“ आदर्श” चे ओझे : मुखवट्याआड दडलेले तुटलेपण आणि प्रामाणिकपणाची हरवलेली ओळख

 “ आदर्श” चे ओझे : मुखवट्याआड दडलेले तुटलेपण आणि प्रामाणिकपणाची हरवलेली ओळख 

समाजाला नेहमीच आदर्श व्यक्तींची भूक असते. प्रत्येक काळात, प्रत्येक पिढीत, आपण कोणाला तरी उंच व्यासपीठावर उभे करतो आणि त्याच्याकडे बोट दाखवत म्हणतो – “हा पाहा आदर्श!” त्या व्यक्तीची प्रतिमा निर्दोष, संयमी, त्यागी, कर्तव्यनिष्ठ, निःस्वार्थ अशी रेखाटली जाते. पण या चमकदार प्रतिमेच्या मागे असलेले मानवी मन, त्यातील भीती, असुरक्षितता, अपूर्णता, थकवा आणि एकाकीपणा याकडे पाहण्याची आपली तयारी नसते. उलट, त्या सर्व मानवी छटा झाकून टाकण्याचीच समाजाची अपेक्षा असते. म्हणूनच अनेकदा सामाजिकदृष्ट्या “आदर्श” दिसणारी व्यक्ती आतून गुदमरलेली, स्वतःपासून तुटलेली आणि खोलवर दुःखी असते. कारण ती स्वतःचे खरे अस्तित्व गहाण ठेवून, इतरांच्या अपेक्षांना साजेसे असे बनावटी जीवन जगत असते.

मानसशास्त्रात याला “मास्किंग” किंवा “फॉल्स सेल्फ” अशी संज्ञा आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या खऱ्या भावनांपेक्षा, समाजाने आखून दिलेल्या साच्यानुसार वागू लागते, तेव्हा ती हळूहळू स्वतःपासून दुरावत जाते. तिचे निर्णय “मला काय हवे आहे?” यावर आधारित नसून “लोक काय म्हणतील?”, “माझ्या प्रतिमेला काय शोभेल?”, “माझ्या पदाला काय साजेसे आहे?” अशा प्रश्नांवर आधारित असतात. बाहेरून ती स्थिर, संयमी, यशस्वी, प्रभावी दिसते; पण आतून तिच्या मनात प्रचंड ताण, दडपण आणि असमाधान साचत जाते. कारण तिच्या आयुष्यात स्व-अभिव्यक्तीला, प्रामाणिक भावनांना आणि स्वतःच्या मर्यादांना जागाच उरत नाही.

समाजाने “आदर्श” ठरवलेल्या व्यक्तीकडून काही ठराविक अपेक्षा असतात. ती नेहमी शांत असावी, चूक करू नये, कमकुवतपणा दाखवू नये, वैयक्तिक वेदना व्यक्त करू नयेत, सार्वजनिक आयुष्यात निर्दोष राहावे, कुटुंब आणि समाज दोन्ही ठिकाणी उत्तम कामगिरी करावी – ही यादी अंतहीन असते. या अपेक्षा पूर्ण करण्याच्या नादात ती व्यक्ती स्वतःच्या भावनिक गरजा, थकवा, राग, असुरक्षितता यांना दाबत राहते. कारण “आदर्श” व्यक्तीला राग येत नाही, ती खचत नाही, ती चुकत नाही – असा समाजाचा समज असतो. आणि हीच सर्वात मोठी शोकांतिका आहे. कारण मानवी असणे म्हणजेच कधी ना कधी तुटणे, संभ्रमात पडणे, चुकणे आणि पुन्हा उभे राहणे. पण “अतिमानवी” बनण्याच्या प्रयत्नात ती व्यक्ती स्वतःला मानवी राहू देत नाही.

अनेक मानसशास्त्रीय अभ्यासांनी दाखवून दिले आहे की ‘सोशली प्रिस्क्राइब्ड परफेक्शनिझम’ – म्हणजेच इतरांनी ठरवलेल्या परिपूर्णतेच्या निकषांनुसार जगण्याचा प्रयत्न – हा नैराश्य, चिंताग्रस्तता आणि बर्नआउटशी थेट जोडलेला आहे. जेव्हा व्यक्तीला सतत असे वाटते की इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण केल्याशिवाय तिचे मूल्य नाही, तेव्हा तिच्या आत्मसन्मानाची पायाभरणी बाह्य मान्यतेवर होते. अशा वेळी कोणतीही टीका, अपयश किंवा प्रतिमेला धक्का बसला की तिचे संपूर्ण भावनिक संतुलन कोलमडते. काही अभ्यासांमध्ये अशा व्यक्तींमध्ये नैराश्याची शक्यता ३० ते ५० टक्क्यांनी अधिक असल्याचे दिसून आले आहे. ‘अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशन’नेही आपल्या अलीकडील अहवालांमध्ये सामाजिकदृष्ट्या लादलेल्या परफेक्शनिझमचा संबंध नैराश्य, चिंताग्रस्तता आणि आत्महत्येच्या विचारांशी जोडला आहे. हे केवळ आकडे नाहीत; या आकड्यांच्या मागे हजारो-लाखो आयुष्यांची वेदना आहे.

“आदर्श” प्रतिमेचे ओझे वाहणाऱ्या व्यक्तीचे आयुष्य वरकरणी यशस्वी वाटते. तिचे नातेसंबंध व्यवस्थित दिसतात, ती समाजात मानाची असते, तिचे कौतुक होते. पण तिच्या प्रत्येक कृतीमागे तिची खरी इच्छा नसून “कर्तव्य” आणि “दाखवण्याची” भावना असते. तिचे हसणे, बोलणे, निर्णय घेणे – सगळे काही एका अदृश्य प्रेक्षकासाठी असते. ती जणू रंगमंचावर उभी असते आणि पडदा खाली येईपर्यंत भूमिका वठवत राहते. मात्र, पडद्यामागे उरते ती एक थकलेली, गोंधळलेली, कधी कधी स्वतःलाच ओळखू न शकणारी व्यक्ती.

या मुखवट्याचा सर्वात मोठा परिणाम तिच्या भावनांवर होतो. राग, मत्सर, असुरक्षितता, भीती, एकाकीपणा, संभ्रम – या सर्व भावना मानवी आहेत. पण “आदर्श” व्यक्तीला त्या शोभत नाहीत, असा समज असल्याने त्या सतत दडपल्या जातात. भावना दाबून ठेवणे म्हणजे त्या नाहीशा होणे नव्हे; त्या दुसऱ्या मार्गाने बाहेर पडतात. कधी चिडचिड, कधी अनिद्रा, कधी सततचा थकवा, कधी शारीरिक तक्रारी, तर कधी खोल नैराश्याच्या रूपाने त्या प्रकट होतात. अनेकदा व्यक्ती स्वतःलाही कळत नाही की ती इतकी रिकामी का वाटते, इतकी अस्वस्थ का आहे. कारण तिने इतक्या वर्षांत स्वतःच्या भावनांशी प्रामाणिक संवाद साधलेलाच नसतो.

याहूनही गंभीर बाब म्हणजे काही जणांना समाजाकडून “आदर्श” म्हणून गौरवले जाण्याची इतकी सवय लागते की ते स्वतःच त्या प्रतिमेच्या प्रेमात पडतात. त्यांना स्वतःची मानवी मर्यादा मान्य करणे अवघड जाते. “मी थकलो आहे”, “मला भीती वाटते”, “मला हे जमत नाही”, “मला विश्रांती हवी आहे” – असे साधे वाक्य उच्चारण्याचीही त्यांची तयारी नसते. कारण त्यांना वाटते की असे म्हणणे म्हणजे प्रतिमेला तडा जाणे. अशा वेळी ते आई-वडील, जोडीदार, मुले, जवळची माणसे यांच्याकडे दुर्लक्ष करून समाजकार्यात किंवा सार्वजनिक आयुष्यात अधिकाधिक झोकून देतात. बाहेरचे जग त्यांचे कौतुक करत असते; पण घरातील नातेसंबंध कोरडे पडत जातात. काही संत-महापुरुषांच्या चरित्रांमध्येही ही विसंगती दिसून येते – समाजासाठी आयुष्य वेचले, पण वैयक्तिक आयुष्यात तुटलेपणा राहिला. या इतिहासाकडे आपण गौरवाने पाहतो; पण त्यातील मानवी वेदना पाहण्याची आपली तयारी कमी असते.

परफेक्शनिझमचा आणखी एक दुष्परिणाम म्हणजे सततची तुलना. “मी पुरेसा चांगला आहे का?”, “माझी प्रतिमा टिकून आहे का?”, “इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण होत आहेत का?” – या प्रश्नांची साखळी कधीच संपत नाही. परिणामी, व्यक्ती वर्तमान क्षणात जगत नाही. तिच्या प्रत्येक कृतीवर अदृश्य निरीक्षकाची नजर असल्याची भावना तिला सतत त्रस्त करत राहते. सोशल मीडियाच्या युगात ही समस्या अधिक तीव्र झाली आहे. प्रत्येकाचे आयुष्य सतत सार्वजनिक प्रदर्शनात आले आहे. “परफेक्ट” फोटो, “परफेक्ट” कुटुंब, “परफेक्ट” करिअर, “परफेक्ट” व्यक्तिमत्व – या आभासी प्रतिमांच्या गर्दीत स्वतःचे अपूर्ण, साधे, सामान्य अस्तित्व कमीपणाचे वाटू लागते. त्यामुळे लोक अधिकाधिक मुखवटे घालू लागतात.

पण प्रश्न असा आहे की आपण कोणासाठी हे सर्व करतो आहोत? समाजाची मान्यता मिळवण्यासाठी? कौतुकासाठी? सुरक्षिततेसाठी? की स्वतःच्या मूल्याची खात्री करण्यासाठी? जर एखाद्या व्यक्तीचा आत्मसन्मान पूर्णपणे बाह्य मान्यतेवर अवलंबून असेल, तर ती मान्यता कमी झाली की तिचे अस्तित्वच हादरते. म्हणूनच “फॉल्स सेल्फ” वर उभे असलेले आयुष्य फार काळ टिकाऊ नसते. ते एका ठराविक टप्प्यावर कोसळते – कधी नैराश्याच्या रूपाने, कधी नातेसंबंध तुटण्याच्या रूपाने, तर कधी आत्महत्येसारख्या टोकाच्या निर्णयाच्या रूपाने.

समाजालाही या संदर्भात आत्मपरीक्षण करावे लागेल. आपण कोणाला “आदर्श” ठरवताना त्याला माणूस म्हणून राहू देतो का? आपण आपल्या मुलांना, विद्यार्थ्यांना, नेत्यांना, कलाकारांना, कार्यकर्त्यांना चूक करण्याची, अपयशी होण्याची, थकण्याची मुभा देतो का? की आपण त्यांच्याकडून सतत परिपूर्णतेचीच अपेक्षा ठेवतो? एखाद्या सार्वजनिक व्यक्तीने चूक केली की आपण तिला पूर्णपणे नाकारतो, तिच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्वावर प्रश्नचिन्ह लावतो. या कठोर न्यायालयात कोणालाही मानवी राहणे परवडत नाही. त्यामुळे प्रत्येकजण स्वतःभोवती सुरक्षिततेचा कवच तयार करतो – आणि त्या कवचातच गुदमरतो.

यावर उपाय काय? पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे स्वतःच्या कमकुवत बाजू मान्य करणे. “मी अपूर्ण आहे” हे मान्य करणे म्हणजे पराभव नव्हे; तीच खरी ताकद आहे. आपल्या मर्यादा स्वीकारणे, थकलो की विश्रांती घेणे, भीती वाटली तर ती व्यक्त करणे, राग आला तर त्याचे भान ठेवून संवाद साधणे – ही भावनिक प्रामाणिकतेची पावले आहेत. प्रतिमेपेक्षा प्रामाणिकपणाला महत्त्व दिले, तर “आदर्श” होण्याच्या ओझ्याऐवजी “मानवी” राहण्याची मोकळीक मिळते. आपल्या जवळच्या नात्यांमध्ये आपण जितके खरे असतो, तितके ते नाते अधिक खोल आणि टिकाऊ बनते.

शिक्षणव्यवस्थेत आणि कुटुंबातही याची जाणीवपूर्वक जपणूक करावी लागेल. मुलांना केवळ गुण, यश, शिस्त यासाठीच कौतुक न करता, त्यांच्या प्रामाणिक प्रयत्नांचे, भावनिक व्यक्त होण्याचेही कौतुक केले पाहिजे. “तू चूक केलीस, पण ती मान्य केलीस – हे महत्त्वाचे” असे सांगितले, तर त्यांना परिपूर्णतेपेक्षा प्रामाणिकपणाचे मूल्य कळेल. कामाच्या ठिकाणीही मानसिक आरोग्याला, मर्यादांना, विश्रांतीला महत्त्व देणारी संस्कृती निर्माण करणे गरजेचे आहे. अन्यथा “हाय परफॉर्मन्स” च्या नावाखाली आपण अनेक जणांना बर्नआउटच्या दरीत ढकलत आहोत.

शेवटी, सामाजिकदृष्ट्या आदर्श होणे चुकीचे नाही. समाजाला प्रेरणादायी व्यक्तींची गरज असतेच. पण “अतिमानवी” दिसण्याचा, कोणतीही चूक न करणाऱ्या देवदूतासारखे वागण्याचा अट्टाहास नक्कीच धोकादायक आहे. कारण तो आपल्या मानवी अस्तित्वालाच नाकारतो. आपल्याला गरज आहे ती मुखवट्यांची नव्हे, तर संवेदनशील, प्रामाणिक आणि स्वतःच्या अपूर्णतेला स्वीकारणाऱ्या व्यक्तींची. आदर्श म्हणजे भावनाहीन, त्रुटीविरहित, सतत बलवान असणारी प्रतिमा नव्हे; तर चुकूनही पुन्हा उभे राहण्याची, स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची आणि इतरांनाही तसे राहू देण्याची तयारी.

आपण समाज म्हणून जर “आदर्श” ची व्याख्या बदलली, तर कदाचित अनेक जणांचे आयुष्य वाचू शकेल. कारण जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला तिच्या संपूर्ण मानवी स्वरूपासह स्वीकारले जाते – तिच्या गुणांसह, दोषांसह, सामर्थ्यासह, मर्यादांसह – तेव्हाच ती आतून खऱ्या अर्थाने मुक्त होते. आणि हीच खरी मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक आरोग्याची पायाभरणी आहे. “आदर्श” होण्यापेक्षा “खरे” असणे अधिक धैर्याचे आहे – आणि कदाचित अधिक आवश्यकही .©