Posts

वोकिझम, लैंगिकता आणि समाज: मिथके, वास्तव आणि संवेदनशील संवादाची गरज

  वोकिझम, लैंगिकता आणि समाज: मिथके, वास्तव आणि संवेदनशील संवादाची गरज एपस्टीन प्रकारच्या वोकिझमचा पिडोफिलिया किंवा गुन्हेगारी प्रवृत्तीसोबत थेट संबंध नाही. काही समाजशास्त्रज्ञ हे स्पष्टपणे सांगण्यास घाबरतात, कारण व्यावसायिक दबाव आणि सामाजिक प्रतिमेची काळजी त्यांना मर्यादित करते. त्यामुळे समाजात कायम चालत आलेल्या जुनाट समजुती—जसे की कोणाच्या लैंगिक आकर्षणाचा नैसर्गिक स्वातंत्र्याशी काही संबंध नाही—अजूनही पसरवली जातात. प्रत्यक्षात, लैंगिक कल हे वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा भाग आहे, आणि तो गुन्हेगारी वर्तनाशी न समजणे महत्त्वाचे आहे. सध्याच्या काळात समाज आणि मीडिया दोन्ही ठिकाणी ‘वोकिझम’ हा शब्द खूप चर्चेत आहे. काही लोक याला सामाजिक जागरूकतेचे प्रतीक मानतात तर काही लोक यास कट्टर विचारसरणीचा भाग म्हणतात. विशेषतः लैंगिकता, लिंगभेद आणि सामाजिक न्यायाच्या मुद्द्यांवर वोकिझमशी निगडित चर्चेत अनेक गैरसमज पसरले आहेत. लोकांनी लैंगिकता, पिडोफिलिया आणि सामाजिक चळवळी यांच्यातील फरक नीट समजून घेतल्याशिवाय सतत गैरसमज निर्माण होतात. हे याच विषयांवर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न करेल. ते वैज्ञानिक पुरावे, समाजश...

कायदेशीर अनाथपणात अडकलेले समाजकार्य : मूल्यांची परंपरा आणि व्यवस्थेची उदासीनता

  कायदेशीर अनाथपणात अडकलेले समाजकार्य : मूल्यांची परंपरा आणि व्यवस्थेची उदासीनता भारतीय समाजाच्या परिवर्तनाच्या इतिहासात समाजकार्य हा केवळ एक अभ्यासक्रम किंवा नोकरीचा मार्ग नाही, तर तो सामाजिक जाणीवेचा, मूल्याधिष्ठित कृतीचा आणि संवेदनशील हस्तक्षेपाचा एक प्रवाह राहिला आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात सामाजिक सुधारणांच्या चळवळींमधून आकार घेतलेले समाजकार्य स्वातंत्र्यानंतर अधिक शास्त्रशुद्ध, संघटित आणि व्यावसायिक स्वरूपात पुढे आले. दारिद्र्य, विषमता, जात, लिंगभेद, अपंगत्व, मानसिक आजार, व्यसन, विस्थापन, आपत्ती, बालश्रम, स्त्री अत्याचार, आदिवासी प्रश्न, वृद्धांचे प्रश्न अशा असंख्य सामाजिक वास्तवांमध्ये समाजकार्यकर्त्यांनी प्रत्यक्ष हस्तक्षेप केला. समाजातील सर्वाधिक दुर्बल घटकांसोबत उभे राहताना समाजकार्याने केवळ सेवाभाव नव्हे तर हक्क, न्याय आणि सक्षमीकरण यांची भाषा समाजाला शिकवली. मात्र हीच शिस्तबद्ध आणि मूल्याधिष्ठित परंपरा असलेले समाजकार्य आज कायदेशीर पातळीवर मात्र अनाथ अवस्थेत उभे आहे, ही बाब जितकी विसंगत आहे तितकीच चिंताजनक आहे. भारतात गेली जवळपास नव्वद वर्षे समाजकार्याचे औपचारिक शिक्षण द...

डिजिटल युगात डिजिटल डिटॉक्स : खरंच शक्य आहे का?

  डिजिटल युगात डिजिटल डिटॉक्स : खरंच शक्य आहे का? आजच्या डिजिटल युगात आपलं जीवन मोबाईल, सोशल मिडिया आणि सतत ऑनलाईन असलेल्या गोष्टींवर अवलंबून झालं आहे. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणलं असलं, तरी त्याचं अति वापर अनेकदा मानसिक, भावनिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करतं. म्हणूनच “डिजिटल डिटॉक्स” हा नव्या जीवनशैलीचा प्रवास बनत चालला आहे — स्वतःला इंटरनेट आणि सोशल मिडियापासून काही वेळ दुर करून मन, शरीर आणि आत्म्यास शांतता देण्याचा एक प्रयत्न.पण खरंच हे शक्य आहे का?हयाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न.  एक काळ होता, जेव्हा माणसाच्या आयुष्यातील संवाद प्रत्यक्ष भेटीतून, पत्रांमधून किंवा फारतर दूरध्वनीद्वारे घडत असे. आज मात्र परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. स्मार्टफोन, सोशल मीडिया, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड संगणन यांसारख्या तंत्रज्ञानाने मानवी जीवन व्यापून टाकले आहे. आपण एका अशा डिजिटल युगात प्रवेश केला आहे, जिथे सकाळी डोळे उघडताच मोबाईल स्क्रीन आपली वाट पाहत असते आणि रात्री झोप येईपर्यंत तीच स्क्रीन आपल्याला सोडत नाही. अशा परिस्थितीत “डिजिटल डिटॉक्स” म्हणजे डिजिटल साधनांपासून जाणीवपूर्वक दूर ज...

CTET–TET : शिक्षक घडवणारी प्रक्रिया की परीक्षा-आधारित महसूल यंत्रणा?

  CTET–TET : शिक्षक घडवणारी प्रक्रिया की परीक्षा-आधारित महसूल यंत्रणा?  शिक्षण हे कोणत्याही समाजाच्या प्रगतीचे सर्वात मजबूत अधिष्ठान मानले जाते आणि शिक्षक हा त्या शिक्षणव्यवस्थेचा कणा असतो. भारतासारख्या देशात तर शिक्षकाला केवळ नोकरी करणारा कर्मचारी न मानता समाज घडवणारा मार्गदर्शक म्हणून पाहिले जाते. मात्र अलिकडच्या काळात शिक्षक होण्याचा प्रवास सेवाभावापेक्षा परीक्षा, प्रमाणपत्रे आणि शुल्कांच्या जाळ्यात अडकलेला दिसतो. CTET, TET, TTE यांसारख्या परीक्षा आज शिक्षकांच्या गुणवत्तेसाठी आहेत की शिक्षणव्यवस्थेतील एक मोठी महसूल प्रक्रिया बनल्या आहेत, हा प्रश्न गांभीर्याने उपस्थित होऊ लागला आहे. केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ अर्थात CBSE मार्फत घेतली जाणारी CTET परीक्षा ही केंद्र सरकारच्या अखत्यारीतील शाळांमध्ये शिक्षक होण्यासाठी अनिवार्य पात्रता मानली जाते. त्याचप्रमाणे राज्य सरकारांकडून घेतली जाणारी TET ही राज्यातील शासकीय व अनुदानित शाळांसाठी आवश्यक अट आहे. या परीक्षा सुरू करताना उद्देश स्पष्ट होता—शिक्षकांच्या गुणवत्तेत सुधारणा करणे. मात्र प्रत्यक्ष अंमलबजावणी पाहिली तर या परीक्षांचा ...

प्रगतीचा अदृश्य खर्च : ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ आणि सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न

  प्रगतीचा अदृश्य खर्च : ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ आणि सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आपण ज्या काळात जगतो, तो काळ अभूतपूर्व सोयींनी ओसंडून वाहणारा आहे. एका बटणावर जेवण, एका स्पर्शावर खरेदी, आणि एका क्लिकवर जग हातात—अशी ही आधुनिकतेची मांडणी. कमी वेळात जास्त काम, कमी श्रमात जास्त उत्पादन, आणि “लाँग-लास्टिंग” आयुष्याची हमी देणारी उत्पादने—या सगळ्यांना प्रगतीचं प्रतीक मानलं जातं. पण या चमचमीत जाहिरातींच्या आणि तात्पुरत्या सोयींच्या झगमगाटाखाली एक असा धोका दबा धरून बसला आहे, जो ना लगेच दिसतो, ना तात्काळ परिणाम दाखवतो; पण जो हळूहळू शरीरात, पर्यावरणात आणि समाजात खोलवर मुरत जातो. या धोक्याचं नाव आहे—‘फॉरेव्हर केमिकल्स’. ‘फॉरेव्हर’ हा शब्द ऐकायला सकारात्मक वाटतो—शाश्वत, टिकाऊ, कायमस्वरूपी. पण रसायनांच्या बाबतीत हा शब्द भयावह वास्तव उघड करतो. PFAS—पर-अँड पॉलिफ्लुओरोअल्काइल सबस्टन्सेस—ही हजारो मानवनिर्मित रसायनांची एक कुटुंब आहे. पाणी, तेल, उष्णता आणि डागांना प्रतिकार करणारी ही रसायने नष्ट न होण्याच्या गुणधर्मामुळेच ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ म्हणून ओळखली जातात. एकदा पर्यावरणात किंवा शरीरात गेल्यावर ती वर्षान...

शून्य नसलेला माणूस

  शून्य नसलेला माणूस शिक्षणव्यवस्थेतील सर्वात क्रूर, पण तितकाच सहज स्वीकारला गेलेला आकडा म्हणजे *शून्य* उत्तरपत्रिकेवर उमटलेला तो एकमेव अंक केवळ गुण दर्शवत नाही, तर तो अनेकदा विद्यार्थ्याच्या मनावर, आत्मविश्वासावर आणि भविष्यातील स्वप्नांवर खोल घाव घालतो. शून्य म्हणजे काहीच नाही, शून्य म्हणजे अपयश, शून्य म्हणजे “तू अपयशी आहेस”—असा संदेश नकळत पण ठामपणे तो विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचवतो. पण खरंच, माणूस कधी शून्य असतो का? हा प्रश्न आपल्या शिक्षणव्यवस्थेने स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारायची वेळ आली आहे. रशियाच्या शिक्षणपद्धतीतील एक साधा, पण विचार करायला लावणारा नियम—पूर्णपणे कोरी उत्तरपत्रिका दिली तरी किमान गुण देणे—हा केवळ मूल्यमापनाचा तांत्रिक मुद्दा नाही. तो माणूस म्हणून विद्यार्थ्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आहे. त्या नियमामागे दडलेली भावना ही अत्यंत मानवी आहे : *प्रयत्न शून्य नसतो*. विद्यार्थी परीक्षेला बसला आहे, म्हणजेच तो काही ना काही संघर्ष करून तिथपर्यंत पोहोचला आहे. तो वर्गात आला, परीक्षेच्या दालनात बसला, प्रश्नपत्रिका हातात घेतली—या सगळ्या क्रिया स्वतःमध्ये प्रयत्नच आहेत. मग त्या प्रयत...

स्वप्नातला राजकुमार आणि वास्तवातला नवरा — अपेक्षा, वास्तव आणि प्रेमाची पुनर्व्याख्या

  स्वप्नातला राजकुमार आणि वास्तवातला नवरा — अपेक्षा, वास्तव आणि प्रेमाची पुनर्व्याख्या माणूस जन्मतःच स्वप्नाळू असतो. लहान असतानाच आपल्याला परीकथा, राजकुमार–राजकुमारीची गोष्ट, चित्रपटातील विलक्षण प्रेमकहाणी आणि हॅपी एव्हर आफ्टरची छायाचित्रे या साऱ्या गोष्टी खूप भावतात. त्या छोट्याशा मनाला एक विशिष्ट कल्पना देतात — “राजकुमार नेहमी परफेक्ट असतो; तो येतो, आपली हर दीप अडचण दूर करतो, प्रेमात सदैव समर्पित राहतो आणि मग आम्ही आयुष्यभर सुखाने जगतो.” ही कल्पना इतकी मोहक असते की ती आपल्याच्या मनात अतिशय गाभ्यात रुजू होते. परंतु, ही कल्पना खरं जग जसं असतं, तसं नाही; ती एक कल्पना आहे — सुंदर, आकर्षक, पण अपूर्ण. पोशाखातल्या राजकुमारापासून वास्तवातल्या नवऱ्यापर्यंत बालपणात किंवा किशोऱ्यावयात आपण बऱ्यापैकी प्रभावित होतो — परीकथा, टेलिव्हिजन मालिका, फिल्म, जाहिराती आणि नात्यांबद्दलची सामाजिक आख्यायिका यामुळे आपल्या मनात एका परिपूर्ण जोडीदाराची प्रतिमा तयार होते. तो न सांगताच आपल्या भावना ओळखतो. तो प्रत्येक छोटय़ा दिवसाला महत्त्व देतो. त्याची रोमॅंन्स पारदर्शक, परिपूर्ण आणि प्रतिस्पर्ध्यांना लाजवणारी ...