शिक्षण व्यवस्थेच्या अपयशातून उभा राहिलेला कोचिंग संस्कृती

 शिक्षण व्यवस्थेच्या अपयशातून उभा राहिलेला कोचिंग संस्कृती

भारतीय शिक्षण व्यवस्था आज एका अत्यंत निर्णायक वळणावर उभी आहे. एकीकडे भारत ज्ञानाधिष्ठित अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल करत असल्याचा दावा केला जातो, तर दुसरीकडे शिक्षणाचा वास्तविक अनुभव घेत असलेला विद्यार्थी प्रचंड स्पर्धा, मानसिक दडपण, परीक्षेचा ताण आणि सततच्या असुरक्षिततेच्या वातावरणात जगताना दिसतो. शिक्षणाचे उद्दिष्ट ज्ञान, विचारशक्ती, सामाजिक जाणीव आणि व्यक्तिमत्त्व विकास असावे अशी अपेक्षा असताना प्रत्यक्षात ते गुण, रँक, प्रवेश परीक्षा आणि नोकरीपुरते मर्यादित झाले आहे. या बदललेल्या वास्तवात कोचिंग क्लास उद्योगाचा झपाट्याने झालेला विस्तार हा केवळ एका बाजारपेठेचा विकास नसून तो शिक्षण व्यवस्थेतील खोलवरच्या त्रुटींचे प्रतीक आहे. आज प्रश्न असा निर्माण होतो की कोचिंग संस्कृतीसाठी केवळ पालक, विद्यार्थी किंवा समाज जबाबदार आहे का, की सध्याची शिक्षण व्यवस्थाच या परिस्थितीची मुख्य कारणीभूत आहे?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना सर्वप्रथम शिक्षणाच्या मूळ उद्देशाकडे पाहणे आवश्यक ठरते. शिक्षण हे केवळ रोजगार मिळवण्याचे साधन नव्हते. समाजात विचारशील, संवेदनशील आणि जबाबदार नागरिक घडवणे हा त्यामागील व्यापक हेतू होता. गुरुकुल परंपरेपासून ते आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेपर्यंत ज्ञानाचा अर्थ केवळ पाठांतर नव्हता; तो जीवन समजून घेण्याचा मार्ग होता. परंतु गेल्या काही दशकांत शिक्षणाचा अर्थ बदलला. आर्थिक उदारीकरणानंतर रोजगाराच्या स्पर्धेने शिक्षणाला बाजारपेठेशी जोडले. डॉक्टर, अभियंता, आयएएस अधिकारी किंवा बहुराष्ट्रीय कंपन्यांतील उच्चपदस्थ कर्मचारी होणे हेच यशाचे प्रमाण मानले जाऊ लागले. परिणामी शिक्षण हे ज्ञानापेक्षा करिअरकेंद्रित बनले. या मानसिकतेनेच कोचिंग संस्कृतीला जन्म दिला.

भारतातील विद्यमान शिक्षण व्यवस्था या बदलासाठी मोठ्या प्रमाणावर जबाबदार आहे हे नाकारता येत नाही. कारण आपल्या शाळा आणि महाविद्यालये विद्यार्थ्यांना जीवनाभिमुख शिक्षण देण्यात अपयशी ठरत आहेत. बहुतेक शाळांमध्ये शिक्षण अजूनही पाठांतरावर आधारित आहे. विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेपेक्षा त्यांच्या स्मरणशक्तीची परीक्षा घेतली जाते. प्रश्न विचारणारा विद्यार्थी बुद्धिमान मानला जात नाही, तर अभ्यासक्रम पूर्ण करणारा विद्यार्थी ‘हुशार’ समजला जातो. शिक्षकांवर अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचा ताण असतो आणि विद्यार्थ्यांवर गुण मिळवण्याचा. परिणामी शिकण्याचा आनंद हरवून जातो.

या शिक्षण पद्धतीचा सर्वात मोठा दोष म्हणजे ती विद्यार्थ्यांना स्पर्धात्मक परीक्षांसाठी सक्षम बनवू शकत नाही. जेईई, नीट, यूपीएससी, एमपीएससी, सीए किंवा इतर प्रवेश परीक्षा या शाळेच्या अभ्यासक्रमापेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने घेतल्या जातात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना वाटते की शाळेतील शिक्षण पुरेसे नाही. पालकांनाही हा समज दृढ होतो. इथेच कोचिंग क्लासेस स्वतःला ‘उपाय’ म्हणून सादर करतात. शाळा जिथे अपयशी ठरतात, तिथे कोचिंग क्लासेस विद्यार्थ्यांना शॉर्टकट, तंत्र आणि परीक्षा हाताळण्याची रणनीती शिकवतात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचा विश्वास हळूहळू शाळांवरून कोचिंगकडे सरकतो.

आज अनेक शहरांमध्ये परिस्थिती अशी आहे की शाळा ही केवळ उपस्थितीची औपचारिकता राहिली आहे. खरी शिकवणी कोचिंग क्लासमध्येच होते. विद्यार्थी सकाळी शाळेत जातात, पण त्यांचे मानसिक केंद्र कोचिंग असते. काही शाळांनी तर स्वतःची ओळखच ‘इंटिग्रेटेड कोचिंग’ म्हणून निर्माण केली आहे. म्हणजे शिक्षण व्यवस्थेने स्वतःच आपले अपयश मान्य केले आहे. जर शाळा सक्षम असत्या, तर विद्यार्थ्यांना अतिरिक्त कोचिंगची एवढी आवश्यकता भासली नसती.

सध्याच्या शिक्षण व्यवस्थेतील परीक्षाकेंद्रित संस्कृती ही कोचिंग उद्योग वाढण्यामागील दुसरी मोठी कारणीभूत बाब आहे. भारतात विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन प्रामुख्याने गुणांवर केले जाते. विद्यार्थी किती समजून शिकला यापेक्षा त्याने किती गुण मिळवले याला महत्त्व असते. बोर्ड परीक्षा, प्रवेश परीक्षा, मेरिट लिस्ट आणि कट-ऑफ यांच्या भोवती संपूर्ण शैक्षणिक वातावरण फिरते. या व्यवस्थेत कोचिंग क्लासेस अत्यंत प्रभावी ठरतात, कारण ते विद्यार्थ्यांना ‘गुण कसे मिळवायचे’ हे शिकवतात. ज्ञानाची खोली, विचारशक्ती किंवा सर्जनशीलता यांना दुय्यम स्थान मिळते.

यामुळे शिक्षणाचे व्यापारीकरण झाले आहे. कोचिंग क्लासेस आता शिक्षणसंस्था राहिलेल्या नाहीत; त्या मोठ्या व्यावसायिक कंपन्यांमध्ये रूपांतरित झाल्या आहेत. काही शहरांमध्ये संपूर्ण अर्थव्यवस्था कोचिंग उद्योगावर अवलंबून आहे. विद्यार्थ्यांसाठी हॉस्टेल्स, मेस, पुस्तकांची दुकाने, टेस्ट सिरीज, ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म्स आणि डिजिटल अ‍ॅप्स यांचा अब्जावधी रुपयांचा बाजार तयार झाला आहे. कोटा, पुणे, दिल्ली, हैदराबाद, पटना यांसारखी शहरे शिक्षणापेक्षा स्पर्धेची केंद्रे बनली आहेत. हजारो विद्यार्थी घर सोडून या शहरांमध्ये येतात. त्यांचे बालपण, भावना आणि सामाजिक आयुष्य एका रँकच्या मागे हरवून जाते.

ही परिस्थिती निर्माण होण्यामागे शिक्षण व्यवस्थेचे धोरणात्मक अपयश स्पष्ट दिसते. सरकारने अनेक वर्षे शाळांच्या गुणवत्तेकडे पुरेसे लक्ष दिले नाही. सरकारी शाळांमध्ये शिक्षकांची कमतरता, अपुरी पायाभूत सुविधा, कालबाह्य अभ्यासक्रम आणि प्रेरणाहीन वातावरण यामुळे मध्यमवर्गीय कुटुंबांनी खासगी शिक्षणाकडे धाव घेतली. परंतु खासगी शाळांनीही विद्यार्थ्यांना सर्वांगीण शिक्षण देण्याऐवजी निकाल आणि ब्रँडिंगवर भर दिला. परिणामी शिक्षण ही सेवा न राहता बाजारातील ‘उत्पादन’ बनली.

शिक्षण व्यवस्थेतील आणखी एक गंभीर दोष म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या वैविध्यपूर्ण क्षमतांकडे दुर्लक्ष. प्रत्येक विद्यार्थी सारखा नसतो. कोणाला विज्ञानात रस असतो, कोणाला कलेत, कोणाला क्रीडेत तर कोणाला संशोधनात. परंतु भारतीय शिक्षण व्यवस्था सर्वांना एकाच मोजपट्टीने मोजते. विज्ञान शाखा आणि विशेषतः वैद्यकीय व अभियांत्रिकी शिक्षणाला सर्वोच्च स्थान दिले जाते. त्यामुळे इतर क्षेत्रांना दुय्यम दर्जा मिळतो. पालक आणि समाजदेखील त्याच मानसिकतेत अडकतात. परिणामी अनेक विद्यार्थी स्वतःच्या आवडीविरुद्ध शिक्षण घेतात. त्यांच्यासाठी कोचिंग क्लास हे स्वप्न नसून सामाजिक दबावाचे केंद्र बनते.

या व्यवस्थेचा विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर अत्यंत गंभीर परिणाम होत आहे. लहान वयातच विद्यार्थ्यांना स्पर्धेच्या शर्यतीत ढकलले जाते. सहावी-सातवीपासूनच आयआयटी, नीट किंवा सिव्हिल सर्व्हिसेसची तयारी सुरू होते. बालपण हरवते आणि त्याजागी सततच्या अभ्यासाचे, टेस्टचे आणि तुलना करण्याचे वातावरण निर्माण होते. अपयशाची भीती विद्यार्थ्यांच्या मनात खोलवर रुजते. प्रत्येक टेस्टनंतर विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता ठरवली जाते. काही विद्यार्थ्यांना यश मिळते, पण मोठा वर्ग सतत अपयशाच्या भावनेत जगत राहतो.

कोटा आणि इतर कोचिंग हबमध्ये विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांचे वाढते प्रमाण ही या व्यवस्थेची सर्वात भीषण बाजू आहे. ही केवळ वैयक्तिक कमकुवतपणाची प्रकरणे नाहीत; ती शिक्षण व्यवस्थेच्या अमानवी स्वरूपाची साक्ष आहेत. जेव्हा शिक्षण प्रेरणेऐवजी भीती निर्माण करू लागते, तेव्हा त्या व्यवस्थेचा पुनर्विचार करणे आवश्यक ठरते. परंतु दुर्दैवाने समाज अजूनही या घटनांकडे ‘स्पर्धेचा ताण’ म्हणून पाहतो, व्यवस्थेच्या अपयशाच्या रूपात नाही.

शिक्षण व्यवस्थेतील असमानता हीदेखील कोचिंग संस्कृती वाढण्यामागील महत्त्वाची बाब आहे. गुणवत्तापूर्ण कोचिंग अत्यंत महाग झाले आहे. मोठ्या शहरांतील प्रसिद्ध क्लासेसची फी लाखोंमध्ये असते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांना उत्तम शिक्षक, चांगले साहित्य आणि डिजिटल सुविधा सहज उपलब्ध होतात. परंतु ग्रामीण आणि गरीब कुटुंबांतील विद्यार्थी या स्पर्धेत मागे पडतात. शिक्षण समान संधी देण्याऐवजी विषमता वाढवणारे साधन बनते. ही परिस्थिती लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांनाच आव्हान देणारी आहे.

ग्रामीण आणि शहरी भागातील दरीदेखील दिवसेंदिवस वाढत आहे. ग्रामीण शाळांमध्ये अजूनही मूलभूत सुविधा अपुऱ्या आहेत. इंटरनेट, प्रयोगशाळा, प्रशिक्षित शिक्षक आणि करिअर मार्गदर्शनाचा अभाव आहे. दुसरीकडे शहरांमध्ये अत्याधुनिक कोचिंग व्यवस्था उपलब्ध आहे. त्यामुळे स्पर्धात्मक परीक्षांमध्ये शहरी विद्यार्थ्यांचे प्रमाण वाढते आणि ग्रामीण विद्यार्थी मागे राहतात. ही दरी केवळ शैक्षणिक नाही तर सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेलाही अधिक खोल करते.

डिजिटल तंत्रज्ञानाने या समस्येला नवा आयाम दिला आहे. ऑनलाइन शिक्षण प्लॅटफॉर्म्समुळे कोचिंग घराघरात पोहोचले आहे. एकीकडे यामुळे शिक्षणाची उपलब्धता वाढली असली तरी दुसरीकडे स्पर्धा अधिक तीव्र झाली आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याला ‘बेस्ट फॅकल्टी’, ‘टॉप रँकर्सची नोट्स’ आणि ‘ऑल इंडिया टेस्ट सिरीज’ हवी असते. सोशल मीडियावर सतत यशाच्या कथा दाखवल्या जातात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये असुरक्षितता वाढते. डिजिटल शिक्षणाने ज्ञानाची उपलब्धता वाढवली, पण मानसिक शांतता कमी केली.

सध्याच्या शिक्षण व्यवस्थेतील शिक्षकांची भूमिकाही बदलत चालली आहे. पूर्वी शिक्षक हे विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शक, प्रेरणास्थान आणि व्यक्तिमत्त्व घडवणारे घटक मानले जात होते. आज अनेक शिक्षक अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यापुरते मर्यादित झाले आहेत. कोचिंगमधील शिक्षक मात्र ‘स्टार फॅकल्टी’ म्हणून सादर केले जातात. त्यांच्या अध्यापनशैलीत वेग, ट्रिक्स आणि निकाल यांना महत्त्व असते. त्यामुळे शिक्षणाचा आत्मिक आणि नैतिक भाग मागे पडतो.

या व्यवस्थेचा दीर्घकालीन परिणाम समाजावरही होत आहे. यशाची व्याख्या अत्यंत संकुचित झाली आहे. उच्च पगार, प्रतिष्ठित कॉलेज आणि मोठी नोकरी म्हणजेच यश अशी धारणा निर्माण झाली आहे. कला, साहित्य, सामाजिक विज्ञान, संशोधन, शेती, कौशल्याधारित व्यवसाय आणि उद्योजकता यांना तुलनेने कमी महत्त्व मिळते. त्यामुळे समाजातील विविधता कमी होत जाते. अनेक प्रतिभावान विद्यार्थी स्वतःच्या आवडीच्या क्षेत्रात न जाता समाजमान्य मार्ग स्वीकारतात.

मग या परिस्थितीसाठी सध्याची शिक्षण व्यवस्था जबाबदार आहे का? याचे उत्तर निश्चितपणे “होय” असेच आहे; परंतु ही जबाबदारी केवळ सरकार किंवा शाळांची नाही. ती संपूर्ण सामाजिक संरचनेची आहे. शिक्षण व्यवस्थेने स्पर्धा आणि गुणांना प्राधान्य दिले, समाजाने यशाची संकुचित व्याख्या स्वीकारली आणि पालकांनी असुरक्षिततेपोटी मुलांवर अपेक्षांचे ओझे टाकले. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे कोचिंग संस्कृती.

तथापि उपाय अशक्य नाहीत. सर्वप्रथम शिक्षणाच्या उद्देशाचा पुनर्विचार करणे आवश्यक आहे. शिक्षण हे केवळ परीक्षेसाठी नसून जीवनासाठी आहे ही जाणीव समाजात निर्माण करावी लागेल. शाळांना अधिक सक्षम करणे, शिक्षकांचे प्रशिक्षण सुधारणे, अभ्यासक्रम अधिक व्यावहारिक आणि कौशल्याधारित बनवणे आवश्यक आहे. परीक्षापद्धतीत बदल करून विश्लेषणात्मक विचार, सर्जनशीलता आणि समस्यासोडवणूक यांना महत्त्व द्यावे लागेल.

त्याचबरोबर विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याला शिक्षणाचा केंद्रबिंदू बनवणे गरजेचे आहे. प्रत्येक शाळेत समुपदेशन व्यवस्था, करिअर मार्गदर्शन आणि भावनिक आधार यांची उपलब्धता असावी. पालकांनीही मुलांकडे केवळ गुणांच्या चष्म्यातून पाहणे थांबवले पाहिजे. प्रत्येक मूल वेगळे असते आणि प्रत्येकाचा यशाचा मार्गही वेगळा असतो हे स्वीकारणे आवश्यक आहे.

कोचिंग क्लास उद्योग पूर्णपणे चुकीचा नाही. अनेक विद्यार्थ्यांना तो दिशा, शिस्त आणि अतिरिक्त सराव देतो. परंतु तो शिक्षण व्यवस्थेचा पर्याय बनणे ही धोक्याची घंटा आहे. शाळा आणि महाविद्यालये जर प्रभावीपणे कार्य करू लागली, तर कोचिंगचे महत्त्व आपोआप कमी होईल. शिक्षणाची खरी शक्ती ही विद्यार्थ्याला स्वतंत्र विचार करायला शिकवण्यात असते, केवळ परीक्षेत यश मिळवण्यात नाही.

आज भारतासमोरचा खरा प्रश्न असा आहे की आपण शिक्षित नागरिक घडवू इच्छितो की केवळ स्पर्धात्मक परीक्षांसाठी प्रशिक्षित उमेदवार? जर शिक्षणाचा अर्थ केवळ गुण, रँक आणि पगार इतकाच मर्यादित राहिला, तर कोचिंग संस्कृती आणखी बळकट होत जाईल. पण जर शिक्षणाला पुन्हा एकदा ज्ञान, मूल्य, सर्जनशीलता आणि मानवी संवेदनांचा आधार दिला, तरच ही परिस्थिती बदलू शकते. म्हणूनच आता गरज आहे ती शिक्षण व्यवस्थेच्या मूलभूत पुनर्रचनेची. कारण कोचिंग संस्कृती ही समस्या नसून ती एका खोलवर आजारी पडलेल्या शिक्षण व्यवस्थेची लक्षणे आहेत. त्या व्यवस्थेला बरे करायचे असेल, तर केवळ कोचिंगवर टीका करून चालणार नाही; शिक्षणाचा आत्माच पुन्हा शोधावा लागेल.