नारद उवाच

  शून्य नसलेला माणूस शिक्षणव्यवस्थेतील सर्वात क्रूर, पण तितकाच सहज स्वीकारला गेलेला आकडा म्हणजे *शून्य* उत्तरपत्रिकेवर उमटलेला तो एकमेव अंक केवळ गुण दर्शवत नाही, तर तो अनेकदा विद्यार्थ्याच्या मनावर, आत्मविश्वासावर आणि भविष्यातील स्वप्नांवर खोल घाव घालतो. शून्य म्हणजे काहीच नाही, शून्य म्हणजे अपयश, शून्य म्हणजे “तू अपयशी आहेस”—असा संदेश नकळत पण ठामपणे तो विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचवतो. पण खरंच, माणूस कधी शून्य असतो का? हा प्रश्न आपल्या शिक्षणव्यवस्थेने स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारायची वेळ आली आहे. रशियाच्या शिक्षणपद्धतीतील एक साधा, पण विचार करायला लावणारा नियम—पूर्णपणे कोरी उत्तरपत्रिका दिली तरी किमान गुण देणे—हा केवळ मूल्यमापनाचा तांत्रिक मुद्दा नाही. तो माणूस म्हणून विद्यार्थ्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आहे. त्या नियमामागे दडलेली भावना ही अत्यंत मानवी आहे : *प्रयत्न शून्य नसतो*. विद्यार्थी परीक्षेला बसला आहे, म्हणजेच तो काही ना काही संघर्ष करून तिथपर्यंत पोहोचला आहे. तो वर्गात आला, परीक्षेच्या दालनात बसला, प्रश्नपत्रिका हातात घेतली—या सगळ्या क्रिया स्वतःमध्ये प्रयत्नच आहेत. मग त्या प्रयत...