शून्य नसलेला माणूस

 

शून्य नसलेला माणूस

शिक्षणव्यवस्थेतील सर्वात क्रूर, पण तितकाच सहज स्वीकारला गेलेला आकडा म्हणजे *शून्य* उत्तरपत्रिकेवर उमटलेला तो एकमेव अंक केवळ गुण दर्शवत नाही, तर तो अनेकदा विद्यार्थ्याच्या मनावर, आत्मविश्वासावर आणि भविष्यातील स्वप्नांवर खोल घाव घालतो. शून्य म्हणजे काहीच नाही, शून्य म्हणजे अपयश, शून्य म्हणजे “तू अपयशी आहेस”—असा संदेश नकळत पण ठामपणे तो विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचवतो. पण खरंच, माणूस कधी शून्य असतो का? हा प्रश्न आपल्या शिक्षणव्यवस्थेने स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारायची वेळ आली आहे.

रशियाच्या शिक्षणपद्धतीतील एक साधा, पण विचार करायला लावणारा नियम—पूर्णपणे कोरी उत्तरपत्रिका दिली तरी किमान गुण देणे—हा केवळ मूल्यमापनाचा तांत्रिक मुद्दा नाही. तो माणूस म्हणून विद्यार्थ्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आहे. त्या नियमामागे दडलेली भावना ही अत्यंत मानवी आहे : *प्रयत्न शून्य नसतो*. विद्यार्थी परीक्षेला बसला आहे, म्हणजेच तो काही ना काही संघर्ष करून तिथपर्यंत पोहोचला आहे. तो वर्गात आला, परीक्षेच्या दालनात बसला, प्रश्नपत्रिका हातात घेतली—या सगळ्या क्रिया स्वतःमध्ये प्रयत्नच आहेत. मग त्या प्रयत्नांना शून्य का दिले जाते?

आजच्या स्पर्धात्मक शिक्षणव्यवस्थेत गुण हे सर्वकाही बनले आहेत. ज्ञान, जिज्ञासा, कष्ट, सातत्य, जिद्द—हे सगळे गुणांच्या आकड्याखाली दबले गेले आहेत. विद्यार्थ्याचे मूल्यमापन म्हणजे त्याच्या उत्तरांची तपासणी, आणि त्या उत्तरांवर गुणांची बेरीज-वजाबाकी, एवढ्यापुरतेच मर्यादित राहिले आहे. पण शिक्षणाचा उद्देश कधीपासून इतका संकुचित झाला? शिक्षण म्हणजे केवळ बरोबर उत्तरांची शर्यत आहे का? की शिक्षण म्हणजे माणूस घडवण्याची प्रक्रिया आहे?

आपल्या देशात, आणि खरं तर जगभरात, शून्य गुण म्हणजे भीतीचे प्रतीक बनले आहे. “नापास” हा शब्द अनेक विद्यार्थ्यांच्या मनात अपयशाची कायमची शिक्कामोर्तब करतो. एक परीक्षा, एक पेपर, एक दिवस—आणि त्या आधारे एखाद्या मुलाची किंवा मुलीची क्षमता ठरवली जाते. या प्रक्रियेत आपण विसरतो की प्रत्येक विद्यार्थी एक स्वतंत्र कथा घेऊन येतो. कुणी आर्थिक अडचणींशी झुंज देत असतो, कुणी मानसिक तणावाखाली असतो, कुणी घरच्या जबाबदाऱ्यांनी थकलेला असतो, तर कुणी फक्त भीतीमुळे लिहू शकत नाही. या सगळ्या पार्श्वभूमी शून्य गुणांच्या आकड्यात पूर्णपणे अदृश्य होतात.

शिक्षक ही केवळ उत्तर तपासणारी यंत्रणा नाही. शिक्षक म्हणजे मार्गदर्शक, आधार, आणि अनेकदा आशेचा शेवटचा किरण असतो. शिक्षक जेव्हा शून्य गुण देतो, तेव्हा तो केवळ गुण देत नाही, तर नकळत एक संदेश देतो—“तू अपयशी आहेस.” पण जेव्हा शिक्षक किमान गुण देतो, तेव्हा तो दुसरा संदेश देतो—“तू प्रयत्न केलास, आणि तो प्रयत्न महत्त्वाचा आहे.” या दोन संदेशांमधला फरक विद्यार्थ्याच्या आयुष्यावर खोल परिणाम करू शकतो.

मानसशास्त्र आपल्याला सांगते की प्रोत्साहन आणि मान्यता या शिकण्याच्या प्रक्रियेत अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. विद्यार्थी जेव्हा वारंवार अपयश अनुभवतो, तेव्हा त्याच्या मनात *मी करू शकत नाही* ही भावना खोलवर रुजते. यालाच ‘लर्न्ड हेल्पलेसनेस’ म्हणतात—जिथे माणूस प्रयत्न करणेच सोडून देतो, कारण त्याला वाटते की काहीही करून उपयोग नाही. शून्य गुण ही भावना अधिक बळकट करतात. त्याउलट, थोडीशी मान्यता, थोडासा विश्वास, थोडेसे प्रोत्साहन विद्यार्थ्याला पुन्हा उभे राहण्याची ताकद देऊ शकते.

आपल्या शिक्षणव्यवस्थेत ‘चूक’ ही शिकण्याचा भाग न मानता, ती गुन्हा मानली जाते. चूक केली तर शिक्षा, कमी गुण, नापास. पण शिकणे म्हणजेच चुका करणे, पडणे, पुन्हा उठणे. लहान मूल चालायला शिकताना किती वेळा पडते? आपण त्याला शून्य गुण देतो का? नाही. आपण त्याला उचलतो, धीर देतो, आणि म्हणतो—“पुन्हा प्रयत्न कर.” मग मोठे होताच, शिक्षणाच्या प्रक्रियेत ही माणुसकी कुठे हरवते?

रशियातील त्या प्राध्यापकांचे शब्द—“माणूस कधीच शून्य नसतो”—हे केवळ तत्त्वज्ञान नाही, तर शिक्षणाचे मूलभूत तत्त्व आहे. विद्यार्थी उत्तर लिहू शकला नाही, याचा अर्थ तो अयोग्य आहे असा होत नाही. कदाचित त्याला वेळ कमी पडला, कदाचित प्रश्न समजले नाहीत, कदाचित त्याचा दिवसच खराब होता. या सगळ्या शक्यता शून्य गुणांच्या आकड्यात सामावून घेतल्या जात नाहीत. पण शिक्षक म्हणून, व्यवस्थेचा भाग म्हणून, आपण त्या शक्यतांचा विचार करायला हवा.

हे मान्य करायला हवे की गुण देण्याची व्यवस्था पूर्णपणे काढून टाकणे शक्य नाही. मूल्यमापन आवश्यक आहे. पण मूल्यमापन म्हणजे केवळ गुणांकन नसते; ते विद्यार्थ्याच्या प्रगतीचे, प्रयत्नांचे आणि क्षमतेचे समग्र चित्र असायला हवे. किमान गुण देणे म्हणजे अपयशाचे उदात्तीकरण करणे नाही, तर प्रयत्नांची दखल घेणे आहे. हे विद्यार्थ्याला आळशी बनवत नाही, उलट त्याला सांगते—“तुझा प्रयत्न मला दिसतो आहे.”

आज अनेक विद्यार्थी शिक्षणापासून दूर जात आहेत. गळतीचे प्रमाण वाढत आहे, मानसिक तणाव, नैराश्य, आत्महत्यांचे प्रमाण वाढत आहे—आणि आपण अजूनही गुणांच्या आकड्यांवरच अडकून पडलो आहोत. शून्य गुण हे अनेकदा केवळ शैक्षणिक अपयश नसते, तर मानसिक ताणाचे, आत्मगौरवाच्या हानीचे कारण ठरते. एका कागदावरचा तो शून्य एखाद्या मुलाच्या मनात “मी काहीच नाही” अशी भावना निर्माण करू शकतो. ही जबाबदारी आपण किती गांभीर्याने घेतो?

शिक्षण ही केवळ ज्ञान देण्याची प्रक्रिया नाही; ती माणूस घडवण्याची प्रक्रिया आहे. आणि माणूस घडवताना माणुसकी सर्वात महत्त्वाची असते. शिक्षकांनी आकड्यांपलीकडे पाहायला शिकले पाहिजे. उत्तरपत्रिकेवर काय लिहिले आहे यासोबतच, ती उत्तरपत्रिका लिहिण्यामागचा प्रवासही महत्त्वाचा आहे. विद्यार्थ्याचा प्रयत्न, त्याची उपस्थिती, त्याची जिद्द—हे सगळे मूल्यमापनाचा भाग व्हायला हवे.

जर आपण किमान गुण देण्यास सुरुवात केली, तर कदाचित काहींना वाटेल की यामुळे शिस्त बिघडेल, विद्यार्थी गंभीर राहणार नाहीत. पण अनुभव सांगतो की विश्वास दिला तर माणूस अधिक जबाबदारीने वागतो. शिक्षक जेव्हा विद्यार्थ्यावर विश्वास दाखवतो, तेव्हा तो विद्यार्थी तो विश्वास सार्थ ठरवण्याचा प्रयत्न करतो. भीतीपेक्षा विश्वास अधिक प्रभावी प्रेरणा ठरू शकतो.

ही गोष्ट फक्त रशियापुरती, किंवा एखाद्या विद्यापीठापुरती मर्यादित राहू नये. आपल्या शिक्षणव्यवस्थेनेही हा विचार गांभीर्याने करायला हवा. शून्य गुण देण्याऐवजी, किमान मान्यता देणे—ही छोटीशी बदलाची पायरी अनेक विद्यार्थ्यांचे आयुष्य बदलू शकते. कदाचित सगळे प्रश्न सुटणार नाहीत, पण काही मनं नक्कीच वाचतील.

शेवटी, शिक्षणाचा उद्देश काय आहे, हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारायला हवा. उत्तम गुण मिळवणारे विद्यार्थी तयार करणे, की जिद्दीने पुन्हा-पुन्हा प्रयत्न करणारे माणूस तयार करणे? जर उत्तर दुसरे असेल, तर आपल्याला शून्य या संकल्पनेचा पुनर्विचार करावा लागेल. कारण जोपर्यंत माणूस प्रयत्न करत आहे, तोपर्यंत तो शून्य नसतो. आणि शिक्षणाने हेच शिकवायला हवे—तू महत्त्वाचा आहेस, तू सक्षम आहेस, आणि पुन्हा प्रयत्न करणे नेहमीच शक्य आहे.