भावनाताई आयसीयूमध्ये,* *विचारदादा व्हेंटिलेटरवर!

 भावनाताई आयसीयूमध्ये,विचारदादा व्हेंटिलेटरवर!

आजकाल आपल्या समाजात एक विलक्षण महामारी पसरली आहे. तिचं नाव आहे – भावना दुखावण्याचा संसर्ग. हा विषाणू इतका वेगाने पसरतो की कोणीतरी एखादा प्रश्न विचारला, एखादा डेटा मांडला, एखादा लेख लिहिला, एखादं व्यंगचित्र काढलं, एखादी रील केली किंवा फक्त एखादा वेगळा विचार व्यक्त केला, की कुठेतरी कोणाची ना कोणाची "भावनाताई" तातडीने आयसीयूमध्ये दाखल होते. तिच्या प्रकृतीची इतकी काळजी घेतली जाते की लगेच विचारदादा व्हेंटिलेटरवर जातात आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी तलवारी, ट्रोलिंग, धमक्या, बहिष्कार आणि गुन्हे दाखल करण्याची अॅम्ब्युलन्स सायरन वाजवत घटनास्थळी पोहोचते.

हे चित्र केवळ विनोदी नाही; ते आपल्या सार्वजनिक जीवनाच्या प्रकृतीचं गंभीर निदान आहे. लोकशाहीत मतभेद हे प्राणवायूसारखे असतात. प्रश्न विचारणे, टीका करणे, विश्लेषण करणे, विरोधी मत मांडणे ही लोकशाहीची लक्षणं आहेत. पण आपण या प्रत्येक गोष्टीकडे वैयक्तिक अपमान, अस्मितेवर हल्ला किंवा संस्कृतीच्या अंताची घंटा म्हणून पाहू लागलो आहोत. परिणामी विचारांचा सामना विचारांनी करण्याऐवजी भावना पुढे करून चर्चा संपवण्याची नवी पद्धत लोकप्रिय झाली आहे.

विचारांवर विश्वास असणारा माणूस युक्तिवाद करतो; विचारांबद्दल असुरक्षित असणारा भावना पुढे करतो. कारण युक्तिवादाला पुरावे लागतात, तर्क लागतो, अभ्यास लागतो. भावना दुखावल्याचं सांगण्यासाठी मात्र काहीच लागत नाही. एखादं वाक्य पुरेसं असतं आणि त्यानंतर सगळ्या चर्चेचं केंद्र विचार नसून दुखावलेपण ठरतं. मग सत्य, तथ्य, संदर्भ आणि तर्क हे सगळे मागे पडतात. पुढे उरतो तो फक्त "आमच्या भावना दुखावल्या" हा एकमेव मुद्दा.

विरोधी मत म्हणजे वैर नव्हे, टीका म्हणजे देशद्रोह नव्हे, असहमती म्हणजे अपमान नव्हे आणि प्रश्न विचारणं म्हणजे कटकारस्थान तर अजिबातच नव्हे. पण आपण प्रत्येक मतभेदाला अस्तित्वाचा प्रश्न बनवू लागलो आहोत. एखाद्या नेत्यावर टीका झाली की समर्थकांच्या भावना दुखावतात. एखाद्या धर्मावर प्रश्न विचारला की श्रद्धा धोक्यात आल्याचा गजर होतो. एखाद्या सामाजिक प्रथेविषयी मतभिन्नता व्यक्त झाली की संस्कृती संकटात आल्याची घोषणा केली जाते. जणू काही हजारो वर्षांची परंपरा, लाखो लोकांची श्रद्धा किंवा एखाद्या विचारसरणीचा पाया एका फेसबुक पोस्टने किंवा तीस सेकंदांच्या रीलने कोसळणार आहे.

खरं तर मजबूत विचारांना विरोधाची भीती नसते. ते टीकेतून अधिक धारदार होतात. जे विचार प्रश्नांना घाबरतात, ते विचार नसून श्रद्धेच्या नावाखाली उभं केलेलं नाजूक काचेचं घर असतं. एखाद्या ट्वीटने, लेखाने किंवा भाषणाने जर आपल्या विश्वासाचा पाया हादरत असेल, तर समस्या विरोधकांच्या शब्दांत नसून आपल्या विश्वासाच्या मजबुतीत आहे. मजबूत वृक्षाला वाऱ्याची भीती नसते; उथळ मुळांचं रोप मात्र प्रत्येक झुळुकीला थरथरतं.

आज परिस्थिती अशी झाली आहे की विचारदादाला स्वतःची बाजू मांडण्यापेक्षा भावनाताईच्या प्रकृतीचं बुलेटिन जास्त महत्त्वाचं वाटू लागलं आहे. एखाद्याने असहमती व्यक्त केली की लगेच "आम्हाला दुखावलं" या औषधाचा डोस दिला जातो. त्या औषधाचा परिणाम असा की चर्चा बंद, प्रश्न बंद, संवाद बंद आणि शेवटी विचारही बंद. उरते ती फक्त घोषणांची गर्दी आणि टाळ्यांचा गजर.

समाजाला भावनांची गरज आहेच; भावना नसतील तर माणूसपण अपूर्ण राहील. पण भावना आणि विवेक यांच्यातील समतोल हरवला, की भावना हुकूमशहा बनतात. त्या विचारांना कैद करतात. प्रत्येक असहमतीला गुन्हा ठरवतात. प्रत्येक प्रश्नाला शत्रुत्व मानतात. अशा वेळी समाज विचारांनी नव्हे, तर दुखावलेल्या भावनांच्या प्रमाणपत्रांनी चालू लागतो.

वेगळं मत ऐकण्याची क्षमता ही प्रगल्भ समाजाची ओळख असते. प्रत्येक वेळी सहमत होणं आवश्यक नाही; पण असहमतीला अस्तित्वाचा प्रश्न बनवणं थांबणं आवश्यक आहे. एखाद्या लेखाने, व्यंगचित्राने, रीलने किंवा भाषणाने जर आपली भूमिका कमकुवत होत असेल, तर त्या भूमिकेला अधिक अभ्यास, अधिक तर्क आणि अधिक आत्मविश्वासाची गरज आहे; विरोधकांच्या तोंडाला कुलूप लावण्याची नाही.

भावनाताईला थोडा आराम द्यायची वेळ आली आहे. प्रत्येक क्षणी तिची तब्येत बिघडतेय म्हणून समाजाने आयुष्यभर रुग्णालयात राहायचं का? आणि विचारदादालाही व्हेंटिलेटरवरून खाली उतरवूया. त्याला चालू द्या, धावू द्या, प्रश्नांना भिडू द्या, टीकेशी दोन हात करू द्या. कारण जे विचार मतभेदांमधून अधिक समृद्ध होतात, तेच काळाच्या कसोटीवर टिकतात. बाकी सगळं फक्त भावनांच्या तापाचं तात्पुरतं तापमान असतं. ताप उतरला की माणूस पुन्हा शहाणपणाने विचार करू लागतो. आपल्या लोकशाहीलाही सध्या नेमकं त्याच औषधाची गरज आहे.