चमच्यापासून चमचेगिरीपर्यंत : बदलत्या संस्कृतीचे भाषिक प्रतिबिंब

 चमच्यापासून चमचेगिरीपर्यंत : बदलत्या संस्कृतीचे भाषिक प्रतिबिंब

एकेकाळी माणसाचे जगणे साधे होते, तसेच त्याच्या जगण्याशी संबंधित शब्दही साधे होते. अन्न खाण्याची पद्धत, बोलण्याची भाषा, नातेसंबंध व्यक्त करण्याचे शब्द—हे सगळे काळानुसार बदलत गेले. जेवणाची पद्धत याचे एक बोलके उदाहरण आहे. पूर्वी आपल्या संस्कृतीत जेवताना हातांचा, बोटांचा वापर केला जायचा. घास बोटांनी बनवून तो तोंडापर्यंत नेण्यात एक प्रकारची शिस्त, संवेदनशीलता आणि आत्मीयता होती. हाताने खाणे म्हणजे केवळ अन्न ग्रहण करणे नव्हे, तर अन्नाशी नाते जोडणे होते. त्या काळात चमच्याचा वापर नव्हता, त्यामुळे ‘चमचा’ हा केवळ एक धातूचा साधा अवजार म्हणूनही फारसा परिचित नव्हता.

काळ बदलला. परकीय संस्कृतींचा प्रभाव वाढला. जेवणाच्या टेबलावर काटा, चमचा, सुरी यांचे आगमन झाले. स्वच्छता, शिष्टाचार, आधुनिकता या नावाखाली हातांनी खाणे मागासपणाचे समजले जाऊ लागले. हळूहळू थाळीत चमचा आला आणि चमच्याने घास तोंडाकडे जाऊ लागला. हा बदल केवळ जेवणाच्या पद्धतीपुरता मर्यादित राहिला नाही, तर भाषेत, विचारांत आणि सामाजिक वर्तनातही त्याचे प्रतिबिंब उमटू लागले. याच प्रक्रियेत ‘चमचेगिरी’ हा शब्द जन्माला आला.

पूर्वी एखाद्या व्यक्तीने वरिष्ठांची खुशामत केली, लांगूलचालन केले, तर त्यासाठी ‘खुषामत’, ‘खुषमस्करी’, ‘तोंडपुजेपणा’, ‘जी हुजुरी’, ‘चापलूसी’ असे शब्द वापरले जात. हे शब्द आपल्या भाषेतील, संस्कृतीतील आणि सामाजिक अनुभवातून आलेले होते. त्यांच्यात एक प्रकारची नैतिक छटा होती. हे शब्द वापरताना बोलणाऱ्याच्या मनात त्या कृतीबद्दल एक प्रकारचा नकारात्मक भाव असायचा. पण काळ जसजसा पुढे गेला, तसतसे हे शब्द मागे पडत गेले आणि त्यांच्या जागी ‘चमचेगिरी’ हा एकच शब्द सर्वार्थाने रूढ झाला.

‘चमचेगिरी’ हा शब्द केवळ भाषिक बदल दर्शवत नाही, तर बदलत्या सामाजिक मानसिकतेचेही प्रतीक आहे. चमचा स्वतः काही करत नाही; तो फक्त दुसऱ्याने वाढलेले अन्न उचलतो आणि तोंडापर्यंत पोहोचवतो. त्याचप्रमाणे चमचेगिरी करणारी व्यक्ती स्वतःचे विचार, मत, मूल्ये बाजूला ठेवून सत्ताधारी, वरिष्ठ किंवा प्रभावशाली व्यक्तीचेच बोलणे बोलते, त्याचीच मते पुढे रेटते. या रूपकामुळे ‘चमचेगिरी’ हा शब्द अधिक बोचरा, अधिक नेमका आणि अधिक प्रभावी ठरतो.

भाषा ही समाजाची आरशी असते. समाजात जे बदल घडतात, जे प्रवाह प्रभावी ठरतात, त्यांचे प्रतिबिंब भाषेत उमटते. आजच्या काळात सत्ताकेंद्रे अधिक ठळक झाली आहेत. राजकारण, प्रशासन, कार्यालयीन संस्कृती, अगदी शैक्षणिक संस्था आणि माध्यमे याठिकाणीही सत्तेभोवती फिरणारी माणसे मोठ्या प्रमाणात दिसतात. स्वतंत्र विचार करण्यापेक्षा ‘वरच्याला काय आवडेल’ याचा विचार अधिक केला जातो. अशा वातावरणात ‘खुषामत’ किंवा ‘जी हुजुरी’पेक्षा ‘चमचेगिरी’ हा शब्द अधिक वास्तववादी वाटतो.

पूर्वीची खुशामत ही कधी कधी वैयक्तिक नात्यांपुरती मर्यादित असायची. एखाद्या राजाला खुश ठेवण्यासाठी दरबारी कवी स्तुती करायचे, सरदार राजाची वाहवा करायचे. पण आजची चमचेगिरी ही व्यवस्थात्मक झाली आहे. ती संपूर्ण यंत्रणेत पसरलेली आहे. त्यामुळे तिचे वर्णन करणारा शब्दही अधिक व्यापक आणि सर्वसमावेशक हवा होता. ‘चमचेगिरी’ हा शब्द ही गरज पूर्ण करतो.

या शब्दाच्या लोकप्रियतेमागे माध्यमांचीही मोठी भूमिका आहे. वर्तमानपत्रे, दूरचित्रवाणी वाहिन्या, समाजमाध्यमे यांवर राजकीय आणि सामाजिक घडामोडींचे वर्णन करताना हा शब्द वारंवार वापरला जातो. हळूहळू तो सामान्य माणसाच्या बोलण्यातही रूढ झाला. आज एखादा कर्मचारी वरिष्ठांची अतिरेकी स्तुती करताना दिसला, एखादा पत्रकार सत्ताधाऱ्यांच्या बाजूनेच सातत्याने बोलताना दिसला, किंवा एखादा कलाकार एखाद्या प्रभावशाली व्यक्तीभोवती घुटमळताना दिसला, तर लगेच ‘चमचा’ किंवा ‘चमचेगिरी’ असे लेबल लावले जाते.

हे लक्षात घेतले पाहिजे की शब्द बदलणे ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. भाषा स्थिर नसते; ती जिवंत असते. समाजाच्या गरजेनुसार, अनुभवांनुसार आणि मूल्यांनुसार ती बदलत राहते. पण या बदलांमागील कारणे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. ‘चमचेगिरी’ या शब्दाचा उदय हा केवळ भाषिक सोयीसाठी झालेला बदल नाही, तर तो आपल्या समाजातील वाढती संधीसाधूपणा, मूल्यांची घसरण आणि सत्तेभोवती केंद्रीत होत चाललेले संबंध यांचेही द्योतक आहे.

एकेकाळी स्वाभिमान, स्पष्टवक्तेपणा आणि प्रामाणिकपणा यांना मोठे महत्त्व होते. आजही ही मूल्ये महत्त्वाची आहेत असे आपण म्हणतो, पण प्रत्यक्ष व्यवहारात चमचेगिरी अधिक फायदेशीर ठरते, अशी धारणा बळावत चालली आहे. त्यामुळेच हा शब्द अधिक वापरात येतो. शब्द जितका जास्त वापरात येतो, तितका तो त्या वास्तवाला सामान्य मानण्यासही हातभार लावतो. ही बाब चिंतेची आहे.

म्हणूनच भाषेतील अशा बदलांकडे केवळ भाषिक कुतूहल म्हणून पाहून चालणार नाही. ते सामाजिक आत्मपरीक्षणाचे साधन ठरू शकतात. ‘चमचेगिरी’ हा शब्द आपल्याला प्रश्न विचारायला भाग पाडतो—आपण खरंच स्वतंत्र विचार करतो का? की कुणाच्या तरी चमच्यासारखे वागत आहोत? आपली भाषा बदलते आहे, पण आपण बदलत आहोत का, की फक्त शब्द?

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की भाषा काळानुसार बदलणारच. नवे शब्द येणार, जुने शब्द मागे पडणार. पण या बदलांमधून दिसणारी संस्कृती, मूल्ये आणि मानसिकता यांकडे जागरूकपणे पाहणे गरजेचे आहे. हाताने जेवण करण्यापासून चमच्यापर्यंतचा प्रवास जसा भौतिक आहे, तसाच तो वैचारिकही आहे. त्या प्रवासात आपण कुठे आहोत, याचा विचार करण्याची संधी ‘चमचेगिरी’सारखे शब्द आपल्याला देतात.