हो’ म्हणणाऱ्या पिढीकडून ‘का?’ विचारणाऱ्या पिढीकडे..

 ‘हो’ म्हणणाऱ्या पिढीकडून ‘का?’ विचारणाऱ्या पिढीकडे..

प्रत्येक काळाची ओळख त्या काळातील तरुणाई ठरवत असते. एका पिढीला जे अंतिम सत्य वाटते, त्याच गोष्टीकडे पुढची पिढी प्रश्नांच्या नजरेने पाहते. आजची तरुणाईही त्याला अपवाद नाही. पूर्वी नेत्यांचे शब्द म्हणजे आदेश मानले जात; आज मात्र प्रत्येक विधान, प्रत्येक निर्णय आणि प्रत्येक आश्वासनाची पडताळणी केली जाते. ही पिढी व्यक्तींपेक्षा विचारांना, घोषणांपेक्षा कृतीला आणि लोकप्रियतेपेक्षा उत्तरदायित्वाला अधिक महत्त्व देते. त्यामुळे आज रस्त्यावर उतरलेला विद्यार्थी हा केवळ एखाद्या मागणीसाठी आंदोलन करणारा युवक नसून बदलत्या लोकशाही मानसिकतेचा प्रतिनिधी आहे.

मागील काही दशकांत आपल्या समाजात व्यक्तिपूजेची संस्कृती बळावली. एखाद्या नेत्यावरील निष्ठा म्हणजे त्याच्या प्रत्येक भूमिकेचे समर्थन, अशी समजूत निर्माण झाली. निवडणुकीपूर्वी एखाद्या निर्णयाला विरोध करणारे नेते सत्तेत आल्यानंतर त्याच निर्णयाचे समर्थन करू लागले, तरी त्यांच्या समर्थकांनी त्यावर प्रश्न विचारले नाहीत. कालपर्यंत भ्रष्टाचाराचे आरोप करणारे आज त्याच व्यक्तींशी राजकीय हातमिळवणी करतात आणि समर्थकही ते सहज स्वीकारतात. विचारांपेक्षा व्यक्तींना मोठे मानण्याची ही प्रवृत्ती लोकशाहीसाठी धोकादायक ठरली.

आजची पिढी मात्र वेगळी आहे. तिच्याकडे माहिती आहे, तंत्रज्ञान आहे आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्मरणशक्ती आहे. सोशल मीडियाच्या युगात जुनी भाषणे, दिलेली आश्वासने आणि बदललेल्या भूमिका काही क्षणांत समोर येतात. त्यामुळे आजचा तरुण सहज विचारतो—काल जे चुकीचे होते, ते आज योग्य कसे झाले? आणि जर आज योग्य असेल, तर कालचे आरोप कितपत खरे होते? हा प्रश्न केवळ एका पक्षाला किंवा एका नेत्याला नाही, तर संपूर्ण राजकीय व्यवस्थेलाच आहे.

प्रश्न विचारण्याची ही वृत्ती लोकशाहीची ताकद आहे. कारण लोकशाही आंधळ्या विश्वासावर नाही, तर सजग नागरिकांवर उभी असते. सरकार कोणत्याही पक्षाचे असो, त्याला जनतेसमोर उत्तरदायी राहावेच लागते. निवडणूक जिंकणे म्हणजे जनतेचा कायमस्वरूपी विश्वास मिळवणे नव्हे; ती केवळ काही काळासाठी दिलेली जबाबदारी असते. आजची तरुणाई मतदान करून थांबत नाही. ती सरकारच्या निर्णयांवर लक्ष ठेवते, आश्वासनांची आठवण करून देते आणि गरज पडल्यास रस्त्यावर उतरून निषेधही व्यक्त करते.

मात्र या बदलाची दुसरी बाजूही आहे. राजकारणाबरोबरच न्यायव्यवस्था, तपास यंत्रणा, प्रशासन आणि माध्यमांबद्दलही तरुणांच्या मनात संशय वाढताना दिसतो. नियम सर्वांसाठी समान आहेत का, न्याय खरोखर निष्पक्ष आहे का, माध्यमे वस्तुनिष्ठ आहेत का, असे प्रश्न वारंवार उपस्थित होत आहेत. हा वाढता अविश्वास चिंतेचा विषय असला, तरी त्याकडे केवळ नकारात्मक दृष्टीने पाहता येणार नाही. कारण नागरिक प्रश्न विचारत आहेत, याचा अर्थ ते अजूनही लोकशाहीवर विश्वास ठेवतात. उदासीन समाजापेक्षा प्रश्न विचारणारा समाज अधिक सक्षम असतो.

आजची तरुणाई कोणत्याही एका विचारसरणीची कायमची कैदी राहायला तयार नाही. एखाद्या मुद्द्यावर ती सरकारच्या बाजूने उभी राहू शकते, तर दुसऱ्या मुद्द्यावर त्याच सरकारला कठोर प्रश्नही विचारू शकते. विरोधी पक्षालाही ती तितक्याच ठामपणे जाब विचारते. व्यक्तिपूजेऐवजी मुद्द्यांवर आधारित भूमिका घेण्याची ही प्रवृत्ती भारतीय लोकशाहीसाठी आशादायक आहे.

अर्थात, प्रश्न विचारण्याबरोबरच विवेकही तितकाच महत्त्वाचा आहे. सोशल मीडियावरील अपूर्ण माहिती, अफवा आणि भावनिक प्रचार यांच्या प्रभावाखाली निर्णय घेण्याचा धोका आजही आहे. त्यामुळे संशय आणि विश्वास यांच्यातील संतुलन राखणे आवश्यक आहे. लोकशाही केवळ विरोधावर चालत नाही; ती संवाद, पारदर्शकता आणि परस्पर विश्वासावर टिकून राहते.

आज सरकार, विरोधक, माध्यमे आणि सर्व सार्वजनिक संस्थांसमोर सर्वात मोठे आव्हान विकासकामे करण्यापेक्षा विश्वास जिंकण्याचे आहे. विश्वास प्रचाराने निर्माण होत नाही; तो सातत्यपूर्ण कृती, पारदर्शक निर्णय आणि प्रामाणिक संवादातून कमवावा लागतो. नागरिकांनी विचारलेले प्रश्न हे व्यवस्थेविरोधातील बंड नसून लोकशाहीला अधिक सक्षम करण्याचा प्रयत्न आहेत, हे प्रत्येक सत्ताधाऱ्याने समजून घेतले पाहिजे.

आजची पिढी "हो" म्हणण्याआधी "का?" विचारते आणि गरज पडली तर "नाही" म्हणण्याचे धाडसही दाखवते. ही वृत्ती काहींना अस्वस्थ करणारी वाटू शकते; पण लोकशाहीच्या दृष्टीने ती आशेचा किरण आहे. कारण भविष्यातील भारत हा आंधळ्या अनुयायांचा नव्हे, तर जागरूक, चिकित्सक आणि सहभागी नागरिकांचा असेल. प्रश्न विचारणारी तरुणाई ही लोकशाहीची समस्या नसून तिची सर्वात मोठी ताकद आहे. तीच उद्याच्या अधिक उत्तरदायी, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह शासनव्यवस्थेची खरी पायाभरणी ठरू शकते.