येऊ घातलेले अंतराळयुग : जग बदलणाऱ्या दृष्टीचे राजकारण

 येऊ घातलेले अंतराळयुग : जग बदलणाऱ्या दृष्टीचे राजकारण

इतिहासात काही काळ असे असतात की त्या काळाचे वर्णन केवळ राजकारणाने किंवा अर्थकारणाने होत नाही; त्यामागे एखादी कल्पना असते, एखादे तंत्रज्ञान असते, एखादा वेडा माणूस असतो. औद्योगिक क्रांतीचे नाव घेतले की जेम्स वॅट आठवतो, विद्युतयुग म्हटले की एडिसन आणि टेस्ला आठवतात, माहिती-तंत्रज्ञानाच्या युगात बिल गेट्स आणि स्टीव्ह जॉब्स यांचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. एकविसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धाचे वर्णन करायचे झाले, तर कदाचित इतिहासकार लिहितील—हे अंतराळयुग होते; आणि त्या युगाच्या पहिल्या प्रकरणात इलॉन मस्क हे नाव टाळणे शक्य नव्हते.

आज अनेक अर्थतज्ज्ञ, गुंतवणूकदार आणि विश्लेषक मस्कच्या कंपन्यांचे मूल्यांकन करताना पारंपरिक आर्थिक निकष पुढे करतात. त्यांना आकडे जुळत नाहीत. नफा, मालमत्ता, रोख प्रवाह, बाजारभाव—सगळे काही मोजूनही काही समीकरणे सुटत नाहीत. त्यावर सिलिकॉन व्हॅलीत एक उपरोधिक वाक्य ऐकायला मिळते—"The math doesn't add up? Elon is the math!" या वाक्यामागे व्यक्तिपूजा नाही; त्यामागे एक निरीक्षण आहे. काही व्यक्ती बाजारात फक्त उत्पादने विकत नाहीत; त्या भविष्यातील शक्यता विकतात. त्यांच्या कंपन्यांचे मूल्य आजच्या नफ्यात नसते, तर उद्याच्या सभ्यतेच्या आराखड्यात असते.

स्पेसएक्सने हेच करून दाखवले. अंतराळात जाणे हा कधीकाळी महासत्तांचा मक्तेदारीचा विषय होता. सरकारे, सैन्य आणि अवाढव्य अर्थसंकल्प यांच्याशिवाय अंतराळाची कल्पनाच अशक्य मानली जात होती. परंतु एका खाजगी कंपनीने या क्षेत्रात प्रवेश केला आणि काही वर्षांतच जागतिक अंतराळ वाहतुकीचे समीकरण बदलून टाकले. आज जगातील कक्षीय प्रक्षेपणांमध्ये स्पेसएक्सचा वाटा इतका मोठा आहे की तो केवळ एका कंपनीचा यशस्वी व्यवसाय राहिलेला नाही; तो संपूर्ण उद्योगाच्या नव्या व्याख्येचा भाग बनला आहे. उरलेल्या वाट्यात नासा, चीन, भारत, रशिया, युरोप आणि इतर सर्व संस्था मिळून उभ्या आहेत, हे चित्रच या बदलाची व्याप्ती सांगून जाते.

पण या यशामागे रॉकेट नव्हते; त्यामागे एक कल्पना होती. शंभर वर्षांपासून मानव रॉकेट उडवत होता, पण प्रत्येक उड्डाणानंतर अब्जावधी रुपयांचे रॉकेट समुद्रात फेकून देत होता. हे म्हणजे प्रत्येक विमानप्रवासानंतर विमानच भंगारात टाकण्यासारखे होते. जगाने ते गृहीत धरले होते. मस्कने मात्र तो नियमच नाकारला. रॉकेट परत आणायचे, पुन्हा वापरायचे आणि अंतराळ वाहतूक विमानवाहतुकीसारखी नियमित करायची—हे त्याचे स्वप्न होते. सुरुवातीला त्याची खिल्ली उडाली. रॉकेट फुटली, प्रयोग अयशस्वी झाले, अब्जावधी डॉलर्स खर्च झाले; पण कल्पना मरू दिली नाही. आज पुनर्वापरक्षम रॉकेट हे वास्तव आहे. आणि या एका शोधाने अंतराळ अर्थव्यवस्थेचे संपूर्ण गणित बदलले.

याचे परिणाम आता दिसू लागले आहेत. अंतराळात वस्तू पाठविण्याचा खर्च मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला आहे. अजूनही तो स्वस्त नाही; पण पूर्वीच्या तुलनेत झालेली घट इतकी मोठी आहे की अंतराळ आता केवळ वैज्ञानिक प्रयोगशाळा राहिलेले नाही. ते पुढील औद्योगिक वसाहत बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.

दरम्यान, पृथ्वीवर दुसरी क्रांती सुरू आहे—कृत्रिम बुद्धिमत्तेची. एआय म्हणजे केवळ चॅटबॉट किंवा चित्रनिर्मिती नव्हे; त्यामागे प्रचंड संगणकीय शक्ती आहे. त्या शक्तीसाठी विशाल डेटा सेंटर्स उभी राहत आहेत. ही केंद्रे हजारो मेगावॅट वीज वापरतात, लाखो लिटर पाणी खर्च करतात आणि मोठ्या भूभागावर ताबा मिळवतात. त्यामुळे अमेरिकेसह अनेक देशांत स्थानिक नागरिकांचा विरोध वाढत आहे. पर्यावरण, पाणी, ऊर्जा आणि स्थानिक जीवनमान या प्रश्नांवर संघर्ष उभे राहत आहेत.

अशा वेळी एक प्रश्न विचारला जात आहे—डेटा पृथ्वीवरच का ठेवायचा?

हा प्रश्न आज वेडा वाटू शकतो. पण चंद्रावर जाण्याची कल्पना ज्या काळी मांडली गेली, त्या काळात तीही वेडेपणाच वाटत होती. जर अंतराळात ऊर्जा उपलब्ध असेल, जर उष्णता अवकाशात सहज विकिरित करता येत असेल आणि जर रॉकेट वाहतूक स्वस्त होत असेल, तर उद्याची डेटा सेंटर्स पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेत का नसावीत? आज ही कल्पना प्रारंभीच्या चर्चेत आहे; पण ती अशक्य आहे, असे म्हणण्याचे धाडस आता फार थोडे लोक करतील.

याच ठिकाणी स्पेसएक्सचे महत्त्व पुन्हा समोर येते. हजारो स्टारलिंक उपग्रहांनी पृथ्वीभोवती एक डिजिटल पायाभूत व्यवस्था उभारण्यास सुरुवात केली आहे. पुढील दशकात ही व्यवस्था केवळ इंटरनेटपुरती मर्यादित राहील, असे मानण्याचे कारण नाही. वितरित संगणकीय क्षमता, कृत्रिम बुद्धिमत्तेची प्रक्रिया, उपग्रह-आधारित डेटा संरचना आणि भविष्यातील अंतराळ उद्योग यांची बीजे याच नेटवर्कमध्ये दडलेली असू शकतात.

याचबरोबर आणखी एक स्वप्न चर्चेत आहे—अंतराळातील सौरऊर्जा. पृथ्वीवर दिवस-रात्र, ढग, ऋतू आणि वातावरण यांमुळे सौरऊर्जेच्या मर्यादा आहेत. पण पृथ्वीबाहेर सूर्यप्रकाश जवळजवळ अखंड उपलब्ध असतो. जर ही ऊर्जा कार्यक्षमतेने पृथ्वीवर पाठविण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झाले, तर मानवी संस्कृतीच्या ऊर्जेच्या प्रश्नाचे उत्तरच बदलू शकते. हे अजून भविष्य आहे; पण प्रत्येक क्रांतीची सुरुवात भविष्यकाळातच होत असते.

म्हणूनच आज प्रश्न स्पेसएक्सच्या उत्पन्नाचा नाही; प्रश्न आहे कल्पनाशक्तीचा. अर्थशास्त्राला नेहमीच वर्तमान दिसते. तंत्रज्ञानाला भविष्य दिसते. आणि जेव्हा भविष्य वर्तमानाला धडकते, तेव्हा जुन्या गणिताचे नियम बदलतात.

याचा अर्थ इलॉन मस्क सर्वार्थाने आदर्श आहे, असा अजिबात नाही. त्याचे वैयक्तिक आयुष्य, राजकीय भूमिका, सार्वजनिक वक्तव्ये आणि व्यवस्थापनशैली यांवर सातत्याने टीका होत असते. अनेकांना त्याचे विचार धोकादायक वाटतात; अनेकांना तो अतिरेकी व्यक्तिवादाचे प्रतीक वाटतो. या टीका लोकशाही समाजात योग्यच आहेत. परंतु व्यक्तीचे नैतिक मूल्यमापन आणि तिच्या तांत्रिक योगदानाचे मूल्यमापन हे एकच असू शकत नाही. अन्यथा इतिहासातील अनेक संशोधक, उद्योगपती आणि वैज्ञानिक यांचे योगदानही नाकारावे लागेल.

आपल्या काळातील सर्वात मोठा बौद्धिक दोष कोणता असेल, तर तो हा—आपण व्यक्तीवर प्रेम करतो किंवा द्वेष करतो; पण कल्पनेचा विचार करत नाही. मस्क आवडतो की नाही, हा प्रश्न गौण आहे. त्याने मांडलेले अंतराळ अर्थव्यवस्थेचे मॉडेल व्यवहार्य ठरेल का, हा खरा प्रश्न आहे. कारण उद्या जर त्यात यश आले, तर त्या व्यवस्थेचा लाभ मस्कपुरता मर्यादित राहणार नाही; तो संपूर्ण मानवजातीला मिळेल.

यामध्ये राजकारण अडथळा ठरू शकते किंवा गती देऊ शकते. अमेरिकेतील बदलणारी राजकीय समीकरणे, नियमन, सरकारी करार आणि अंतराळ धोरण यावर या उद्योगाचे भवितव्य काही अंशी अवलंबून राहील. परंतु तांत्रिक क्रांतींचा इतिहास सांगतो की, सरकारे त्यांचा वेग कमी करू शकतात; त्यांना कायमचे थांबवू शकत नाहीत. इंटरनेटला कोणी रोखू शकले नाही. स्मार्टफोनला कोणी थांबवू शकले नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्तेलाही कोणी थांबवू शकणार नाही. अंतराळ अर्थव्यवस्थेचेही तेच होण्याची शक्यता आहे.

प्रश्न इतकाच आहे की, त्या भविष्यात नेतृत्व कोण करणार?

उत्तर आज स्पष्ट दिसते—या शर्यतीत अमेरिका, चीन, युरोप, भारत आणि इतर देश सहभागी आहेत; पण सध्या दिशा ठरविण्याचे धाडस काही मोजक्याच कंपन्या दाखवत आहेत. स्पेसएक्स त्यात आघाडीवर आहे. उद्या ती आघाडी टिकेल की नाही, हे काळ ठरवेल. पण आजच्या क्षणी एवढे नक्की म्हणता येईल की, मानवजात पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर मर्यादित राहणारी संस्कृती राहिलेली नाही. तिच्या अर्थव्यवस्थेचे, ऊर्जेचे, दळणवळणाचे, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे आणि कदाचित तिच्या अस्तित्वाचे पुढील प्रकरण अंतराळात लिहिले जाणार आहे.

कदाचित शंभर वर्षांनी इतिहासाची पाने उलटताना लोकांना हे आश्चर्य वाटेल की, एकेकाळी आपण अंतराळाला केवळ वैज्ञानिक प्रयोगांचे क्षेत्र समजत होतो. ज्या प्रकारे समुद्राने व्यापारी संस्कृती घडवली, रेल्वेने औद्योगिक क्रांतीला गती दिली आणि इंटरनेटने माहितीचे साम्राज्य उभे केले, त्याच प्रकारे अंतराळ पुढील शतकाची अर्थव्यवस्था घडवेल. आणि त्या नव्या युगाची चाहूल आजच ऐकू येत आहे. प्रश्न एवढाच आहे—आपण ती ऐकण्यास तयार आहोत का?