नारद उवाच

 वृक्षसंवर्धनाची नवी संस्कृती : दुष्काळमुक्त आणि समृद्ध भारताचा मार्ग भारतीय संस्कृतीत वृक्षांना केवळ पर्यावरणाचा भाग मानले गेले नाही, तर त्यांना जीवनाचे, अध्यात्माचे आणि मानवकल्याणाचे प्रतीक मानण्यात आले आहे. आपल्या ऋषिमुनींनी हजारो वर्षांपूर्वी निसर्ग आणि मानवी जीवन यांच्यातील अतूट नाते ओळखले होते. म्हणूनच वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि विविध धर्मग्रंथांमध्ये वृक्षांचे महत्त्व वारंवार अधोरेखित करण्यात आले आहे. आज जग हवामान बदल, वाढते तापमान, पाण्याची टंचाई, प्रदूषण आणि जैवविविधतेच्या ऱ्हासासारख्या गंभीर संकटांना सामोरे जात असताना आपल्या प्राचीन ज्ञानाची आठवण अधिक प्रकर्षाने होते. स्कंदपुराणातील प्रसिद्ध श्लोकात अश्वत्थ, पिचुमंद, न्यग्रोध, चिंच, कवठ, बेल, आवळा आणि आंबा यांसारख्या वृक्षांची लागवड करणाऱ्या व्यक्तीला नरकाचे दर्शन होत नाही असे सांगितले आहे. या विधानामागील धार्मिक अर्थ जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच त्यामागील पर्यावरणीय संदेशही महत्त्वाचा आहे. कारण वृक्ष म्हणजे जीवनाचे रक्षण करणारे सजीव प्रहरी आहेत. आज भारतासह संपूर्ण जग हवामानातील अस्थिरतेचा अनुभव घेत आहे. कधी अतिवृष्टी, कधी ...

 सार्वजनिक जीवनातील वाढता असभ्यपणा आपल्या देशात अनेक गंभीर समस्या आहेत. बेरोजगारी, महागाई, वाहतूक कोंडी, प्रदूषण, पायाभूत सुविधांचा अभाव, शिक्षणातील असमानता अशा असंख्य प्रश्नांवर आपण सातत्याने चर्चा करतो. मात्र काही समस्या अशा असतात की त्या वरकरणी किरकोळ वाटतात, पण त्यांचा समाजाच्या एकूण मानसिकतेशी आणि संस्कारांशी अतिशय जवळचा संबंध असतो. सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे, कचरा टाकणे, वाहतुकीचे नियम मोडणे, रांगेचा भंग करणे, दुसऱ्याच्या सोयीचा विचार न करणे किंवा एखाद्याने चूक दाखवून दिली तर ती मान्य करण्याऐवजी त्याच्यावरच उलटणे या गोष्टी अशाच आहेत. या सवयींचा संबंध केवळ स्वच्छतेशी नाही तर सामाजिक शिस्त, परस्पर आदर, नागरिकत्वाची जाणीव आणि लोकशाही संस्कृतीशी आहे. काही दिवसांपूर्वी ठाण्यात घडलेली एक घटना संपूर्ण समाजाला अस्वस्थ करून गेली. एका वृद्ध दांपत्याने कॅब चालकाला सार्वजनिक ठिकाणी थुंकू नका, एवढीच साधी सूचना केली. त्यावरून चालकाने संतापाच्या भरात त्यांना मारहाण केली. ही घटना सोशल मीडियावर, वृत्तवाहिन्यांवर आणि वर्तमानपत्रांतून सर्वत्र चर्चिली गेली. प्रश्न केवळ मारहाणीचा नाही. प्रश्न आहे त्...

 सुरांच्या साधनेतून आणि योगाच्या चिंतनातून घडणारे संतुलित जीवन आजचा दिवस वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. एकाच काळात मानवाच्या अंतर्मनाला स्पर्श करणाऱ्या दोन महत्त्वाच्या जागतिक संकल्पना आपल्यासमोर उभ्या आहेत. एकीकडे जागतिक संगीत दिन आणि दुसरीकडे आंतरराष्ट्रीय योग दिन. पहिल्या दृष्टीक्षेपात संगीत आणि योग हे दोन स्वतंत्र विषय वाटू शकतात; परंतु मानवी जीवनाच्या मुळाशी जाऊन पाहिले तर दोन्हींचे ध्येय एकच आहे—मन, शरीर आणि आत्मा यांच्यात सुसंवाद निर्माण करणे. संगीत स्वरांच्या माध्यमातून मनाला शांतता, आनंद आणि ऊर्जा देते, तर योग शरीर, मन आणि चेतना यांना एकत्र आणून जीवनाला संतुलित दिशा प्रदान करतो. आधुनिक जगातील धावपळ, ताणतणाव, स्पर्धा, मानसिक अस्थिरता आणि वाढत्या एकाकीपणाच्या पार्श्वभूमीवर या दोन्ही परंपरांचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. म्हणूनच आजचा दिवस केवळ उत्सवाचा नसून आत्मपरीक्षणाचा, सांस्कृतिक वारशाचे स्मरण करण्याचा आणि अधिक समृद्ध जीवनपद्धती स्वीकारण्याचा दिवस आहे. मानवाच्या उत्क्रांतीच्या इतिहासात संगीताचा जन्म भाषेपूर्वी झाला असावा, असे अनेक संशोधक मानतात. पक्ष्यांचे किलबिल, वाऱ्याचा सळसळता आव...

  कर्जमाफीच्या सावलीत हरवलेला शेतकरी, बँकिंग व्यवस्थेचे न बोलले जाणारे वास्तव आणि  दुष्टचक्रातील ग्रामीण महाराष्ट्र. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर चर्चा सुरू झाली की सर्वप्रथम ज्या दोन शब्दांचा उच्चार होतो ते म्हणजे पीककर्ज आणि कर्जमाफी. गेल्या अनेक दशकांपासून हे दोन शब्द ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी आहेत. राज्यातील लाखो शेतकऱ्यांचे जीवन, त्यांच्या कुटुंबांचे भविष्य, शेतीतील गुंतवणूक, उत्पादनाची क्षमता आणि ग्रामीण समाजाची आर्थिक घडी या सर्व गोष्टी काही प्रमाणात कर्जव्यवस्थेशी जोडलेल्या आहेत. शेती हा असा व्यवसाय आहे ज्यामध्ये गुंतवणूक आधी करावी लागते आणि उत्पन्न नंतर मिळते. त्यातही निसर्गाचा लहरीपणा, बाजारपेठेतील अनिश्चितता, वाढणारा उत्पादन खर्च, मजुरीचे वाढते दर, खत-बियाण्यांच्या किंमती, इंधनाचा खर्च, सिंचनाच्या समस्या आणि हमीभावाच्या प्रश्नांमुळे शेतकऱ्याचे आर्थिक गणित अनेकदा कोलमडून जाते. अशा परिस्थितीत कर्ज हे त्याच्यासाठी पर्याय नसून आवश्यकता बनते. परंतु हेच कर्ज जेव्हा उत्पन्नापेक्षा मोठे होते, तेव्हा ते विकासाचे साधन न राहता संकटाचे कारण बनते. राज्याती...

 लॅब रिपोर्ट, फरक आणि सत्य  परवा एका लॅबमध्ये साखर १५५ आली आणि काल दुसऱ्या लॅबमध्ये ११८. आता नेमकं खरं कोणतं?” हा प्रश्न विचारताना  रुग्णाच्या चेहऱ्यावर दिसणारा संभ्रम, त्याच्या कुटुंबीयांच्या आवाजात जाणवणारी अस्वस्थता आणि त्यांच्या नजरेत दाटून आलेला संशय हे दृश्य आज जवळजवळ प्रत्येक दवाखान्यात, प्रत्येक रुग्णालयात आणि प्रत्येक प्रयोगशाळेत पाहायला मिळते. हा प्रश्न केवळ एका व्यक्तीचा नसतो; तो आधुनिक समाजाच्या विज्ञानाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाचा आरसा असतो. दोन आकडे वेगळे आले की त्यापैकी एक खोटा आणि दुसरा खरा असलाच पाहिजे, अशी आपली सहज धारणा असते. पण विज्ञानाचे जग हे न्यायालयातील निकालासारखे कृष्णधवल नसते. तिथे अनेक छटा असतात, अनेक संदर्भ असतात आणि अनेकदा सत्य हे एका आकड्यात नसून त्या आकड्यांच्या मागे दडलेल्या प्रक्रियेत असते. कुसुमाग्रजांच्या कवितेत “वाटेवरच्या सावल्या बदलतात, पण सूर्य तोच असतो.” आशय असा व्यक्त होतो की वाटा बदलतात, दृश्ये बदलतात, ऋतू बदलतात; पण प्रवासाचे सत्य वेगळ्या पातळीवर असते. आरोग्यशास्त्रातही हेच लागू पडते. लॅब बदलू शकतात, मशीन बदलू शकतात, अहवाल बदलू ...

 पहिल्या घोटापासून मानसिक गुलामीपर्यंत : दारू, ड्रग्ज आणि ‘खरे बोलण्याच्या’ भ्रमाचा वेध “दारू प्यायल्यावर माणूस खरे बोलतो” ही आपल्या समाजात इतकी प्रचलित समजूत आहे की ती जवळजवळ सत्य म्हणून स्वीकारली जाते. एखाद्या मैफिलीत, लग्नसमारंभात किंवा मित्रांच्या गप्पांमध्ये कोणीतरी मद्यप्राशन केल्यानंतर मनातले बोलू लागले की लगेच निष्कर्ष काढला जातो—“आता हा खरे बोलतोय.” पण विज्ञान, मानसशास्त्र आणि न्यूरोबायोलॉजी या तिन्ही क्षेत्रांतून पाहिले तर हे विधान पूर्णपणे खरे नाही. दारू किंवा कोणतेही व्यसनाधीन करणारे पदार्थ प्रथमच शरीरात गेल्यावर मेंदूत जे बदल घडतात, ते केवळ वर्तन बदलत नाहीत तर निर्णयक्षमता, आत्मनियंत्रण, धोका ओळखण्याची क्षमता आणि वास्तवाचे आकलन यांनाही प्रभावित करतात. म्हणूनच दारू प्यायलेला माणूस काही वेळा मनात दडवलेल्या भावना व्यक्त करू शकतो, पण त्याच वेळी अतिशयोक्ती, चुकीचे आकलन, खोटे आत्मविश्वासपूर्ण विधान किंवा पूर्णपणे असत्य गोष्टीही बोलू शकतो. त्यामुळे “दारू प्यायल्यावर माणूस खरे बोलतो” या वाक्यापेक्षा “दारू प्यायल्यावर माणसाचे आत्मनियंत्रण कमी होते” हे विधान अधिक वैज्ञानिक आणि व...