फोटो : धूसर होत चाललेल्या आठवणींच्या उजेडात

 फोटो : धूसर होत चाललेल्या आठवणींच्या उजेडात

आजकाल फोटो काढणं इतकं सहज झालं आहे की त्या सहजतेनेच त्याची जादू कुठेतरी विरघळून गेल्यासारखी वाटते. एकेकाळी फोटो म्हणजे एक सोहळा होता—आता तो एक सवय झाली आहे. कधी कधी वाटतं, आपण फोटो जास्त काढतोय की आठवणी कमी जगतोय?

फोनची गॅलरी उघडली की हजारो फोटो डोळ्यासमोरून सरकतात. वाढदिवस, सहली, चहाचे कप, रस्त्यात दिसलेले ढग, अचानक आवडलेलं एखादं झाड, सेल्फीज, ग्रुप फोटो, स्क्रीनशॉट्स… सगळंच. पण या सगळ्यातून खरंच किती क्षण आपण पुन्हा जगतो? आणि किती फक्त ‘स्क्रोल’ होऊन जातात?

पूर्वी असं नव्हतं. फोटो म्हणजे निवडक क्षण. आयुष्यातील काही ठराविक दिवसच फोटोमध्ये बंदिस्त व्हायचे—लग्न, वाढदिवस, सण, सहली. त्या एका फोटोमागे तयारी असायची, अपेक्षा असायची, आणि थोडासा ताणही असायचा. कॅमेऱ्यासमोर उभं राहणं हीदेखील एक घटना असायची.

घरातल्या कपाटात जपून ठेवलेला अल्बम उघडणं म्हणजे जणू काळाच्या दारातून आत जाणं. जाड कव्हर, काळी पानं, कोपऱ्यात अडकवलेले फोटो, मध्ये ठेवलेला बटर पेपर—त्या सगळ्याला एक वेगळीच उब होती. पानं उलटताना आवाज यायचा, आणि प्रत्येक पानाबरोबर एखादी आठवण अलगद समोर यायची.

याच सगळ्यात आबांची(वडील) आठवण नकळत डोळ्यासमोर उभी राहते. बाबा फोटोग्राफीचे खूप शौकीन होते. कॅमेरा हातात घेतला की त्यांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळीच खुशी उमटायची. प्रत्येक फोटो ते मनापासून काढायचे—फ्रेम कशी आहे, प्रकाश कसा आहे, आणि त्या क्षणाची भावना कशी टिपता येईल, याकडे त्यांचं बारकाईने लक्ष असायचं. तेव्हा आम्हाला ते फक्त फोटो वाटायचे, पण आज त्यांच्या काढलेल्या त्या चित्रांकडे पाहिलं की जाणवतं—ते फक्त फोटो नव्हते, तर त्यांनी जपून ठेवलेले जिवंत क्षण होते.

“हा कोण?” “अरे हा तुझा काका!” “ही बघ तुझी आई लहानपणी!”—अशा गप्पा रंगायच्या. फोटो हे निमित्त असायचं, पण खरं तर तो संवादाचा धागा असायचा. त्या एका फोटोमुळे कितीतरी गोष्टी पुन्हा जिवंत व्हायच्या.

फिल्म कॅमेऱ्याचा काळ तर अजूनच वेगळा होता. रोल घालणं, काळजीपूर्वक फोटो काढणं, आणि मग तो रोल ‘धुवायला’ देणं—ही सगळी प्रक्रिया जणू एखाद्या विधीसारखी वाटायची. फोटो हातात येईपर्यंत एक गोड उत्सुकता असायची. “कसे आले असतील फोटो?” हा प्रश्न काही दिवस मनात रेंगाळत राहायचा.

आणि जेव्हा फोटो मिळायचे, तेव्हा प्रत्येक फोटो नीट बघितला जायचा. कोणाचा डोळा मिटला, कोण हललं, कोण हसतंय—सगळं लक्षात यायचं. खराब फोटोही कधी कधी जपून ठेवले जायचे, कारण तेही त्या दिवसाचा एक भाग असायचे.

आज त्या सगळ्याची जागा एका क्लिकने घेतली आहे. फोटो काढणं सोपं झालं, पण कदाचित त्या प्रक्रियेचं ‘मोल’ कमी झालं. आता आपण फोटो काढतो, लगेच बघतो, आवडला नाही तर डिलीट करतो. पुन्हा काढतो. पुन्हा बघतो. सगळं इतकं पटकन होतं की त्यात थांबण्याची, अनुभवण्याची जागाच उरलेली नाही.

याहून मोठा बदल कदाचित आपल्या मनात झाला आहे. पूर्वी आपण क्षण जगायचो आणि फोटो त्याची आठवण म्हणून काढायचो. आता आपण क्षण कॅमेऱ्यासाठी जगतोय असं वाटायला लागलं आहे. एखादं सुंदर दृश्य दिसलं की ते डोळ्यांनी पाहण्याआधी आपण स्क्रीनवर पाहतो. सूर्यास्ताचा रंग आकाशात कसा दिसतो यापेक्षा तो फोटोमध्ये कसा दिसेल याचा विचार आधी येतो.

कधी कधी तर असं वाटतं—आपण स्वतःसाठी जगतोय की इतरांना दाखवण्यासाठी?

सोशल मीडियाने या विचाराला अजून धार दिली आहे. प्रत्येक क्षण ‘शेअर’ करण्याची एक सवय लागली आहे. आपण कुठे गेलो, काय खाल्लं, कोणाला भेटलो—सगळं जगाला सांगण्याची एक हौस, कधी कधी एक गरज बनते. आणि त्या सगळ्यात काही क्षण असे असतात, जे शांतपणे, स्वतःपुरते जगायला हवे होते.

पण याचा अर्थ असा नाही की नवीन सगळं चुकीचं आहे. उलट, डिजिटल जगाने आठवणी जपणं अधिक सोपं केलं आहे. हजारो फोटो एका छोट्याशा फोनमध्ये ठेवता येतात. कधीही, कुठेही पाहता येतात. दूर असलेले लोक जवळ येतात. क्षण लगेच शेअर करता येतात.

फरक फक्त एवढाच—पूर्वी फोटो आठवणींसाठी काढले जायचे, आता आठवणी फोटोसाठी तयार केल्या जातात.

नवीन पिढीसाठी हे सगळं अगदी नैसर्गिक आहे. त्यांना फोटो म्हणजे रोजचं आयुष्य वाटतं. “पुन्हा काढू” ही त्यांची सहज प्रतिक्रिया असते. आणि त्यात काही चुकीचं नाही. कारण त्यांच्यासाठी आठवणींची व्याख्या वेगळी आहे—ती अधिक गतिमान, अधिक लवचिक आहे.

पण जुन्या पिढीसाठी काही क्षण ‘पुन्हा’ येत नाहीत. काही फोटो ‘पुन्हा’ काढता येत नाहीत. म्हणूनच ते जपले जातात—थोड्या जास्त प्रेमाने, थोड्या जास्त जिव्हाळ्याने.

कदाचित म्हणूनच कधीतरी जुन्या अल्बमची पाने उलटताना डोळे नकळत ओलावतात. त्या पिवळ्या पडलेल्या फोटोंमध्ये केवळ चेहरे नसतात, तर त्या काळाचा सुगंध असतो. त्या लोकांची ऊब असते, जे कदाचित आज आपल्या सोबत नसतात.

आणि तेव्हा जाणवतं—फोटो म्हणजे केवळ प्रतिमा नाही, तर वेळेचा एक तुकडा आहे. जो आपण जपून ठेवतो, पुन्हा पुन्हा जगण्यासाठी.

आज फोनमध्ये हजारो फोटो असले तरी, त्या एका जुन्या अल्बमचं स्थान काही वेगळंच आहे. कारण तिथे ‘निवड’ आहे, ‘थांबणं’ आहे, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे—‘भावना’ आहे.

कदाचित पुढच्या वेळी आपण फोटो काढताना थोडंसं थांबायला हवं. त्या क्षणाकडे डोळ्यांनी बघायला हवं. तो अनुभव मनात साठवायला हवा. आणि मग काढावा एक फोटो—फक्त आठवणीसाठी, दाखवण्यासाठी नाही.

कारण शेवटी, फोटो किती आहेत हे महत्त्वाचं नसतं…

त्या फोटोमागे किती जगलेले क्षण आहेत, हेच खरं महत्त्वाचं असतं.