ट्रिलियन'च्या सावलीत उभं असलेलं जग

ट्रिलियन'च्या सावलीत उभं असलेलं जग 

मराठी माणसाच्या भावविश्वात "अबब!" हा शब्द केवळ आश्चर्य व्यक्त करणारा नाही; तो आपल्या कल्पनाशक्तीची मर्यादा दाखवणारा शब्द आहे. कांद्याचा भाव ऐकून "अबब!", मुलाच्या शिक्षणाचा खर्च पाहून "अबब!", घरांच्या किमती समजल्यावर "अबब!" आणि आता जगातील काही व्यक्तींच्या संपत्तीचे ट्रिलियन डॉलर्सच्या दिशेने झेपावणारे आकडे पाहून पुन्हा तेच—"अबब!" पण या वेळी आश्चर्यापेक्षा गोंधळ अधिक आहे. कारण हा आकडा केवळ पैशाचा नाही; तो आपल्या काळाच्या बदलत्या अर्थशास्त्राचा, तंत्रज्ञानाच्या सामर्थ्याचा आणि कल्पनेच्या बाजारमूल्याचा आहे.

एकेकाळी संपत्तीचा अर्थ जमीन, सोने, कारखाने, बंदरे आणि तेलाच्या विहिरी असा होता. ज्याच्या हातात नैसर्गिक साधनसंपत्ती, त्याच्या हातात जगाची आर्थिक सत्ता, हे समीकरण अनेक दशकं टिकून राहिलं. परंतु एकविसाव्या शतकाने हे गणित बदलून टाकलं. आज सर्वाधिक मौल्यवान गोष्ट जमीन नाही, तर माहिती आहे. कारखाना नाही, तर अल्गोरिदम आहे. यंत्र नाही, तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता आहे. तेल नाही, तर डेटा आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे उत्पादनापेक्षा कल्पनेला अधिक किंमत मिळू लागली आहे. आधुनिक भांडवलशाहीचा हा सर्वांत मोठा बदल आहे.

जगातील श्रीमंत व्यक्तींच्या यादीत वर दिसणारी नावं पाहिली, तर त्यांच्याकडे पारंपरिक अर्थाने संपत्ती नाही. त्यांच्याकडे लाखो एकर शेती नाही, सोन्याच्या खाणी नाहीत किंवा शेकडो कारखानेही नाहीत. त्यांच्याकडे आहे ती भविष्यातील शक्यतांवर लोकांनी ठेवलेली श्रद्धा. शेअर बाजार एखाद्या कंपनीच्या आजच्या नफ्याला किंमत देत नाही; तो उद्याच्या स्वप्नांना किंमत देतो. गुंतवणूकदारांना वाटतं की उद्या ही कंपनी जग बदलू शकेल, म्हणून आज तिचं बाजारमूल्य आकाशाला भिडतं. म्हणजे आधुनिक अर्थव्यवस्थेत वास्तवापेक्षा अपेक्षा महाग झाली आहे.

याच कारणामुळे एखाद्या उद्योगपतीच्या संपत्तीत एका दिवसात अब्जावधी डॉलर्सची भर पडते किंवा तितकीच संपत्ती एका दिवसात नाहीशी होते. प्रत्यक्षात त्याच्या घरात तेवढ्या नोटा आलेल्या नसतात किंवा तिजोरी रिकामी झालेली नसते. बदललेला असतो तो बाजाराचा विश्वास. विश्वास वाढला तर संपत्ती वाढते; विश्वास डळमळला तर संपत्ती कमी होते. पैसा आज कारखान्याच्या धुराड्यातून तयार होत नाही; तो बाजाराच्या अपेक्षांमधून निर्माण होतो.

यात सर्वसामान्य माणूस मात्र वेगळ्याच वास्तवात जगत असतो. त्याच्या आयुष्यातील अर्थशास्त्र साधं असतं. महिन्याच्या पगारातून EMI भरायचा, मुलांच्या शिक्षणाचा खर्च करायचा, महागाईशी दोन हात करायचे आणि थोडीफार बचत करायची. त्याच्या आर्थिक प्रगतीचं मोजमाप पगारवाढीत, बोनसमध्ये किंवा गृहकर्जाच्या व्याजदरात होतं. शेअर बाजारात पाच-दहा हजारांचा नफा झाला तरी आनंद होतो. त्यात काही चुकीचं नाही. कारण अर्थव्यवस्थेचा पाया हा अशाच कोट्यवधी सामान्य लोकांच्या श्रमांवर उभा असतो. परंतु त्याच वेळी जगात काही कंपन्यांच्या बाजारमूल्यात एका दिवसात शेकडो अब्ज डॉलर्सची वाढ होते, तेव्हा या दोन अर्थव्यवस्थांमधील अंतर किती वाढलं आहे, याची जाणीव होते.

आज प्रत्यक्षात दोन जगं एकाच वेळी अस्तित्वात आहेत. एक जग ते, जिथे कुटुंबाचं मासिक बजेट सांभाळणं हीच मोठी कसरत आहे. महागाई, रोजगार, शिक्षण, आरोग्य आणि घर या प्रश्नांभोवती आयुष्य फिरतं. दुसरं जग ते, जिथे कृत्रिम बुद्धिमत्तेवरील एखादी घोषणा, अंतराळ संशोधनातील एखादं यश किंवा नवीन तंत्रज्ञानाची एक झलक यामुळे बाजारमूल्यात अब्जावधी डॉलर्सची भर पडते. दोन्ही जगं एकाच पृथ्वीवर राहतात; पण त्यांच्यातील मानसिक, आर्थिक आणि तांत्रिक अंतर दिवसेंदिवस वाढत चाललं आहे.

या बदलाचा अर्थ केवळ काही व्यक्ती श्रीमंत झाल्या, एवढाच नाही. याचा अर्थ असा आहे की ज्ञान, संशोधन आणि नवकल्पना हीच आता सर्वांत मोठी आर्थिक शक्ती बनली आहे. ज्या देशांनी संशोधनावर खर्च केला, विद्यापीठांना बळ दिलं, नवउद्योजकांना संधी दिली आणि अपयश स्वीकारण्याची संस्कृती निर्माण केली, ते देश जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी पोहोचले. ज्यांनी केवळ उत्पादनावर भर दिला, ते पुरवठादार राहिले; ज्यांनी कल्पना निर्माण केल्या, ते बाजाराचे मालक बनले.

भारतातही स्टार्टअप्सची लाट आली, तंत्रज्ञान क्षेत्राने वेग घेतला, लाखो तरुणांनी उद्योजकतेची वाट धरली. ही सकारात्मक बाब आहे. पण त्याच वेळी आपली सामाजिक मानसिकता अजूनही पूर्णपणे बदललेली नाही. मुलाने सरकारी नोकरी सोडून उद्योग सुरू करायचा म्हटलं, तर पहिला प्रश्न असतो—'स्थैर्य कुठे आहे?' व्यवसाय अपयशी ठरला, तर त्याकडे शिकण्याची प्रक्रिया म्हणून न पाहता आयुष्यभराचा डाग म्हणून पाहिलं जातं. त्यामुळे सुरक्षिततेला प्राधान्य मिळतं, पण मोठ्या कल्पना जन्म घेण्याआधीच मरतात.

जगातील मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या इतिहासात अपयशांची रांग आहे. अनेक प्रयोग अयशस्वी झाले, अब्जावधींचं नुकसान झालं, गुंतवणूकदारांनी पाठ फिरवली, माध्यमांनी टीका केली. तरीही त्या कंपन्या पुन्हा उभ्या राहिल्या. कारण त्यांच्या मागे केवळ पैसा नव्हता; मोठं स्वप्न होतं. आधुनिक भांडवलशाहीचं एक वैशिष्ट्य असं आहे की, ती अपयशालाही गुंतवणुकीचा भाग मानते. जोखीम घेतल्याशिवाय असामान्य यश मिळत नाही, हे तिला मान्य आहे. आपल्या समाजात मात्र अपयशाची किंमत फार महाग आहे आणि म्हणूनच अनेक चांगल्या कल्पना सुरक्षिततेच्या नावाखाली गुदमरतात.

तंत्रज्ञानाने संपत्ती निर्माण करण्याचा वेग वाढवला आहे, हे जितकं खरं आहे, तितकंच विषमतेचं प्रमाणही वाढवलं आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वयंचलित यंत्रणा आणि डिजिटल अर्थव्यवस्था उत्पादनाची किंमत कमी करत आहेत; पण त्यातून निर्माण होणारा नफा काही मोजक्या कंपन्या आणि गुंतवणूकदारांकडे केंद्रीत होत आहे. एका बाजूला काही व्यक्तींची संपत्ती संपूर्ण देशांच्या अर्थसंकल्पाइतकी होते, तर दुसऱ्या बाजूला लाखो लोक मूलभूत गरजांसाठी संघर्ष करतात. ही केवळ आर्थिक दरी नाही; ही सामाजिक आणि राजकीय आव्हानाची सुरुवात आहे.

लोकशाहीसमोर आजचा सर्वांत मोठा प्रश्न हा नाही की कोणी किती श्रीमंत व्हावं. प्रश्न हा आहे की तंत्रज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा लाभ किती व्यापकपणे समाजात पोहोचतो. संशोधनाचं फळ सर्वसामान्य नागरिकांच्या जीवनमानात दिसलं पाहिजे. शिक्षण अधिक दर्जेदार झालं पाहिजे. आरोग्य सेवा अधिक स्वस्त झाली पाहिजे. रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण झाल्या पाहिजेत. अन्यथा विज्ञान सर्वांसाठी काम करेल, पण त्याचं फळ काही हातांतच साठेल.

याच ठिकाणी भारतासारख्या देशांसमोर मोठी संधीही आहे. जगातील सर्वांत तरुण लोकसंख्या, वेगाने वाढणारा डिजिटल वापर, सक्षम तंत्रज्ञान क्षेत्र आणि उद्योजकतेची वाढती मानसिकता ही आपली ताकद आहे. पण या ताकदीला दिशा देण्यासाठी संशोधनात गुंतवणूक, दर्जेदार विद्यापीठं, उद्योग-शिक्षण यांचं सशक्त नातं आणि धोरणात्मक सातत्य आवश्यक आहे. केवळ जगासाठी सेवा पुरवणं पुरेसं राहणार नाही; जग बदलणाऱ्या कल्पना निर्माण करण्याची क्षमता विकसित करावी लागेल.

इतिहास सांगतो की प्रत्येक शतकाची ओळख एका संसाधनामुळे ठरते. एकोणिसावं शतक कोळशाचं होतं, विसावं शतक तेलाचं होतं आणि एकविसावं शतक ज्ञानाचं आहे. ज्ञान निर्माण करणारे देश नेतृत्व करतात, इतर त्यांचं अनुकरण करतात. म्हणूनच आजची खरी स्पर्धा कारखान्यांची नसून प्रयोगशाळांची आहे; खनिज संपत्तीची नसून मानवी बुद्धिमत्तेची आहे.

या सगळ्या बदलांकडे पाहताना एका टोकाला जाऊन अति स्तुती करणंही योग्य नाही आणि अति टीका करणंही योग्य नाही. अफाट संपत्ती ही प्रेरणादायी असू शकते, कारण ती कल्पनेच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देते. पण त्याच वेळी ती चिंतेचाही विषय असते, कारण संपत्तीचं अतीकेंद्रीकरण लोकशाही आणि सामाजिक समतेसाठी आव्हान ठरू शकतं. म्हणूनच समाजाने केवळ श्रीमंतीकडे विस्मयाने पाहण्याऐवजी तिच्या निर्मितीची प्रक्रिया, तिचं वितरण आणि तिचे सामाजिक परिणाम यांचाही विचार करायला हवा.

आज आपण सकाळी उठतो, मोबाईलवर जागतिक बाजाराच्या बातम्या पाहतो, कोणत्या कंपनीचं मूल्य किती वाढलं ते वाचतो, सामाजिक माध्यमांवर प्रतिक्रिया देतो आणि मग लगेच UPI ने चहाचे पैसे भरतो, महिन्याच्या हप्त्याची तारीख तपासतो, वीजबिल भरतो आणि महागाईवर चर्चा करतो. ही दोन वास्तवं इतकी सहजपणे एकत्र नांदू लागली आहेत की त्यातील विरोधाभासही आता जाणवत नाही. परंतु भविष्यातील अर्थव्यवस्था समजून घ्यायची असेल, तर या विरोधाभासाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.

शेवटी प्रश्न एखादी व्यक्ती किती श्रीमंत झाली, हा नाही. प्रश्न असा आहे की त्या श्रीमंतीमागचं तंत्रज्ञान, संशोधन, उद्योजकता आणि कल्पनाशक्ती यांचं महत्त्व आपण ओळखतो का? आपण अजूनही केवळ नोकरी, पगार आणि सुरक्षिततेच्या चौकटीत विचार करतो आहोत की नव्या कल्पना निर्माण करणारा समाज बनण्याचा प्रयत्न करतो आहोत? कारण इतिहासाचा एक साधा नियम आहे—भविष्याची निर्मिती करणारे समाज दिशा ठरवतात; बाकीचे त्या दिशेने चालत राहतात.

ट्रिलियन डॉलर्सचे आकडे म्हणून विस्मयचकित करतात. पण त्यापेक्षा मोठा प्रश्न असा आहे की त्या ट्रिलियनच्या मागे उभं असलेलं ज्ञान, संशोधन, धाडस आणि कल्पनाशक्ती आपण आपल्या समाजात किती जोपासतो. कारण उद्याच्या जगात संपत्तीचा खरा स्रोत पैसा नसणार आहे; तर कल्पना असणार आहे. आणि ज्या समाजाला कल्पनेची किंमत समजते, तोच समाज भविष्यात केवळ ग्राहक राहत नाही—तो भविष्य घडवणारा निर्माता बनतो.