आईचा विसराळुपणा आणि आठवणींचं उबदार विश्व

 आईचा विसराळुपणा आणि आठवणींचं उबदार विश्व 

वय जसजसं पुढे सरकत जातं, तसतसं माणसाच्या आयुष्यात अनेक गोष्टी बदलत जातात. शरीराची ताकद कमी होते, चालण्याचा वेग मंदावतो, आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे स्मरणशक्तीवर हलकेच धूसरपणाचं आवरण चढू लागतं. कालपर्यंत अगदी सहज लक्षात राहणाऱ्या गोष्टी आज अचानक विसरायला लागतात. पण या विस्मरणामागे केवळ कमकुवतपणा नसतो; त्यामागे एक वेगळीच भावनिक आणि मानवी कथा दडलेली असते. विशेषतः आईच्या बाबतीत हे अधिक जाणवतं.

घरातली आई जसजशी वयस्कर होते, तसं तिचं वागणं थोडंफार बदलतं. कधी ती एखादी गोष्ट पुन्हा पुन्हा विचारते, कधी काल ठरवलेलं आज विसरते, तर कधी एखाद्या क्षुल्लक गोष्टीवरून गोंधळून जाते. सुरुवातीला हे पाहताना मुलांना, घरच्यांना थोडा त्रास होतो, कधी चिडचिडही होते. “हे तर कालच सांगितलं होतं”, “हे किती वेळा सांगणार?” असे प्रश्न मनात येतात. पण थोडा विचार केला, थोडं थांबून पाहिलं, तर या सगळ्यामागचं खरं कारण लक्षात येतं—ती विसरत नाहीये, ती विसरू नये म्हणून झगडते आहे.

आईच्या स्मरणशक्तीचा एक वेगळाच पैलू असतो. ती घरातल्या लहानसहान गोष्टी विसरू शकते, पण मुलांशी संबंधित गोष्टी मात्र ती अजूनही घट्ट धरून ठेवते. मुलांची परीक्षा कधी आहे, कोणाला काय आवडतं, कोणाला काय सांगायचं आहे—या गोष्टी तिच्या मनात खोलवर कोरलेल्या असतात. कधी त्यात थोडाफार गोंधळ होतो, तारखा चुकतात, तपशील बदलतात, पण भावना मात्र तशीच राहते—निर्व्याज, न बदलणारी.

विशेष म्हणजे, जेव्हा तिला एखादी जबाबदारी दिली जाते, तेव्हा ती ती जबाबदारी अत्यंत मनापासून निभावण्याचा प्रयत्न करते. पण त्याच वेळी तिला स्वतःला विसर पडू नये याचीही जाणीव असते. म्हणूनच ती त्या गोष्टीची वारंवार आठवण करून देते. “ते लक्षात आहे ना?”, “ते घेणार आहेस ना?”, “विसरू नकोस हं”—अशा तिच्या सततच्या आठवणी कधी कधी त्रासदायक वाटतात. पण खरं पाहिलं तर त्या आठवणी आपल्यासाठी नसतातच; त्या तिच्या स्वतःच्या स्मरणासाठी असतात. ती स्वतःला सांगत असते, स्वतःला जागं ठेवत असते.

आईच्या या सवयीमागे एक खोल काळजी दडलेली असते. तिच्या मनात सतत एकच विचार चालू असतो—“माझ्यामुळे काही चुकायला नको.” म्हणूनच ती एखाद्या छोट्याशा गोष्टीसाठीही अनेक वेळा आठवण करून देते. आणि यामागे केवळ कर्तव्यभावना नसते; त्यामागे प्रेम असतं, जबाबदारी असते, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे ‘आपल्यामुळे कुणाचं नुकसान होऊ नये’ ही तीव्र जाणीव असते.

कधी कधी तर आई या जबाबदारीला इतकं गांभीर्याने घेते की स्वतःच्या आरामाचाही विचार करत नाही. मुलगा सकाळी लवकर निघणार आहे, हे तिला माहीत असलं की ती रात्रभर जागी राहते. कारण तिला भीती वाटते—“झोप लागली तर उठायला उशीर होईल आणि त्याला चहा देता येणार नाही.” हा विचारच तिच्या झोपेवर मात करतो. तिच्यासाठी ही छोटीशी गोष्ट असली तरी तिच्या दृष्टीने ती मोठी जबाबदारी असते.

मुलांच्या दृष्टीने मात्र ही गोष्ट वेगळी असते. त्यांना आईने इतका त्रास करून घेऊ नये असं वाटतं. म्हणून ते तिला सांगणं टाळतात, किंवा सांगितलं तरी “काही करू नकोस” असं बजावतात. पण आईचं मन तिथेही शांत बसत नाही. कारण तिच्यासाठी काळजी करणं हा स्वभाव असतो, पर्याय नसतो.

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर एक वेगळीच गोष्ट समोर येते—मुलांची स्वतःची विस्मरणाची प्रवृत्ती. अनेकदा आपण स्वतःलाही काही गोष्टी सहज विसरतो. लहानपणापासूनच काही लोकांची स्मरणशक्ती निवडक असते. जे महत्त्वाचं वाटतं ते लक्षात राहतं, बाकीचं आपोआप विसरलं जातं. पण जसजसं वय वाढतं, जबाबदाऱ्या वाढतात, तसं या विस्मरणाचं गांभीर्यही वाढतं.

दैनंदिन आयुष्यातील लहानसहान गोष्टी विसरणं हे फार मोठं संकट नसतं, पण काही वेळा या छोट्या चुका मोठ्या अडचणी निर्माण करू शकतात. बँकेचं पासबुक घेणं विसरणं, गाडीच्या सर्व्हिसिंगवेळी काही सांगायचं राहणं—अशा गोष्टी वरकरणी किरकोळ वाटतात, पण त्या आपल्या कामाच्या गतीवर परिणाम करतात.

म्हणूनच आजच्या काळात लोक वेगवेगळ्या उपायांचा अवलंब करतात. कुणी मोबाईलमध्ये रिमाइंडर लावतो, कुणी नोट्स लिहून ठेवतो, तर कुणी एक्सेल शीट तयार करून प्रत्येक गोष्ट व्यवस्थित नोंदवतो. काहींना हे अतिरेकी वाटतं, पण ज्याला विसरण्याची सवय आहे, त्याच्यासाठी हे सगळं ‘सेफ्टी नेट’ असतं. कारण विस्मरण हा दोष नाही, तो एक स्वभावधर्म असतो.

या सगळ्या तांत्रिक उपायांमध्ये एक गोष्ट मात्र कायम राहते—मानवी नात्यांची उब. मोबाईलचा रिमाइंडर कधीही चुकू शकतो, नोट्स कधीही दुर्लक्षित राहू शकतात, पण आईचा आवाज मात्र मनात कायम घुमत राहतो. “विसरू नकोस हं” हा तिचा साधा शब्दही अनेकदा सर्वात प्रभावी ठरतो.

आई आणि मुलगा यांच्यातील हा ‘रिमाइंडरचा संवाद’ खूपच वैशिष्ट्यपूर्ण असतो. यात केवळ माहितीची देवाणघेवाण नसते; यात भावनांची देवाणघेवाण असते. आई वारंवार सांगते, मुलगा कधी हसतो, कधी चिडतो, पण शेवटी दोघांनाही माहीत असतं की हे सगळं प्रेमातून येतं.

विशेष म्हणजे, या सगळ्या प्रक्रियेत एक परस्परावलंबित्व तयार होतं. आईला स्वतःला विसर पडू नये म्हणून ती मुलाला आठवण करून देते, आणि मुलाला काही विसरू नये म्हणून आई त्याला सतत जागं ठेवते. ही एक प्रकारची ‘दुहेरी सुरक्षा’ असते. यात दोघंही एकमेकांसाठी काम करत असतात, नकळत.

आजच्या आधुनिक, वेगवान आयुष्यात आपण अनेक गोष्टींसाठी तंत्रज्ञानावर अवलंबून झालो आहोत. पण काही गोष्टी अशा आहेत ज्या तंत्रज्ञान कधीच बदलू शकत नाही. आईची काळजी, तिची सततची धडपड, तिचं प्रेम—या गोष्टी कोणत्याही अॅपमध्ये, कोणत्याही डिव्हाइसमध्ये साठवता येत नाहीत.

खरं तर, आईचं विसरणं ही एक प्रक्रिया आहे—ज्यात तिचं शरीर थकलेलं असतं, पण मन अजूनही जागं असतं. ती विसरते, पण विसरू नये म्हणून लढते. आणि या लढाईत तिचं सर्वात मोठं शस्त्र असतं—तिचं प्रेम.

मुलांनीही या प्रक्रियेची जाणीव ठेवणं गरजेचं आहे. आईच्या विसरण्यावर चिडण्यापेक्षा, तिच्या प्रयत्नांची दखल घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण ती केवळ गोष्टी आठवण्याचा प्रयत्न करत नाहीये, ती तिचं कर्तव्य पार पाडण्याचा प्रयत्न करत आहे.

शेवटी, आयुष्याच्या या टप्प्यावर आई आणि मुलं दोघंही वेगवेगळ्या प्रकारे विसरत असतात. आई वयानुसार विसरते, तर मुलं व्यस्ततेमुळे विसरतात. पण या दोघांच्या मध्ये एक दुवा असतो—आठवणींचा, प्रेमाचा, आणि काळजीचा.

आणि म्हणूनच, जेव्हा आई वारंवार एखादी गोष्ट आठवण करून देते, तेव्हा त्या शब्दांकडे केवळ ‘रिमाइंडर’ म्हणून न पाहता, त्या मागच्या भावनेला समजून घेणं गरजेचं आहे. कारण त्या प्रत्येक आठवणीमध्ये तिचं प्रेम दडलेलं असतं.

शेवटी एक गोष्ट मात्र निर्विवाद आहे—आई ही आईच असते. तिचं वय काहीही असो, तिची स्मरणशक्ती कितीही बदलली असो, तिचं प्रेम मात्र कधीच कमी होत नाही. उलट, कधी कधी त्या विस्मरणाच्या धुक्यातूनच ते अधिक स्पष्टपणे दिसायला लागतं