Posts

पाच-दहा पैशांत मावलेलं सुख : हरवलेल्या साध्या आनंदांची गोष्ट

  पाच-दहा पैशांत मावलेलं सुख : हरवलेल्या साध्या आनंदांची गोष्ट आजच्या वेगवान, डिजिटल आणि खर्चिक जीवनशैलीत उभं राहून जेव्हा आपण भूतकाळाकडे वळून पाहतो, तेव्हा लक्षात येतं की आनंदाचा खरा अर्थ किती साधा आणि सहज होता. पाच-दहा पैशांत विकत घेतलेलं ते बालपण केवळ वस्तूंमध्ये मोजण्यासारखं नव्हतं, तर त्या प्रत्येक क्षणात दडलेलं निरागस समाधान, मैत्रीची उब आणि आयुष्य जगण्याची खरी चव होती. आज हजारो रुपये खर्च करूनही जो आनंद मिळत नाही, तो त्या काळी दोन-चार पैशांत सहज मिळायचा, हे मान्य करावंच लागतं. शाळेतील मधली सुट्टी म्हणजे जणू काही स्वातंत्र्याचा छोटासा उत्सव असायचा. घंटा वाजली की वर्गात बसलेली सगळी मुलं आणि मुली एका क्षणात बाहेर पळत. कोणाला पाण्याची तहान, कोणाला खेळायचं, तर बहुतेकांना त्या शाळेबाहेरच्या छोट्याशा बाजाराकडे धाव घ्यायची असायची. त्या रस्त्याच्या पलीकडे उभे असलेले कुल्फीवाले, आईसकँडीवाले, बर्फाचा गोळा बनवणारे, चणे-शेंगदाणे विकणारे आणि गंडेरीचे तुकडे विकणारे हे सगळे जण जणू त्या बालपणाचे अविभाज्य भाग होते. त्यांच्या भोवती जमा झालेली मुलांची गर्दी म्हणजे एक वेगळंच चित्र असायचं. त्या व...

आईचा विसराळुपणा आणि आठवणींचं उबदार विश्व

 आईचा विसराळुपणा आणि आठवणींचं उबदार विश्व  वय जसजसं पुढे सरकत जातं, तसतसं माणसाच्या आयुष्यात अनेक गोष्टी बदलत जातात. शरीराची ताकद कमी होते, चालण्याचा वेग मंदावतो, आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे स्मरणशक्तीवर हलकेच धूसरपणाचं आवरण चढू लागतं. कालपर्यंत अगदी सहज लक्षात राहणाऱ्या गोष्टी आज अचानक विसरायला लागतात. पण या विस्मरणामागे केवळ कमकुवतपणा नसतो; त्यामागे एक वेगळीच भावनिक आणि मानवी कथा दडलेली असते. विशेषतः आईच्या बाबतीत हे अधिक जाणवतं. घरातली आई जसजशी वयस्कर होते, तसं तिचं वागणं थोडंफार बदलतं. कधी ती एखादी गोष्ट पुन्हा पुन्हा विचारते, कधी काल ठरवलेलं आज विसरते, तर कधी एखाद्या क्षुल्लक गोष्टीवरून गोंधळून जाते. सुरुवातीला हे पाहताना मुलांना, घरच्यांना थोडा त्रास होतो, कधी चिडचिडही होते. “हे तर कालच सांगितलं होतं”, “हे किती वेळा सांगणार?” असे प्रश्न मनात येतात. पण थोडा विचार केला, थोडं थांबून पाहिलं, तर या सगळ्यामागचं खरं कारण लक्षात येतं—ती विसरत नाहीये, ती विसरू नये म्हणून झगडते आहे. आईच्या स्मरणशक्तीचा एक वेगळाच पैलू असतो. ती घरातल्या लहानसहान गोष्टी विसरू शकते, पण मुलांशी संबंध...

लोकशाहीचा कणा की तात्पुरत्या खांबांवर उभी व्यवस्था?

 लोकशाहीचा कणा की तात्पुरत्या खांबांवर उभी व्यवस्था? भारतातील लोकशाहीची भव्यता आणि व्यापकता ही जगासाठी अभ्यासाचा विषय आहे. अब्जावधी लोकसंख्या, विविध भाषा, संस्कृती, सामाजिक-आर्थिक विषमता यांच्यामध्ये निवडणूक प्रक्रिया सुरळीतपणे पार पाडणे ही स्वतःमध्ये एक विलक्षण कामगिरी आहे. स्वातंत्र्यानंतर सात दशकांहून अधिक काळ भारताने लोकशाहीची परंपरा जपली आहे, आणि त्यामध्ये निवडणूक आयोगाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची राहिली आहे. नियमित निवडणुका, शांततापूर्ण सत्तांतर आणि मतदारांचा वाढता सहभाग ही सर्व सकारात्मक चिन्हे आहेत. परंतु या उजळ चित्राच्या मागे काही मूलभूत प्रश्न कायमच सावलीसारखे उभे आहेत. त्यापैकी सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे निवडणूक व्यवस्थेचा पाया तात्पुरत्या आणि प्रतिनियुक्त कर्मचाऱ्यांवर का उभा आहे? निवडणूक ही केवळ मतदानाच्या दिवशी मर्यादित घटना नाही. ती वर्षभर चालणारी प्रक्रिया आहे. मतदार यादी तयार करणे, ती अद्ययावत ठेवणे, नव्या मतदारांची नोंदणी, मृत व्यक्तींची नावे वगळणे, स्थलांतरित नागरिकांची माहिती तपासणे, मतदान केंद्रांचे नियोजन करणे, निवडणूक जनजागृती करणे अशा अनेक पायऱ्या या प्...

बालपणीची गोड आठवण आणि जीवनशैलीतील बदल: साखरेचा अनुभव, पोषण आणि आरोग्य

 बालपणीची गोड आठवण आणि जीवनशैलीतील बदल: साखरेचा अनुभव, पोषण आणि आरोग्य  बालपणीची आठवण येते तेव्हा मनात एक निरागस गोडवा भरतो. त्या काळात खेळ, घरच्या गप्पा, सण आणि गोड पदार्थ यांचा संगम असायचा. लोक स्वादुपिंड, इन्सुलिन किंवा रक्तातील साखरेची गणना करत नसत, आणि आम्ही सहज ५० जिलब्या, ४० गुलाबजाम, श्रीखंडावर साखर, बुंदीच्या लाडू, पाकातल्या पुरी  आनंद घेत. कोणी मधुमेह किंवा शुगर याचा विचारही करत नसत. आज मात्र जीवन बदलले आहे. मागील ३० वर्षांत लोकांमध्ये साखरेबद्दल भीती निर्माण झाली आहे. मधुमेह, हृदयविकार, वजनवाढ यांचा प्रादुर्भाव वाढला आहे. जीवनशैली स्थिर झाली आहे, खेळाची संधी कमी झाली आहे, आणि घरच्या पदार्थांचा वापर कमी झाला आहे. बालपणीची जीवनशैली नैसर्गिक संतुलन दाखवते. लोक सतत खेळत, धावत, घरकाम करत किंवा शाळेतील व्यायामामध्ये सहभागी होत, त्यामुळे शरीर नैसर्गिकरीत्या ऊर्जा वापरत असे. साखरेचे प्रमाण जास्त असले तरी शरीराचे चयापचय प्रक्रियांचे संतुलन टिकत असे. बालपणीचा अनुभव फक्त स्वादाचा नव्हता, तर सांस्कृतिक, सामाजिक आणि मानसिक आनंदाचा भागही होता. सणांच्या वेळी घरात बनवलेले लाडू...

“गुढी पाडवा : नववर्षाचे स्वागत, परंपरा आणि धार्मिक-सांस्कृतिक महत्त्व”

  “गुढी पाडवा : नववर्षाचे स्वागत, परंपरा आणि धार्मिक-सांस्कृतिक महत्त्व”  गुढी पाडवा हा फक्त महाराष्ट्रातील नववर्षाचा सण नाही, तर तो भारतीय संस्कृतीतल्या वर्षारंभाचे एक प्राचीन प्रतीक आहे. गुढी पाडव्याची परंपरा फार जुनी असून, मोहेंजोदरो व हडप्पा संस्कृतीच्या काळापासून प्रत्येक घराच्या उंच ठिकाणी दिवा लावण्याची प्रथा होती. त्या दिव्याभोवती ध्वजा, पताका किंवा गुढ्या लावल्या जात होत्या, ज्यामुळे त्या लांबून दिसतात आणि सार्वजनिक आनंदाचे प्रतीक ठरतात. रामायणात उल्लेख आहे की अयोध्येच्या लोकांनी राम, सीता आणि लक्ष्मण यांचे स्वागत करण्यासाठी गुढ्या तोरणे उभारली होती. यामागचा अर्थ फक्त स्वागत नाही, तर सामाजिक ऐक्य, आनंद, आणि नवीन प्रारंभ यांचा द्योतक होता. गुढी उभारण्यामागे घरात सहज उपलब्ध असलेली बांबूची काठी, तांब्याचा कलश, रंगीत रेशमी वस्त्र, आंब्याची पाने, कडुनिंबाची पाने यांचा समावेश असतो. प्रत्येक घटकाचे स्वतःचे तात्त्विक आणि पर्यावरणीय महत्त्व आहे. आंब्याची मोहर पाडव्यापर्यंत फळधारणा करत असते, पण तरीही काही कारणाने तसाच मोहराचा तुरा आणि पाने गुढीला बांधली जातात. आंब्याची पाने धार...

पैशांच्या हव्यासासाठी कोवळ्या जीवांची कत्तल — अवैध गर्भपाताच्या सावलीत महिलांच्या आरोग्याशी सुरू असलेला खेळ

  पैशांच्या हव्यासासाठी कोवळ्या जीवांची कत्तल — अवैध गर्भपाताच्या सावलीत महिलांच्या आरोग्याशी सुरू असलेला खेळ  महाराष्ट्र  पुरोगामी,प्रगतिशील राज्य म्हणून ओळखले जाते. शिक्षण, उद्योग, सामाजिक चळवळी आणि स्त्री-पुरुष समानतेच्या बाबतीत देशात आघाडीवर असलेले हे राज्य अनेक बाबतीत आदर्श मानले जाते. मात्र या प्रगतीच्या चमकदार आवरणामागे काही काळोख्या वास्तवांचे सावटही तितक्याच ठळकपणे दिसून येते. त्यापैकी एक गंभीर आणि मानवी संवेदनांना हादरवून टाकणारा प्रश्न म्हणजे अवैध गर्भपाताचा वाढता उद्योग. कायद्याच्या डोळ्यात धूळ फेकत, पैशांच्या हव्यासापोटी काही प्रशिक्षित डॉक्टर, काही अपात्र वैद्यकीय व्यक्ती, तसेच झोलाछाप वैद्य यांच्या संगनमताने कोवळ्या कळ्यांची अक्षरशः कत्तल सुरू असल्याचे चित्र अनेक ठिकाणी समोर येत आहे. हा प्रश्न केवळ एका भ्रूणाच्या नाशापुरता मर्यादित नाही; तर तो स्त्रियांच्या आरोग्याशी, त्यांच्या सन्मानाशी आणि समाजाच्या नैतिकतेशी थेट निगडित आहे. भारतामध्ये गर्भपातासंदर्भात स्पष्ट कायदे (MTP act ) अस्तित्वात आहेत. वैद्यकीय कारणे, आईच्या आरोग्याला धोका, बलात्काराची घटना किंवा क...

ऑनलाईन उपस्थितीचे गैरसमज आणि नात्यांचे नवे संकेत

 ऑनलाईन उपस्थितीचे गैरसमज आणि नात्यांचे नवे संकेत समोरच्याने कसं वागावं याचे संकेत आपण मनात आधीच आखून ठेवलेले असतात. आपल्याला अपेक्षित असलेली वागणूक, प्रतिसादाची वेळ, शब्दांचा सूर, लक्ष देण्याची पद्धत—या सगळ्यांचं एक अदृश्य गणित आपण तयार केलेलं असतं. पूर्वी हे संकेत प्रत्यक्ष भेटीतून, पत्रव्यवहारातून किंवा दूरध्वनीवरच्या संभाषणातून तयार होत असत. पण आता या संकेतांना डिजिटल जगाने, विशेषतः व्हॉटसअॅपसारख्या तत्काळ संदेशव्यवहाराच्या माध्यमांनी, पूर्णपणे नवा आकार दिला आहे. नात्यांच्या उबदारतेचा, मैत्रीच्या खोलीचा, प्रेमाच्या प्रामाणिकतेचा आणि आदराच्या पातळीचा अंदाज आपण दोन निळ्या टिकांवरून, “ऑनलाईन” या हिरव्या शब्दावरून आणि शेवटचं ‘लास्ट सीन’ पाहून लावू लागलो आहोत. ही केवळ तांत्रिक सुविधा नाही; हा एक नवा सामाजिक संकेतशास्त्र आहे. आज एखाद्याने आपला मेसेज पाहिला आणि उत्तर दिलं नाही, तर आपल्याला त्वरित वाटू लागतं—समोरच्याला आपल्यात रस नाही. तो मुद्दाम दुर्लक्ष करतो आहे. आपण त्याच्या प्राधान्यक्रमात नाही. त्या दोन निळ्या टिकांमुळे आपल्याला समोरच्याच्या मनात डोकावल्याचा भास होतो. जणू त्या टिक...