नारद उवाच

  मंगलाष्टकांचा गोंगाट आणि हरवत चाललेलं ‘मंगल  लग्नसोहळ्यांमध्ये काही गोष्टी या केवळ विधी नसतात, त्या भावविश्वाचा भाग असतात. अंतरपाट उभा राहतो, वधू-वर समोरासमोर येण्याच्या त्या काही क्षणांमध्ये एक अनामिक उत्सुकता असते, शहनाईचा मंद स्वर वातावरणात तरंगत असतो, घरच्यांच्या डोळ्यांत समाधान आणि ओलावा एकत्र दिसत असतो, आणि मग सुरू होतात मंगलाष्टकं. पारंपरिक अर्थाने पाहिलं तर हा क्षण दोन व्यक्तींच्या नव्या आयुष्याच्या प्रारंभाचा, शुभेच्छांचा आणि सामूहिक आशीर्वादाचा असतो. पण गेल्या काही वर्षांत अनेक लग्नांमध्ये या मंगलाष्टकांचं स्वरूप इतकं बदललं आहे, की त्या मूळ ‘मंगल’ भावनेपेक्षा गोंधळ, दिखाऊपणा आणि स्वतःची उपस्थिती सिद्ध करण्याची धडपड अधिक ठळकपणे जाणवू लागली आहे. एकेकाळी काही निवडक आवाजांतून शांतपणे घुमणारी मंगलाष्टकं आता अनेकदा माइक ताब्यात घेण्याच्या एका अनौपचारिक स्पर्धेत रूपांतरित झाली आहेत, आणि हा बदल केवळ विनोदी नाही, तर तो आपल्या सामाजिक मानसिकतेबद्दलही बरेच काही सांगून जातो. आज अनेक लग्नांमध्ये एक ठराविक दृश्य वारंवार दिसतं. मंडपात सर्व तयारी पूर्ण झालेली असते. वधू-वर समोर उभे...

  फोटो : धूसर होत चाललेल्या आठवणींच्या उजेडात आजकाल फोटो काढणं इतकं सहज झालं आहे की त्या सहजतेनेच त्याची जादू कुठेतरी विरघळून गेल्यासारखी वाटते. एकेकाळी फोटो म्हणजे एक सोहळा होता—आता तो एक सवय झाली आहे. कधी कधी वाटतं, आपण फोटो जास्त काढतोय की आठवणी कमी जगतोय? फोनची गॅलरी उघडली की हजारो फोटो डोळ्यासमोरून सरकतात. वाढदिवस, सहली, चहाचे कप, रस्त्यात दिसलेले ढग, अचानक आवडलेलं एखादं झाड, सेल्फीज, ग्रुप फोटो, स्क्रीनशॉट्स… सगळंच. पण या सगळ्यातून खरंच किती क्षण आपण पुन्हा जगतो? आणि किती फक्त ‘स्क्रोल’ होऊन जातात? पूर्वी असं नव्हतं. फोटो म्हणजे निवडक क्षण. आयुष्यातील काही ठराविक दिवसच फोटोमध्ये बंदिस्त व्हायचे—लग्न, वाढदिवस, सण, सहली. त्या एका फोटोमागे तयारी असायची, अपेक्षा असायची, आणि थोडासा ताणही असायचा. कॅमेऱ्यासमोर उभं राहणं हीदेखील एक घटना असायची. घरातल्या कपाटात जपून ठेवलेला अल्बम उघडणं म्हणजे जणू काळाच्या दारातून आत जाणं. जाड कव्हर, काळी पानं, कोपऱ्यात अडकवलेले फोटो, मध्ये ठेवलेला बटर पेपर—त्या सगळ्याला एक वेगळीच उब होती. पानं उलटताना आवाज यायचा, आणि प्रत्येक पानाबरोबर एखादी आठवण अलगद...

दिवसातून एक फोन : अंतरावरच्या नात्यांचा उबदार श्वास आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या सामाजिक आणि आर्थिक वास्तवात स्थलांतर हा अपवाद राहिलेला नाही; तो अनेक कुटुंबांच्या जगण्याचा अविभाज्य भाग बनला आहे. गावाकडच्या मर्यादित संधी, शिक्षण आणि रोजगारासाठी शहरांकडे होणारी धावपळ, आणि आर्थिक स्थैर्याच्या शोधात देशोदेशी पसरणारी पावले—या सगळ्यांनी कुटुंबांची भौगोलिक रचना बदलून टाकली आहे. एकेकाळी एका अंगणात, एका छताखाली राहणारी माणसं आता वेगवेगळ्या शहरांत, कधी वेगवेगळ्या देशांत विखुरलेली दिसतात. मात्र या विखुरलेल्या जगण्यातही काही गोष्टी बदलत नाहीत; त्यात सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आईचे प्रेम आणि त्या प्रेमाला आधार देणारा एक छोटासा, पण अनमोल धागा—दिवसातून एक फोन. पूर्वीच्या काळात संवादासाठी वेगळी साधनं नव्हती, कारण त्याची गरजच नव्हती. सकाळच्या चहापासून रात्रीच्या जेवणापर्यंत घरातले सगळे एकत्र असायचे. शेतात काम करताना झालेल्या गप्पा, दुपारच्या वेळी अंगणात बसून चाललेली चर्चा, सण-उत्सवांमध्ये नातलगांची रेलचेल—या सगळ्यांनी नात्यांना उबदारपणा दिला होता. संवाद हा शब्दांपुरता मर्यादित नव्हता; तो नजरेतून, स्पर्श...

महाराष्ट्राची ६५ वर्षांची सामाजिक-आर्थिक वाटचाल आणि सध्याची आव्हाने महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली आणि तेव्हापासून या राज्याने सामाजिक, आर्थिक, औद्योगिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात मोठी मजल मारली आहे. सहा दशकांहून अधिक काळाच्या या प्रवासात महाराष्ट्राने देशाच्या प्रगतीत अग्रस्थानी राहण्याचा मान मिळवला, परंतु या प्रगतीसोबत अनेक विसंगती, असमतोल आणि नवीन आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. आजच्या घडीला महाराष्ट्राच्या विकासाच्या या प्रवासाचा आढावा घेताना त्यातील यश, अपयश आणि पुढील दिशादर्शन यांचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. राज्य स्थापनेच्या सुरुवातीच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीप्रधान होती. शेती, सहकार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ही विकासाची प्रमुख आधारस्तंभ होती. सहकारी साखर कारखाने, दूध संघ आणि पतसंस्था यांच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात आर्थिक सक्षमीकरणाची प्रक्रिया सुरू झाली. या सहकार चळवळीमुळे अनेक शेतकरी आणि ग्रामीण कुटुंबांना आर्थिक स्थैर्य मिळाले. विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात सहकाराच्या माध्यमातून आर्थिक क्रांती घडून आली. मात्र, ही प्रगती संपूर्ण राज्य...

उष्णतेच्या नकाशामागचं हरवलेलं जंगल आणि धोरणात्मक उदासीनता एप्रिल महिना अजून अर्धाही संपलेला नसताना देशाच्या नकाशावर पसरलेला गडद लाल रंग एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारतो आहे. नागपूर ४५ अंश, अहमदाबाद ४४, प्रयागराज ४३, दिल्ली ४२—ही केवळ हवामान खात्याची आकडेवारी नाही, तर आपल्या पर्यावरणीय वास्तवाची उघडी पडलेली बाजू आहे. अजून मे आणि जून यांसारखे सर्वात उष्ण महिने यायचे आहेत, आणि त्याआधीच उष्णतेने कळस गाठलेला दिसतो आहे. या सगळ्याकडे केवळ “हीटवेव्ह” म्हणून पाहणं म्हणजे मूळ समस्येकडे डोळेझाक करणं ठरेल. कारण हा केवळ हवामानाचा प्रश्न नाही; हा आपल्या धोरणांचा, आपल्या समजुतींचा आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपल्या सामूहिक उदासीनतेचा परिणाम आहे. आपण अनेक वर्षांपासून एक गोष्ट ऐकत आलो आहोत—भारतामध्ये जंगलाचं क्षेत्र वाढत आहे. सरकारी अहवालांमध्ये हिरव्या रंगाचं प्रमाण वाढताना दाखवलं जातं, आणि त्यातून एक दिलासा दिला जातो की आपण पर्यावरणाच्या बाबतीत योग्य मार्गावर आहोत. पण हा दिलासा कितपत खरा आहे? हा प्रश्न विचारण्याची गरज आहे, कारण आकडे आणि वास्तव यांच्यातील दरी दिवसेंदिवस वाढताना दिसते आहे. या सगळ्याच्...

महिलांच्या सार्वजनिक स्वच्छतागृहांचा प्रश्न : दुर्लक्षित वास्तव आणि आवश्यक प्राधान्य आपण प्रगती, विकास, GDP, डिजिटल इंडिया, स्मार्ट सिटीज अशा मोठ्या मोठ्या संकल्पनांवर अभिमानाने चर्चा करतो, पण या सगळ्या चर्चांच्या पायाभूत स्तरावर असलेला एक अत्यंत साधा, मूलभूत आणि मानवी प्रश्न मात्र अजूनही आपल्या नजरेआडच राहतो—सार्वजनिक ठिकाणी महिलांसाठी उपलब्ध असलेल्या स्वच्छ, सुरक्षित आणि पुरेशा स्वच्छतागृहांचा प्रश्न. हा विषय नवीन नाही, यावर अनेकदा चर्चा झाली आहे, अनेकांनी लेख लिहिले आहेत, काही ठिकाणी थोडाफार बदलही झालेला दिसतो, पण एकूण चित्र पाहिलं तर परिस्थिती आजही अत्यंत अपुरी आणि चिंताजनक आहे. भारतासारख्या देशात, जिथे लोकसंख्येचा जवळपास अर्धा हिस्सा महिलांचा आहे, तिथे सार्वजनिक ठिकाणी महिलांसाठी मूलभूत स्वच्छतागृह सुविधा उपलब्ध नसणे ही केवळ प्रशासनाची चूक नाही, तर ती आपल्या समाजाच्या प्राधान्यक्रमांची आणि संवेदनशीलतेची उणीव दर्शवणारी बाब आहे. पुरुषांना जिथे-तिथे लघवी करण्याची सामाजिक परवानगी जणू सहज मिळते, तिथे महिलांसाठी अशी कोणतीही सोय नसल्यामुळे त्यांना अनेकदा तासन्तास स्वतःच्या नैसर्गिक गरजा ...