ऑनलाईन उपस्थितीचे गैरसमज आणि नात्यांचे नवे संकेत

 ऑनलाईन उपस्थितीचे गैरसमज आणि नात्यांचे नवे संकेत

समोरच्याने कसं वागावं याचे संकेत आपण मनात आधीच आखून ठेवलेले असतात. आपल्याला अपेक्षित असलेली वागणूक, प्रतिसादाची वेळ, शब्दांचा सूर, लक्ष देण्याची पद्धत—या सगळ्यांचं एक अदृश्य गणित आपण तयार केलेलं असतं. पूर्वी हे संकेत प्रत्यक्ष भेटीतून, पत्रव्यवहारातून किंवा दूरध्वनीवरच्या संभाषणातून तयार होत असत. पण आता या संकेतांना डिजिटल जगाने, विशेषतः व्हॉटसअॅपसारख्या तत्काळ संदेशव्यवहाराच्या माध्यमांनी, पूर्णपणे नवा आकार दिला आहे. नात्यांच्या उबदारतेचा, मैत्रीच्या खोलीचा, प्रेमाच्या प्रामाणिकतेचा आणि आदराच्या पातळीचा अंदाज आपण दोन निळ्या टिकांवरून, “ऑनलाईन” या हिरव्या शब्दावरून आणि शेवटचं ‘लास्ट सीन’ पाहून लावू लागलो आहोत. ही केवळ तांत्रिक सुविधा नाही; हा एक नवा सामाजिक संकेतशास्त्र आहे.

आज एखाद्याने आपला मेसेज पाहिला आणि उत्तर दिलं नाही, तर आपल्याला त्वरित वाटू लागतं—समोरच्याला आपल्यात रस नाही. तो मुद्दाम दुर्लक्ष करतो आहे. आपण त्याच्या प्राधान्यक्रमात नाही. त्या दोन निळ्या टिकांमुळे आपल्याला समोरच्याच्या मनात डोकावल्याचा भास होतो. जणू त्या टिकांनी आपल्याला अधिकार दिला आहे की आपण त्याच्या शांततेचा अर्थ लावावा. प्रत्यक्षात मात्र त्या व्यक्तीच्या परिस्थितीबद्दल आपल्याला काहीच माहिती नसते. तो कामात असेल, प्रवासात असेल, मानसिकदृष्ट्या थकलेला असेल किंवा केवळ उत्तर देण्यासाठी योग्य शब्द शोधत असेल. पण आपण त्या शक्यतांना स्थान देत नाही. कारण डिजिटल माध्यमांनी आपल्याला तात्काळतेची सवय लावली आहे. “पाहिलं म्हणजे उत्तर द्यायचंच” हा नवा नियम आपण न बोलता स्वीकारला आहे.

२४ तासांनंतरही उत्तर आलं नाही, तर मग समोरची व्यक्ती पृथ्वीवरची सर्वात बेजबाबदार, निष्काळजी व्यक्ती ठरते. ती आजारी असेल, संकटात असेल, भावनिकदृष्ट्या कोसळलेली असेल—या शक्यतांना आपण फारसं स्थान देत नाही. कारण आपल्याला अपेक्षित असतं की डिजिटल जगात प्रत्येक जण सतत उपलब्ध असावा. पूर्वी पत्र लिहिल्यावर उत्तर येण्यासाठी दिवस, आठवडे, कधी कधी महिने लागायचे. त्या प्रतीक्षेत एक संयम, एक विश्वास, एक शांतता होती. आता मात्र प्रतीक्षा म्हणजे असह्य वेदना झाली आहे. आपल्याला उत्तर न मिळणं म्हणजे नात्याचा अपमान वाटू लागला आहे. प्रतीक्षेचं सौंदर्य आपण हरवून बसलो आहोत.

तसंच, जो व्यक्ती व्हॉटसअॅपवर खूप मेसेजेस, जोक्स, फॉरवर्ड्स पाठवतो, त्याच्यावर “रिकामटेकडा” हा शिक्का सहज बसतो. जणू व्यस्त असलेला माणूस कधीच संदेश पाठवत नाही. आपण एखाद्याच्या संवादाच्या शैलीला त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अंतिम निष्कर्ष मानतो. कोणीतरी आनंदाने, उत्साहाने संवाद साधत असेल तर तो वेळ वाया घालवतोय असं समजलं जातं. उलट, जो फार कमी प्रतिसाद देतो, थोडक्यात उत्तर देतो, तो “गंभीर”, “व्यस्त”, “महत्त्वाचा” असा ठरतो. संवादाच्या प्रमाणावरून आपण मूल्यांकन करायला लागलो आहोत. शब्दांची संख्या म्हणजे व्यक्तिमत्त्वाचं मोजमाप ठरलं आहे.

ग्रुपमध्ये प्रत्येक मेसेजला उत्तर देणारी व्यक्ती सतत उपलब्ध आहे, तिच्याकडे दुसरं काही काम नाही, असा समज होतो. पण कदाचित ती व्यक्ती संवादप्रिय असेल, लोकांना जोडून ठेवण्याचा प्रयत्न करत असेल. ग्रुपमध्ये शांत राहणारी व्यक्ती मात्र “दूर”, “अलग”, “गंभीर” किंवा “उद्धट” ठरते. आपण संवादाच्या सहभागाला सामाजिक स्थानाशी जोडून टाकलं आहे. प्रत्येक मेसेजला प्रतिसाद देणं म्हणजे सामाजिक बांधिलकी, आणि प्रतिसाद न देणं म्हणजे नात्यांपासून पळवाट—असा सरधोपट अर्थ लावला जातो.

जर आपण एखाद्या ठरावीक एक-दोन व्यक्तींना जास्त उत्तरं देत असू, तर लगेच निष्कर्ष काढला जातो—तुम्ही त्यांच्याकडे आकृष्ट आहात. इतरांचे चांगले मित्र नाही. डिजिटल जगात संवादाची दृश्यमानता वाढली आहे. कोण कोणाशी किती बोलतं, कोणाचा स्टेटस कोण पाहतो, कोणाला कोण लाइक करतं—हे सगळं नजरेसमोर येतं. त्यामुळे संशय, तुलना आणि असुरक्षितता वाढतात. पूर्वी मैत्रीचे किंवा जवळीकीचे काही पैलू खाजगी राहायचे. आता ते सार्वजनिक झाले आहेत. आणि सार्वजनिक झाल्यावर त्यावर चर्चा, विश्लेषण आणि न्यायनिवाडा होतोच.

रात्री एक वाजता ऑनलाईन दिसलात तर तुमचं अफेअर आहे—हा तर विनोदासारखा वाटणारा पण गंभीर परिणाम करणारा समज आहे. जणू रात्री जागं राहण्याचं एकच कारण असतं. एखाद्याला झोप येत नसेल, तो पुस्तक वाचत असेल, चित्रपट पाहत असेल, काम करत असेल—या सगळ्या शक्यतांना आपण दुय्यम मानतो. कारण आपल्या मनात आधीच तयार झालेल्या कथानकाला त्या हिरव्या ‘ऑनलाईन’ शब्दाने खाद्य मिळतं. त्यातून संशय निर्माण होतो. संशयातून प्रश्न, प्रश्नातून वाद, आणि वादातून नात्यांमध्ये दुरावा.

पहाटे पाच वाजता ऑनलाईन दिसलात तर तुम्हाला आयुष्यात भयानक ताण आहे, जोडीदाराशी भांडण झालं आहे किंवा नोकरीत समस्या आहेत—असा अर्थ लावला जातो. जणू डिजिटल उपस्थिती म्हणजे मानसिक स्थितीचा थेट निर्देशक आहे. आपण एखाद्याच्या स्क्रीनवरच्या वेळेला त्याच्या आयुष्याचा आरसा मानू लागलो आहोत. ही अतिसुलभीकरणाची प्रवृत्ती आहे. माणूस अनेक थरांनी बनलेला असतो. त्याच्या भावनांना, परिस्थितींना, निवडींना इतक्या सहज एका वेळेशी जोडता येत नाही.

या यादीत आणखीही अनेक नवे संकेत जोडता येतील. जर एखाद्याने तुमचा स्टेटस पाहिला आणि प्रतिक्रिया दिली नाही, तर तो तुमच्याकडे दुर्लक्ष करतो आहे. जर एखाद्याने तुमचा मेसेज टाइप करून डिलीट केला—“typing…” दिसलं आणि नंतर काहीच नाही—तर तो काहीतरी लपवतो आहे. जर एखाद्याने तुमचा नंबर सेव्ह केला नसेल आणि त्याचा प्रोफाइल फोटो दिसत नसेल, तर तुम्ही त्याच्यासाठी महत्त्वाचे नाही. जर कुणी ‘लास्ट सीन’ लपवला असेल, तर तो काहीतरी गुपित ठेवतो आहे. या सगळ्या अनुमानांचा आधार काय? फक्त तांत्रिक वैशिष्ट्यं. पण आपण त्यांना भावनिक अर्थ देतो.

या डिजिटल संकेतांनी आपल्या संयमावर, विश्वासावर आणि संवादाच्या पद्धतीवर मोठा परिणाम केला आहे. पूर्वी संवादात विराम असायचे. त्या विरामांना अर्थ द्यायची घाई नसायची. आता प्रत्येक विराम संशयास्पद वाटतो. प्रत्येक शांतता स्पष्टीकरण मागते. “उत्तर का दिलं नाहीस?” हा प्रश्न आता केवळ कुतूहलाचा राहिलेला नाही; तो आरोपासारखा वाटतो. आपण समोरच्याच्या वेळेवर, लक्षावर आणि उपलब्धतेवर हक्क गाजवू लागलो आहोत.

यामागे आपल्या असुरक्षिततेचा मोठा वाटा आहे. डिजिटल माध्यमांनी आपल्याला सतत तुलना करण्याची संधी दिली आहे. कोणाच्या किती चॅट्स, कोणाचे किती ग्रुप्स, कोणाचे किती स्टेटस व्ह्यूज—या सगळ्यांतून आपण स्वतःचं स्थान शोधू पाहतो. जेव्हा अपेक्षित प्रतिसाद मिळत नाही, तेव्हा आपल्याला स्वतःच्या महत्त्वाबद्दल शंका येते. त्या शंकेला आपण समोरच्यावर आरोपांच्या स्वरूपात टाकतो. प्रत्यक्षात ही आपल्या आतल्या भीतीची प्रतिक्रिया असते.

डिजिटल जगाने संवाद सोपा केला, वेगवान केला, पण त्याचबरोबर तो उथळही केला. आपण शब्दांच्या आशयापेक्षा त्यांच्या वेळेवर लक्ष केंद्रित करू लागलो आहोत. “कधी उत्तर दिलं?” हा प्रश्न “काय उत्तर दिलं?” यापेक्षा महत्त्वाचा झाला आहे. संवादाची गुणवत्ता कमी होऊन त्याची गती महत्त्वाची ठरली आहे. आणि गती वाढली की गैरसमजही वेगाने वाढतात.

नात्यांमध्ये थोडी जागा, थोडा अवकाश आवश्यक असतो. प्रत्येक क्षणी संपर्कात असणं म्हणजे जवळीक असं नाही. उलट कधी कधी अंतर नात्यांना श्वास देतं. पण व्हॉटसअॅपसारख्या माध्यमांनी सततच्या संपर्काची सवय लावली आहे. “ऑनलाईन” दिसणं म्हणजे उपलब्ध असणं, आणि उपलब्ध असणं म्हणजे प्रतिसाद देणं—हा सरळ संबंध आपण गृहीत धरला आहे. पण माणूस केवळ डिजिटल बिंदू नाही. तो त्याच्या विचारांत, कामांत, भावनांत गुंतलेला असतो.

या नव्या संकेतांमुळे नात्यांमध्ये अनावश्यक ताण निर्माण होतो. अनेक भांडणांची कारणं प्रत्यक्ष कृती नसून डिजिटल अर्थ लावण्यामधून निर्माण होतात. “तू माझा मेसेज पाहिलास पण उत्तर दिलं नाहीस”, “तू रात्री कोणाशी चॅट करत होतास?”, “तू माझा स्टेटस पाहिला नाहीस”—या वाक्यांनी कित्येक संवादांची सुरुवात होते. या सगळ्यांमागे अपेक्षा, मालकीभाव आणि असुरक्षितता दडलेली असते.

आपण स्वतःकडेही पाहायला हवं. आपण किती वेळा मेसेज पाहून लगेच उत्तर देत नाही? किती वेळा उत्तर देण्यासाठी योग्य शब्द शोधतो? किती वेळा केवळ मन:स्थिती नसल्यामुळे शांत राहतो? आपण स्वतःला जी मोकळीक देतो, तीच मोकळीक आपण इतरांना देतो का? हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. डिजिटल शिष्टाचार म्हणजे फक्त वेळेवर उत्तर देणं नाही; तर समोरच्याच्या वेळेचा, परिस्थितीचा आणि भावनांचा आदर करणं आहे.

तंत्रज्ञानाला दोष देणं सोपं आहे, पण समस्या तंत्रज्ञानात नाही; ती आपल्या वापरात आहे. व्हॉटसअॅपने आपल्याला साधन दिलं आहे—तात्काळ संपर्काचं. पण त्या साधनाचा वापर करताना आपण संयम, समजूतदारपणा आणि विश्वास या मूल्यांना जपायला हवं. प्रत्येक निळ्या टिकेला अर्थ देणं आवश्यक नाही. प्रत्येक ऑनलाईन उपस्थितीच्या मागे कथा असतेच असं नाही. काही वेळा ती केवळ योगायोग असतो.

आज गरज आहे ती डिजिटल साक्षरतेसोबत भावनिक साक्षरतेची. मुलांना, तरुणांना आणि प्रौढांनाही हे समजावून सांगणं आवश्यक आहे की डिजिटल संकेत हे अंतिम सत्य नसतात. संवाद म्हणजे केवळ संदेशांची देवाणघेवाण नाही; तो भावनांचा, विश्वासाचा आणि परस्पर आदराचा प्रवास आहे. त्या प्रवासात थोडी प्रतीक्षा, थोडं मौन आणि थोडा अवकाश असणं स्वाभाविक आहे.

नात्यांचं आरोग्य दोन निळ्या टिकांवर अवलंबून नसतं. ते अवलंबून असतं परस्पर समजुतीवर. ऑनलाईन दिसणं म्हणजे उपलब्ध असणं नाही, आणि उपलब्ध असणं म्हणजे तत्काळ प्रतिसाद देणं नाही. प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचा वेळ, स्वतःची जागा आणि स्वतःची गती असते. ती स्वीकारणं म्हणजे नात्यांना प्रगल्भतेकडे नेणं.

आपण जर या नव्या डिजिटल संकेतांकडे थोड्या अंतराने, थोड्या विनोदाने आणि थोड्या समजुतीने पाहिलं, तर अनेक गैरसमज टाळता येतील. प्रत्येक मेसेजला उत्तर मिळालंच पाहिजे, प्रत्येक स्टेटसला प्रतिक्रिया आलीच पाहिजे, प्रत्येक ऑनलाईन क्षणाचा हिशोब दिलाच पाहिजे—या अपेक्षा कमी केल्या तर नात्यांमध्ये मोकळेपणा वाढेल. डिजिटल जग आपल्या आयुष्याचा भाग आहे; पण तेच आयुष्य नाही. हे भान जपणं आज अधिक गरजेचं आहे.

शेवटी, प्रश्न तंत्रज्ञानाचा नाही; प्रश्न आपल्या मनोवृत्तीचा आहे. आपण संकेत तयार करतो, त्यांना अर्थ देतो आणि त्यावरून नात्यांचा निर्णय घेतो. आता वेळ आली आहे हे संकेत पुन्हा तपासण्याची. दोन निळ्या टिकांपेक्षा दोन मनांमधला विश्वास मोठा आहे. ‘ऑनलाईन’ या शब्दापेक्षा ‘सोबत’ हा शब्द महत्त्वाचा आहे. आणि तात्काळ उत्तरापेक्षा मनापासून दिलेलं उत्तर अधिक मौल्यवान आहे. डिजिटल युगात नात्यांना जपायचं असेल, तर तांत्रिक सुविधांपेक्षा मानवी संवेदनांना प्राधान्य द्यावं लागेल. तेव्हाच आपण या नव्या संकेतांच्या जंजाळातून बाहेर पडून अधिक समंजस, अधिक सुदृढ आणि अधिक प्रगल्भ नाती घडवू शकू.©