गोंधळ ही भूमिका की संधीसाधूपणाचा नवा धर्म?

 गोंधळ ही भूमिका की संधीसाधूपणाचा नवा धर्म? 

लोकशाहीत मतभेद असतात, विचारभेद असतात आणि संघर्षही असतो. एखाद्या प्रश्नावर समाज दोन गटांत विभागला जाणे ही लोकशाहीची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. कुणी समर्थन करतो, कुणी विरोध करतो आणि त्या दोन भूमिकांमधून सार्वजनिक चर्चेला दिशा मिळते. पण गेल्या काही वर्षांत या दोन टोकांच्या मध्ये एक वेगळीच जमात मोठ्या वेगाने वाढताना दिसत आहे. ही जमात समर्थनही करत नाही आणि विरोधही करत नाही. ही जमात स्वतःला तटस्थ म्हणवते; पण प्रत्यक्षात तिची तटस्थता ही विचारांची नसून सोयीची असते. या जमातीचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक प्रश्नावर अशी प्रतिक्रिया देणे की ऐकणाऱ्याला आपण नेमके कोणत्या बाजूचे आहोत, हेच कळू नये. आजच्या राजकीय आणि सामाजिक संस्कृतीत या प्रवृत्तीला काही जण "परिपक्वता", काही जण "समतोल विचार" आणि काही जण "आशावाद" म्हणतात. पण हा खरोखर आशावाद आहे की संधीसाधूपणाचा नवा पोशाख, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे.

गावाकडची एक म्हण आहे, "कुंपणावर बसलेल्या कोंबडीला दोन्ही शेतं आपली वाटतात." या एका म्हणीत आजच्या सार्वजनिक जीवनाचा मोठा आरसा दडलेला आहे. कारण आज अनेकांना कोणत्याही एका बाजूने उभे राहण्यापेक्षा कुंपणावर बसणे अधिक सुरक्षित वाटते. जिंकणारा कोण, हरणारा कोण, सत्तेचा वारा कुठे वाहतो, समाजाची भावना कोणत्या दिशेने आहे, हे पाहून नंतरच भूमिका ठरवायची, हा जणू नवीन सामाजिक शिष्टाचार झाला आहे. त्यामुळे आज अनेकांचे विचार हे त्यांच्या विवेकाने ठरत नाहीत; ते परिस्थितीच्या दिशादर्शक फलकाकडे पाहून ठरतात.

पूर्वी राजकारणात पक्षांतर हा मोठा चर्चेचा विषय असायचा. एका पक्षातून दुसऱ्या पक्षात गेलेल्या नेत्यावर टीका व्हायची. आता काळ बदलला आहे. पक्ष बदलण्यापेक्षा मतच स्पष्ट न करणे हा अधिक सुरक्षित मार्ग सापडला आहे. मतच नसेल तर बदलण्याचाही प्रश्न येत नाही. ही भूमिका अनेकांना बुद्धिमत्तेची वाटते. कारण त्यात कुणाशी उघड वैर नाही, कुणाचा रोष नाही आणि उद्या परिस्थिती बदलली तर सहजपणे कोणत्याही बाजूने उभे राहण्याची मोकळीक आहे. ही मोकळीक काहींना राजकीय चातुर्य वाटते; पण समाजाच्या दृष्टीने ती विश्वासार्हतेची घसरण असते.

आज सोशल मीडियाने या संस्कृतीला अधिक खतपाणी घातले आहे. पूर्वी चावडीवर बसून गावचे चार लोक चर्चा करायचे. आता मोबाईलच्या पडद्यावर लाखो लोक बोलतात. पण बोलण्यापेक्षा न बोलण्याची कला अधिक विकसित झाली आहे. एखादी घटना घडली की काही लोक अशी पोस्ट लिहितात की त्यातून नेमका अर्थच लागत नाही. समर्थक वाचतो आणि म्हणतो, "हा आपलाच आहे." विरोधक वाचतो आणि तोही म्हणतो, "हा आपलाच आहे." लेखक मात्र दोघांच्याही प्रतिक्रिया स्वीकारून समाधानी असतो. ही भाषा इतकी गोल असते की तिच्यात सत्यापेक्षा शक्यता जास्त असतात. प्रत्येक वाक्याला मागचा दरवाजा ठेवलेला असतो.

आजचा काळ हा भूमिकेपेक्षा प्रतिमेचा झाला आहे. मतापेक्षा फॉलोअर्स महत्त्वाचे झाले आहेत. विचारांपेक्षा व्हायरल होणे महत्त्वाचे झाले आहे. त्यामुळे स्पष्ट बोलणारा माणूस धोकादायक ठरतो, कारण त्याच्यावर टीका होऊ शकते. पण संदिग्ध बोलणारा सर्वांना चालतो. तो कुणालाही दुखावत नाही; पण कुणालाही दिशा देतही नाही. सार्वजनिक जीवनात अशी भूमिका लोकप्रिय होऊ शकते, परंतु ती समाजाला उपयोगी पडतेच असे नाही.

लोकशाहीत प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर एका क्षणात देता येत नाही. काही प्रश्न गुंतागुंतीचे असतात. माहिती अपुरी असते. अशा वेळी थांबून विचार करणे योग्यच असते. पण विचार करण्यासाठी घेतलेला वेळ आणि कायमची अस्पष्टता यामध्ये मोठा फरक आहे. काही लोक माहिती मिळेपर्यंत थांबतात. तर काही लोक माहिती मिळाल्यानंतरही थांबतात. कारण त्यांना निष्कर्षापेक्षा पर्याय जपायचे असतात. ही भूमिका विवेकातून जन्माला येत नाही; ती भीतीतून आणि सोयीतून जन्माला येते.

आपल्या समाजात आता एक नवा शब्दप्रयोग लोकप्रिय झाला आहे—"दोन्ही बाजू समजून घेतल्या पाहिजेत." अर्थातच दोन्ही बाजू समजून घेणे आवश्यक आहे. पण दोन्ही बाजू समजून घेणे आणि कोणतीही भूमिका न घेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. डॉक्टर रुग्णाची संपूर्ण तपासणी करतो, पण शेवटी औषध लिहितोच. न्यायालय दोन्ही बाजू ऐकते, पण शेवटी निकाल देतेच. शिक्षक विद्यार्थ्यांचे म्हणणे ऐकतो, पण मूल्यमापनही करतो. मग समाजातील काही लोक मात्र दोन्ही बाजू ऐकून कायम "वेळच सांगेल" या वाक्यावर का थांबतात? कारण त्यांना सत्यापेक्षा स्वतःची प्रतिमा जास्त प्रिय असते

गावाकडे बैलांच्या झुंजी व्हायच्या. दोन बैल एकमेकांच्या अंगावर धावत असताना मध्ये उभा राहून "दोघेही बरोबर आहेत" असे म्हणणाऱ्याला गावात शहाणा म्हणत नसत. कारण काही प्रसंगी निर्णय घ्यावाच लागतो. सार्वजनिक जीवनातही असे अनेक प्रसंग येतात. भ्रष्टाचार योग्य की अयोग्य? हिंसा योग्य की अयोग्य? संविधानाचे पालन करायचे की नाही? अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य टिकवायचे की नाही? या प्रश्नांवर कायमचा गोंधळ ठेवणे म्हणजे विचार नव्हे; ती जबाबदारी टाळण्याची युक्ती आहे.

आजच्या राजकारणात संधीसाधूपणा इतका सामान्य झाला आहे की त्याला आता नवी नावे दिली जात आहेत. पूर्वी यालाच रंग बदलणे म्हणत. आता त्याला "व्यावहारिक राजकारण" म्हणतात. पूर्वी यालाच पलटी मारणे म्हणत. आता त्याला "राजकीय पुनर्मांडणी" म्हणतात. पूर्वी विचारधारा महत्त्वाची होती. आता विचारधारा ही परिस्थितीनुसार बदलणारी रणनीती झाली आहे. या बदलाचा परिणाम समाजावरही झाला आहे. नेते बदलतात, कार्यकर्ते बदलतात, पक्ष बदलतात आणि त्यांच्यासोबत समर्थकांचे विचारही बदलतात. काल ज्याच्यावर टीका केली त्याच्यासोबत आज सेल्फी काढण्यात कुणालाही संकोच वाटत नाही.

या सगळ्या प्रक्रियेत सर्वात मोठे नुकसान झाले आहे ते सार्वजनिक विश्वासाचे. कारण लोकांना आता व्यक्तीच्या शब्दांवर विश्वास राहिलेला नाही. प्रत्येक विधानामागे काहीतरी राजकीय गणित आहे, अशी भावना निर्माण झाली आहे. यामुळे समाजात प्रामाणिक मत मांडणाऱ्यांची संख्या कमी होत जाते. कारण त्यांना वाटते, स्पष्ट बोलून आपल्यालाच नुकसान होणार. मग तेही गोल बोलू लागतात. अशा प्रकारे गोंधळ ही एक सामाजिक सवय बनते.

खरे तर आशावाद म्हणजे वास्तवाकडे डोळेझाक करणे नव्हे. आशावाद म्हणजे अडचणी मान्य करून त्यावर उपाय शोधण्याची वृत्ती. अन्याय दिसला तर त्याला अन्याय म्हणण्याचे धैर्य आणि बदल शक्य आहे, हा विश्वास म्हणजे आशावाद. पण अन्याय दिसूनही "दोन्ही बाजूंचा विचार करू" असे म्हणणे हा आशावाद नाही. ती अस्वस्थ सत्यापासून दूर राहण्याची सोय आहे.

मत बदलणे चुकीचे नाही. उलट नवीन माहिती मिळाल्यावर मत बदलणारा माणूस प्रामाणिक असू शकतो. पण मतच नसणे आणि परिस्थितीनुसार ते तयार करणे ही वेगळी गोष्ट आहे. इतिहासात ज्यांनी समाज बदलला त्यांनी अनेकदा अलोकप्रिय भूमिका घेतल्या. त्यांच्यावर टीका झाली, विरोध झाला; पण त्यांनी गोंधळाचा आधार घेतला नाही. कारण त्यांना माहित होते की प्रत्येकाला खूश ठेवून इतिहास घडत नाही.

आज आपण अशा वळणावर उभे आहोत की समाजाला स्पष्ट विचारांची गरज आहे. आंधळ्या समर्थनाची नाही आणि आंधळ्या विरोधाचीही नाही; पण विवेकपूर्ण भूमिकेची नक्कीच आहे. लोकशाही ही कायम कुंपणावर बसणाऱ्यांवर उभी राहत नाही. ती उभी राहते ती प्रश्न विचारणाऱ्यांवर, उत्तरदायित्व मागणाऱ्यांवर आणि आवश्यक तेव्हा स्पष्टपणे बोलण्याचे धैर्य दाखवणाऱ्यांवर.

गावात आणखी एक म्हण आहे—"कुंपणावर बसलेली कोंबडी शेवटी कोणाचीच राहत नाही." आजच्या राजकीय संस्कृतीलाही ही म्हण तितकीच लागू पडते. कारण संधीसाधूपणाला काही काळ यश मिळू शकते, लोकप्रियताही मिळू शकते; पण विश्वास मिळत नाही. आणि लोकशाहीचा पाया लोकप्रियतेवर नाही, तर विश्वासावर उभा असतो. त्यामुळे गोंधळ ही भूमिका असू शकते; परंतु तो विवेकातून जन्माला आला तरच त्याला मूल्य आहे. अन्यथा तो केवळ भविष्याच्या सोयीसाठी राखून ठेवलेला राजकीय विमा ठरतो. लोकशाहीला विमा घेणारे नागरिक नकोत; तिला जबाबदारी स्वीकारणारे नागरिक हवेत. कारण इतिहास शेवटी त्यांच्याच बाजूने उभा राहतो जे योग्य वेळी स्पष्ट बोलण्याचे धैर्य दाखवतात.

लोकशाहीत विरोधक जितके आवश्यक असतात, तितकेच समर्थकही आवश्यक असतात. कारण एका बाजूने प्रश्न विचारले जातात आणि दुसऱ्या बाजूने उत्तरांची अपेक्षा ठेवली जाते. पण या दोघांपेक्षा जास्त वेगाने वाढणारी जर कोणती जमात असेल, तर ती म्हणजे "कायम निरीक्षक" असल्याचा दावा करणाऱ्यांची. हे लोक प्रत्येक घटनेकडे बघतात, प्रत्येक विषयावर लिहितात, प्रत्येक चर्चेत दिसतात; पण शेवटी त्यांनी नेमकं काय सांगितलं, हा प्रश्न मात्र कायम अनुत्तरित राहतो. यांचं लेखन म्हणजे जत्रेतल्या आरशासारखं असतं. जो जसा उभा राहील, त्याला तसंच प्रतिबिंब दिसेल.

आज राजकीय चर्चेत एक नवीन रोग पसरला आहे—"सर्वांनाच खूश ठेवण्याचा ताप." या तापाची लक्षणंही मजेशीर आहेत. सरकारने चांगलं काम केलं तर सरळ कौतुक करायचं नाही; कारण विरोधक रागावतील. सरकारची चूक झाली तर स्पष्ट टीका करायची नाही; कारण समर्थक नाराज होतील. मग काय करायचं? तर दोन ओळी सरकारच्या बाजूने, दोन ओळी विरोधकांच्या बाजूने आणि शेवटी "जनतेने विचार करावा" असं लिहून मोकळं व्हायचं. म्हणजे कुणीही रागावणार नाही. पण अशा लिखाणातून समाजाला काहीच मिळत नाही.

गावात पूर्वी पंच असायचा. पंचाचा निर्णय दोन्ही बाजूंना आवडायचाच असं नाही; पण पंच निर्णय द्यायचा. आज अनेकांना पंच व्हायचंय; पण निकाल द्यायचा नाही. कारण निकाल दिला की कुणीतरी नाराज होणारच. म्हणून आजचे अनेक पंच कायम सुनावणीच घेत बसले आहेत. निकाल मात्र पुढच्या तारखेला.

या देशात निवडणुका पाच वर्षांनी होतात; पण काही लोकांच्या मनात रोज निवडणूक चालू असते. कोणत्या पोस्टला किती लाईक येतील, कोणता शब्द वापरला तर कोणता गट खूश होईल, कोणता शब्द टाळला तर ट्रोलिंग टळेल, याचं गणित ते सतत करत असतात. मग त्यांची भूमिका ही विचारांची राहत नाही; ती जनसंपर्काची रणनीती बनते.

एकेकाळी विचारवंत सत्तेला प्रश्न विचारायचा. आज अनेक विचारवंत आधी सत्तेचा मूड पाहतात. वारा कुठून वाहतोय, हे पाहून मग शब्द निवडतात. गावाकडं याला "वारं पाहून पेरणी" म्हणतात. पण राजकारणात ही पेरणी अनेकदा तत्त्वांच्या जमिनीत होत नाही; ती संधीच्या शेतात होते.

आपल्या समाजात एक मजेशीर गोष्ट घडते. एखादा नेता पक्ष बदलतो, तेव्हा त्याचे समर्थकही एका रात्रीत विचार बदलतात. काल ज्याला भ्रष्ट म्हणत होते, तो आज प्रामाणिक होतो. काल ज्याला देशभक्त म्हणत होते, तो आज संशयास्पद ठरतो. विचार बदलण्याचा वेग इतका वाढलाय की गिरगिटलाही प्रशिक्षण घ्यावं लागेल. पण या सगळ्या बदलामध्ये एक वर्ग मात्र बदलत नाही. कारण त्यांनी कधीच भूमिका घेतलेली नसते. त्यामुळे ते प्रत्येक सत्तेबरोबर आरामात जुळवून घेतात. हीच त्यांची खरी ताकद असते.

आज सोशल मीडियावर "न्यूट्रल" हा शब्द प्रतिष्ठेचा झाला आहे. पण अनेकदा ही तटस्थता सत्याशी नसते; ती प्रतिक्रियांशी असते. "मी कुणाच्याच बाजूचा नाही," असं म्हणणारा माणूस अनेकदा स्वतःच्या सोयीच्या बाजूचा असतो. कारण त्याला सत्यापेक्षा संबंध महत्त्वाचे वाटतात. उद्या कुणाची सत्ता येईल सांगता येत नाही, म्हणून आज कुणाशी वैर नको. ही भूमिका राजकारणात फायदेशीर असू शकते; पण समाजासाठी ती धोकादायक ठरते.

गावात एक वाक्प्रचार आहे—"दोन्ही हातात लाडू." आज अनेकांना लोकशाहीही तशीच हवी आहे. सत्ता बदलली तरी आपले संबंध टिकले पाहिजेत, विरोधक आले तरी आपली प्रतिष्ठा राहिली पाहिजे आणि कुणीही विचारलं तर "आम्ही तर आधीपासूनच सांगत होतो" असं म्हणता आलं पाहिजे. हा आत्मविश्वास नसून स्मरणशक्तीवर केलेला अत्याचार आहे.

आजची राजकीय संस्कृती बघितली तर विचारधारा हा शब्द अनेकदा फक्त भाषणापुरता उरलाय. प्रत्यक्षात विचारधारा म्हणजे निवडणुकीपर्यंत वापरण्याची घोषणा आणि निकालानंतर बदलण्याची फाइल झाली आहे. जनतेलाही याची इतकी सवय झाली आहे की पक्षांतराची बातमी ऐकून आता कुणालाही धक्का बसत नाही. धक्का बसतो तो एवढाच—इतका उशीर का झाला?

हे चित्र फक्त नेत्यांपुरतं मर्यादित नाही. पत्रकार, अभ्यासक, कलाकार, प्रभावशाली व्यक्ती, सामाजिक कार्यकर्ते—सर्वच क्षेत्रांत ही प्रवृत्ती दिसते. प्रत्येकाला आपली प्रतिमा वाचवायची आहे. त्यामुळे स्पष्ट बोलण्यापेक्षा सुरक्षित बोलण्यावर भर दिला जातो. सुरक्षित शब्द, सुरक्षित भूमिका आणि सुरक्षित अंतर. पण लोकशाहीत सुरक्षित अंतरावर उभं राहून इतिहास घडत नाही.

आपल्या ग्रामीण जीवनात एक गोष्ट शिकवली जाते. शेतात तण आणि पीक यांच्यात फरक ओळखता आला नाही, तर शेवटी तणच वाढतं. राजकारणातही तसंच आहे. योग्य आणि अयोग्य यांच्यात फरकच केला नाही, तर चुकीचं वर्तन सामान्य होतं. जेव्हा समाजातील प्रभावशाली लोक प्रत्येक चुकीवर "दोन्ही बाजू आहेत" असं म्हणू लागतात, तेव्हा चुकीला नकळत वैधता मिळते.

याचा अर्थ प्रत्येक प्रश्न काळा किंवा पांढराच असतो, असा नाही. अनेक प्रश्न गुंतागुंतीचे असतात. मतभेद असू शकतात. पण गुंतागुंत आणि गोंधळ यात फरक आहे. गुंतागुंतीचा अभ्यास करता येतो; गोंधळाचा उपयोग मात्र बहुतेक वेळा स्वतःची सोय करून घेण्यासाठीच होतो.

आजकाल काही लोक स्वतःला "प्रॅक्टिकल" म्हणवतात. हा शब्द ऐकला की सावध व्हायला हवं. कारण अनेकदा "प्रॅक्टिकल" म्हणजे तत्त्वांना थोडा वेळ बाजूला ठेवणं, एवढाच त्याचा अर्थ उरलेला असतो. तत्त्वं जपणारा माणूस आज हट्टी ठरतो आणि तत्त्वं बदलणारा माणूस लवचिक ठरतो. शब्द बदलले की वास्तव बदलत नाही.

लोकशाहीची खरी ताकद ही मतदानाच्या दिवशी दिसत नाही. ती दिसते ती मतदानाच्या आधी आणि नंतर होणाऱ्या सार्वजनिक चर्चेत. त्या चर्चेत जर प्रत्येकाने स्वतःची भूमिका लपवली, तर समाजाला दिशा कोण देणार? प्रश्न कोण विचारणार? सत्तेला आरसा कोण दाखवणार? विरोधकांनाही जबाबदार कोण धरणार?

आज अनेक तरुण राजकारणापासून दूर राहतात. कारण त्यांना वाटतं, सगळे सारखेच आहेत. ही भावना धोकादायक आहे. कारण सगळे सारखे आहेत म्हणून भूमिका टाळली, तर निर्णय दुसरेच घेतील. लोकशाहीत रिकामी जागा कधीच रिकामी राहत नाही. जिथे सजग नागरिक मागे हटतात, तिथे संधीसाधू पुढे येतात.

गावाकडच्या बाजारात एक व्यापारी होता. ग्राहक आला की तो म्हणायचा, "तुम्ही जे म्हणाल तेच खरं." ग्राहक निघून गेला की दुसऱ्यालाही तेच म्हणायचा. काही दिवस व्यवसाय चांगला चालला; पण एक दिवस दोन्ही ग्राहक समोरासमोर आले आणि व्यापाऱ्याचा बाजार उठला. सार्वजनिक जीवनातही असंच होतं. काही काळ सर्वांना खूश ठेवता येतं; पण कायम नाही. शेवटी सत्य समोर येतंच.

आज आपण अशा काळातून जात आहोत, जिथे स्पष्ट बोलणाऱ्यापेक्षा गोल बोलणाऱ्याचं कौतुक जास्त होतं. कारण गोल बोलण्यात जोखीम कमी असते. पण समाजाची प्रगती जोखीम घेणाऱ्यांमुळे होते, गोल बोलणाऱ्यांमुळे नाही. ज्यांनी इतिहास घडवला त्यांनी प्रत्येक वेळी सर्वांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न केला असता, तर आज समाज जिथे आहे तिथेही पोहोचला नसता.

म्हणून "गोंधळ हीदेखील भूमिका आहे" हे विधान काही अंशी खरं असलं, तरी त्याचा अर्थ समजून घ्यावा लागेल. विवेकासाठी घेतलेला थोडा वेळ आणि कायमस्वरूपी ठेवलेला संदिग्धपणा यांत जमीन-आस्मानाचा फरक आहे. पहिला समाजाला विचार देतो; दुसरा समाजाला धूसरपणा देतो.

शेवटी गावाकडचीच एक म्हण आठवते—"कुंपणावर बसलेल्या कोंबडीला दोन्ही बाजूचा दाणा दिसतो; पण गरुड आला की उडायला जागा राहत नाही." आज राजकारणात, समाजकारणात आणि सार्वजनिक जीवनात अशा अनेक कोंबड्या कुंपणावर बसलेल्या दिसतात. त्यांना वाटतं, हीच शहाणपणाची जागा आहे. पण इतिहासाने वारंवार दाखवून दिलं आहे की कुंपणं कायमची नसतात. एक दिवस ती कोसळतात. तेव्हा उभं राहण्यासाठी पायाखाली जमीन लागते—आणि ती जमीन मिळते ती फक्त तत्त्वांमुळे, गोंधळामुळे नाही.