तो माणूस अजून जिवंत आहे… म्हणून माणुसकी अजूनही श्वास घेत आहे.

 तो माणूस अजून जिवंत आहे… म्हणून माणुसकी अजूनही श्वास घेत आहे.

माणसं जगतात. काही आयुष्य जगून निघून जातात. काही मात्र जगूनही संपत नाहीत; कारण त्यांचं अस्तित्व त्यांच्या शरीरापुरतं राहत नाही, ते असंख्य आठवणींमध्ये, नात्यांमध्ये आणि विश्वासात विरघळून जातं. अशी माणसं गावाच्या नकाशावर दिसत नाहीत, पण गावाच्या आत्म्यात कायमची वसलेली असतात.

प्रत्येक गावात एक तरी असा माणूस असतो. त्याच्या नावाभोवती मोठेपणाची वलयं नसतात; पण त्याच्या साधेपणाभोवती विश्वासाचं तेज असतं. तो कोणत्याही संस्थेचा अध्यक्ष नसतो, कोणत्याही पदाचा मानकरी नसतो; तरीही प्रत्येक घराच्या सुखदुःखात त्याचं एक न बोललेलं स्थान असतं.

आनंदाच्या प्रसंगी त्याची उपस्थिती लक्षातही येत नाही, कारण तो गर्दीत मिसळून गेलेला असतो. पण संकट आलं की सर्वप्रथम त्याचाच शोध घेतला जातो. जणू एखाद्या अंधाऱ्या रात्री दूरवर लुकलुकणारा दिवा. दिवा स्वतःसाठी उजेड करत नाही; तो दुसऱ्याचा रस्ता दिसावा म्हणून जळत राहतो.

अशा माणसांचं वैशिष्ट्य असतं—त्यांना दुसऱ्याच्या वेदनेचा पत्ता विचारावा लागत नाही. ती वेदना त्यांना स्वतःहून सापडते. कोणाच्या घरात बारसं असो, लग्न असो, आजारपण असो किंवा मृत्यूचा काळा क्षण—त्यांची पावलं आपोआप त्या दिशेने वळतात. कुणी बोलावलं म्हणून नव्हे; तर मनाने त्यांना आधीच हाक दिलेली असते.

त्यांच्या हातात जादू नसते; पण त्यांच्या उपस्थितीत माणसांचं धैर्य परत येतं. काही हात आधार देण्यासाठीच जन्माला आलेले असतात. ते हात टाळ्या वाजवण्यात कमी आणि दुसऱ्याला उभं करण्यात जास्त खर्ची पडतात.

आजच्या काळात माणूस अधिक सुशिक्षित झाला, अधिक श्रीमंत झाला, अधिक वेगाने जगू लागला; पण त्याच वेगात त्याने दुसऱ्याच्या दारावर थांबण्याची सवय हरवली. वेळेचं गणित वाढलं आणि नात्यांचा हिशेब सुरू झाला. "मला काय मिळणार?" हा प्रश्न इतका मोठा झाला की "तुला काय हवं?" हा प्रश्न मागे पडला.

अशा वेळी ही माणसं वेगळी भासतात. कारण त्यांनी आयुष्यभर व्यवहारापेक्षा संबंध जपले. त्यांनी मदतीला कधी उपकाराचं रूप दिलं नाही. त्यांनी माणसांवर खर्च केलेला वेळ कधी वाया गेला असं मानलं नाही.

त्यांच्या आयुष्यात कदाचित मोठ्या यशकथा नसतील; पण लहान लहान स्पर्शांनी त्यांनी कितीतरी आयुष्यांना अर्थ दिलेला असतो. एखाद्या विद्यार्थ्याच्या शिक्षणात त्यांचा हात असतो, एखाद्या गरीबाच्या उपचारात त्यांची धावपळ असते, एखाद्या मुलीच्या लग्नात त्यांचा खांदा असतो, तर एखाद्या अंत्ययात्रेत त्यांची शांत उपस्थिती असते. ते कुठेही मध्यभागी उभे राहत नाहीत; पण प्रत्येक प्रसंगाच्या केंद्रस्थानी नकळत तेच असतात.

वृक्षाला त्याच्या सावलीची जाणीव नसते. नदीला स्वतःच्या पाण्याचं मोल माहीत नसतं. सुगंधाला स्वतःचा दरवळ कधी जाणवत नाही. तसंच या माणसांनाही स्वतःच्या मोठेपणाची कल्पना नसते. ते जगत राहतात—सहज, साधं आणि निरलस.

कधी कधी वाटतं, समाजाचा पाया काय आहे? कायदे? व्यवस्था? पैसा? की प्रगती?

उत्तर शोधताना लक्षात येतं—समाजाचा खरा पाया अशाच माणसांवर उभा असतो. कारण कायदे भीती निर्माण करू शकतात; पण विश्वास निर्माण करू शकत नाहीत. पैसा सुविधा देऊ शकतो; पण आपुलकी विकत घेऊ शकत नाही. प्रतिष्ठा मान मिळवून देऊ शकते; पण माणुसकी मिळवून देऊ शकत नाही.

माणुसकी ही मोठ्या घोषणांत जन्मत नाही. ती जन्मते एका साध्या विचारात—"दुसऱ्याचं दुःख थोडंसं हलकं करता आलं, तर तेवढंच आयुष्य सार्थ."

आजच्या बदलत्या जगात काँक्रीटची घरं उंचावत आहेत; पण मनांचे उंबरठे कमी होत चालले आहेत. अशा काळात हा माणूस जुन्या वडाच्या झाडासारखा उभा आहे. त्याच्या सावलीत अजूनही थकलेली माणसं क्षणभर विसावतात. त्याच्याकडे मोठी उत्तरं नसतात; पण त्याची उपस्थितीच अनेक प्रश्न शांत करून जाते.

कदाचित इतिहास त्याची नोंद घेणार नाही. त्याच्या नावाचे पुतळे उभारले जाणार नाहीत. त्याला पुरस्कार मिळणार नाहीत. पण एखाद्या वृद्धाच्या आशीर्वादात, एखाद्या आईच्या कृतज्ञ नजरेत, एखाद्या मुलाच्या हसऱ्या चेहऱ्यात आणि असंख्य घरांच्या आठवणीत तो कायम जिवंत राहील.

कारण माणसाचं आयुष्य वर्षांनी मोजलं जात नाही; ते त्याने किती मनांत घर केलं याने मोजलं जातं.

आणि म्हणूनच अजूनही विश्वास वाटतो

 जोपर्यंत अशा माणसांची पावलं या मातीत उमटत राहतील,* *तोपर्यंत माणुसकीचा श्वास कधीच थांबणार नाही.