, “मिठ कमी टाका”, “रॉकेल जास्त टाकू नका”, “आधी मोठी लाकडं ठेवा”—जणू त्या कामगारांना त्यांच्या स्वतःच्या कामाचं प्रशिक्षण दिलं जात आहे.

श्मशानातल्या एका कोपऱ्यात एक कट्टा असतो. त्या कट्ट्यावर काही वयस्कर मंडळी बसलेली असतात. चिता पेटेपर्यंत किंवा विधी सुरू असताना ते तिथेच बसून चर्चा करत असतात. त्यांच्या चर्चेत मृत व्यक्तीपेक्षा विधी कसा झाला यालाच जास्त महत्त्व असतं. “पूर्वीचे विधी किती साधे असायचे”, “आमच्या गावात अजूनही वेगळ्या पद्धतीने करतात”, “गेल्या महिन्यात एका अंत्यसंस्काराला गेलो होतो… तिथे तर मोठा कार्यक्रमच होता”—अशा आठवणी आणि तुलना सुरू असतात.

खरी गंमत मात्र शोकसभेत दिसते. कधी कधी अशा लोकांना तिथे बोलताना पाहिलं की आश्चर्य वाटतं, कारण त्यांनी मृत व्यक्तीला आयुष्यात फारसं ओळखलेलंही नसतं. पण तरीही ते इतक्या आत्मीयतेने त्या व्यक्तीबद्दल बोलत असतात की ऐकणाऱ्यांनाही क्षणभर वाटतं की हे नक्कीच अतिशय जवळचे असावेत.

शोकसभेत दोन मिनिटांच्या मौनाची घोषणा होते. सगळे उभे राहतात. वातावरण काही क्षणांसाठी शांत होतं. पण नेमक्याच त्या वेळी कोणाचा तरी मोबाईल वाजतो. आणि त्या मोबाईलची रिंगटोन असते—एखादं जोरदार चित्रपटगीत. काही क्षणांसाठी मौन पाळणाऱ्या लोकांचे डोळे उघडतात आणि मोबाईलचा मालक मात्र गोंधळलेल्या चेहऱ्याने तो बंद करण्याचा प्रयत्न करत असतो.

अशा प्रसंगात माणसांचे वेगवेगळे प्रकार स्पष्ट दिसतात. काही लोक खरोखर मदतीसाठी धावपळ करत असतात. काही लोक निरीक्षकासारखे सगळं पाहत उभे असतात. तर काही जण फक्त सामाजिक औपचारिकता म्हणून आलेले असतात आणि सगळं कधी संपतंय याची वाट पाहत असतात.

तरीही या सगळ्या गोंधळात एक गोष्ट नाकारता येत नाही—माणसं अजूनही एकमेकांसाठी जमतात. दुःखाच्या प्रसंगी लोक धावून येतात, खांदा देतात, व्यवस्था पाहतात, आणि काही वेळ तरी त्या कुटुंबासोबत उभे राहतात. या सगळ्या प्रक्रियेत थोडा गोंधळ असतो, थोडं व्यंग असतं, थोड्या विचित्र सवयी असतात; पण त्यामागे एक गोष्ट मात्र खरी असते—नात्यांची ऊब.

कदाचित भविष्यात हे चित्र बदलू शकेल. शहरांमध्ये आधीच इलेक्ट्रिक क्रिमेटोरियम, ऑनलाइन सूचना, आणि अत्यंत जलद पद्धतीने होणारे विधी दिसू लागले आहेत. उद्या कदाचित अंत्यसंस्कारही एखाद्या “इव्हेंट” सारखे आयोजित केले जातील. लग्नांसाठी जशा इव्हेंट मॅनेजमेंट कंपन्या असतात, तशाच अंत्यसंस्कारासाठीही पॅकेज असतील—फुलांची व्यवस्था, विधीची व्यवस्था, शोकसभा, लाईव्ह स्ट्रीमिंग.

आणि त्या वेळी कदाचित श्मशानातल्या त्या कट्ट्यावर बसून चर्चा करणारी मंडळीही नसतील.

पण आज तरी चित्र वेगळं आहे. आजही मृत्यूच्या प्रसंगी माणसं जमतात, आठवणी काढतात, चर्चा करतात, सल्ले देतात, आणि शेवटी शांतपणे परततात. चिता विझते, धूर आकाशात विरतो, आणि जीवन पुन्हा आपल्या मार्गाने पुढे चालू लागतं.

मृत्यू एका व्यक्तीचा शेवट असतो; पण त्या प्रसंगाभोवती उभं राहणारं मानवी वर्तन मात्र जीवनाचं एक जिवंत चित्र उभं करतं—दुःखाचं, गोंधळाचं, सल्ल्यांचं, आणि अजूनही टिकून असलेल्या नात्यांच्या उबदारपणाचं.©