मंगलाष्टकांचा गोंगाट आणि हरवत चाललेलं ‘मंगल’

 मंगलाष्टकांचा गोंगाट आणि हरवत चाललेलं ‘मंगल

 लग्नसोहळ्यांमध्ये काही गोष्टी या केवळ विधी नसतात, त्या भावविश्वाचा भाग असतात. अंतरपाट उभा राहतो, वधू-वर समोरासमोर येण्याच्या त्या काही क्षणांमध्ये एक अनामिक उत्सुकता असते, शहनाईचा मंद स्वर वातावरणात तरंगत असतो, घरच्यांच्या डोळ्यांत समाधान आणि ओलावा एकत्र दिसत असतो, आणि मग सुरू होतात मंगलाष्टकं. पारंपरिक अर्थाने पाहिलं तर हा क्षण दोन व्यक्तींच्या नव्या आयुष्याच्या प्रारंभाचा, शुभेच्छांचा आणि सामूहिक आशीर्वादाचा असतो. पण गेल्या काही वर्षांत अनेक लग्नांमध्ये या मंगलाष्टकांचं स्वरूप इतकं बदललं आहे, की त्या मूळ ‘मंगल’ भावनेपेक्षा गोंधळ, दिखाऊपणा आणि स्वतःची उपस्थिती सिद्ध करण्याची धडपड अधिक ठळकपणे जाणवू लागली आहे. एकेकाळी काही निवडक आवाजांतून शांतपणे घुमणारी मंगलाष्टकं आता अनेकदा माइक ताब्यात घेण्याच्या एका अनौपचारिक स्पर्धेत रूपांतरित झाली आहेत, आणि हा बदल केवळ विनोदी नाही, तर तो आपल्या सामाजिक मानसिकतेबद्दलही बरेच काही सांगून जातो.

आज अनेक लग्नांमध्ये एक ठराविक दृश्य वारंवार दिसतं. मंडपात सर्व तयारी पूर्ण झालेली असते. वधू-वर समोर उभे असतात. गुरुजी योग्य क्षण साधून विधी सुरू करण्याच्या तयारीत असतात. आणि नेमक्या त्या क्षणी कुठूनतरी एक आवाज येतो—“थांबा जरा, मी मंगलाष्टक म्हणते!” मग दुसरा आवाज, “अगं, मलाही म्हणू दे!” आणि तिथून पुढे जे सुरू होतं, त्याला ना वेळेची मर्यादा असते, ना कोणतं नियोजन. एकामागून एक नातेवाईक माइक हातात घेत राहतात, आणि मग तो सोहळा विधीपेक्षा ‘ओपन माइक कार्यक्रम’ अधिक वाटू लागतो. गंमत म्हणजे या सगळ्यात कोणीही स्वतःला अतिरेक करत आहोत असं समजत नाही. उलट, आपली उपस्थिती आणि सहभाग हेच जणू त्या क्षणाचं मुख्य वैशिष्ट्य असल्यासारखं वागलं जातं.

या प्रकारातली सर्वात उपरोधिक गोष्ट म्हणजे, प्रत्येकाला वाटत असतं की आपण परंपरा जपत आहोत. प्रत्यक्षात मात्र परंपरेचा आत्मा हळूहळू हरवत जातो. कारण परंपरा म्हणजे केवळ कृतींची पुनरावृत्ती नसते; ती त्या कृतीमागच्या भावनेची जपणूक असते. मंगलाष्टकांचा उद्देश हा आशीर्वाद देण्याचा होता, लक्ष वेधून घेण्याचा नव्हे. त्या काही ओळींमधून नवदांपत्याला शुभेच्छा दिल्या जात, वातावरणात मंगलता निर्माण केली जात असे. पण आज अनेकदा त्या शुभेच्छांपेक्षा आवाजाचा मोठेपणा, माइकवरील पकड आणि स्वतःचं ‘परफॉर्मन्स व्हॅल्यू’ अधिक महत्त्वाचं झालेलं दिसतं. कोण किती वेळ म्हणालं, कोणाचा आवाज किती दूर गेला, कोणाला किती टाळ्या मिळाल्या, हेच मुद्दे मध्यवर्ती ठरतात.

या संपूर्ण दृश्यात अंतरपाट धरणाऱ्यांची अवस्था पाहण्यासारखी असते. सुरुवातीला अगदी अभिमानाने आणि ताठ उभे असलेले हे दोघे, काही मिनिटांनंतर वास्तवाच्या भूमीवर उतरलेले दिसतात. उजवा हात दुखायला लागला की अंतरपाट डाव्या हातात जातो, मग पुन्हा उलट. चेहऱ्यावर कृत्रिम स्थिरता ठेवण्याचा प्रयत्न असतो, पण डोळ्यांतून सतत एकच प्रश्न झळकत असतो—“आता अजून किती वेळ?” मधेच एखादी जांभई दाबताना दिसते, एखादा खांदा हलकासा खाली येतो, आणि त्या क्षणी संपूर्ण “मंगल” वातावरणाला एक वेगळाच अर्थ प्राप्त होतो. हा क्षण हास्यास्पद वाटतो, कारण तो आपल्याला एका मूलभूत विसंगतीची जाणीव करून देतो—ज्या विधीचा उद्देश आनंद निर्माण करणं आहे, तोच विधी लोकांच्या संयमाची परीक्षा घेऊ लागतो.

वधू-वरांची स्थिती याहून वेगळी नसते, फक्त त्यांच्याकडून अधिक संयमाची अपेक्षा केली जाते. त्यांना हसत उभं राहावंच लागतं. फोटोग्राफर कॅमेरा रोखून उभे असतात, नातेवाईक नजरा खिळवून पाहत असतात, आणि त्या दोघांनी थकवा, कंटाळा किंवा अस्वस्थता दाखवायची नसते. पण त्या चेहऱ्यावरच्या हसण्यातूनही कधी कधी हतबलता डोकावते. त्यांच्या आयुष्यातील एक अत्यंत खास क्षण इतरांच्या उत्साहाच्या ओझ्याखाली दबला जातोय, याची जाणीव त्यांना होत असणारच. लग्नाचा दिवस हा मुळात वधू-वरांचा असतो, पण अनेकदा त्या दिवशी सर्वात कमी स्वातंत्र्य जर कुणाकडे असेल, तर ते त्यांच्याकडेच असतं.

यामध्ये भावनिकतेचाही एक वेगळाच पैलू आहे. एखादी मावशी किंवा काकू मंगलाष्टक म्हणताना अचानक भरून येते. आवाज थरथरतो, डोळ्यांत पाणी येतं, आणि वातावरणात काही क्षणांसाठी खरोखरच भावनिक लहर निर्माण होते. हे क्षण कृत्रिम नसतात; त्यामागे नात्यांचा ओलावा असतो. पण समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा त्या भावनेचंही एक सार्वजनिक प्रदर्शन बनतं. लगेच बाकीच्या चार-पाच जणी त्याच सुरात—किंवा बिनसुरात—सूर मिसळतात. माइकवरून एकत्र येणारा तो आवाज मग प्रार्थनेपेक्षा घोषणेसारखा वाटू लागतो. भावनांचा ओघ इतका वाढतो की भावना हरवून जातात. अशा वेळी प्रश्न पडतो की आपण खरोखर त्या क्षणात जगतो आहोत, की फक्त त्या क्षणात स्वतःची उपस्थिती ठसवण्याचा प्रयत्न करतो आहोत?

गुरुजींची अवस्था देखील तितकीच उपरोधिक असते. त्यांच्या चेहऱ्यावर संयम असतो, पण मनात पुढच्या कार्यक्रमाची वेळ चालू असते. त्यांच्या हातात घड्याळ असतं, आणि समोर अखंड चाललेला मंगलाष्टकांचा कार्यक्रम. मधेच ते हलकंसं सुचवतात—“चला, आता पुढचा विधी करूया”—पण त्यांचा आवाज माइकच्या महापुरात विरून जातो. परंपरेचे रक्षक म्हणून ज्यांच्याकडे पाहिलं जातं, तेच त्या क्षणी परंपरेसमोर असहाय्य दिसतात. ही केवळ विनोदी विसंगती नाही; ती आपल्या सामाजिक वर्तनातील एका खोल बदलाची खूण आहे. आता विधीचा केंद्रबिंदू विधी राहिलेला नाही; केंद्रस्थानी आलेली आहे ‘दिसणं’ आणि ‘ऐकू जाणं’.

या बदलामागे केवळ उत्साह कारणीभूत नाही. त्यामागे एक सामाजिक मानसिकता आहे. आजच्या काळात प्रत्येकाला स्वतःची उपस्थिती सिद्ध करायची आहे. सोशल मीडियाने आणि सार्वजनिक प्रदर्शनाच्या संस्कृतीने आपल्याला सतत दृश्यमान राहण्याची सवय लावली आहे. प्रत्येक क्षणात स्वतःचा सहभाग नोंदवणं, प्रत्येक प्रसंगात स्वतःला मध्यभागी आणणं, आणि “आपणही काहीतरी केलं” याची खात्री करून घेणं, ही मानसिक गरज बनली आहे. त्यामुळे लग्नासारख्या सामूहिक कार्यक्रमांमध्येही शांतपणे सहभागी होण्याऐवजी आपण सक्रियपणे ‘दिसण्याचा’ प्रयत्न करतो. मंगलाष्टकं ही त्याचीच एक झलक आहे.

पूर्वी लग्नांमध्ये काही गोष्टींना नैसर्गिक मर्यादा होत्या. कुणी मोठ्याने बोललं तर त्याला थांबवलं जायचं. कुणी अतिरेक केला तर घरातील ज्येष्ठ मंडळी समज देत. पण आज अनेकदा मर्यादा सांगणं म्हणजे कुणाच्या भावना दुखावणं, असा समज निर्माण झाला आहे. परिणामी, प्रत्येक हौसेला परवानगी मिळते. “त्यांना काय आनंद वाटतोय, करू द्या ना,” या एका वाक्याखाली संपूर्ण कार्यक्रमाचा ताळमेळ बिघडतो. प्रश्न आनंदाला विरोध करण्याचा नाही; प्रश्न असा आहे की एका व्यक्तीचा आनंद इतरांच्या अस्वस्थतेच्या किंमतीवर का उभा राहावा?

खरं तर, मराठी संस्कृतीत मंगलाष्टकांना एक विशिष्ट सौंदर्य होतं. त्यात शब्दांची लय होती, आशीर्वादांचा अर्थ होता, आणि प्रसंगाला अनुरूप अशी साधी पण प्रभावी मांडणी होती. त्या काही ओळींमध्ये कुटुंब, समाज, परंपरा आणि नात्यांचा एक सुंदर संगम दिसत असे. पण आज अनेकदा त्या शब्दांचा अर्थ कुणी ऐकतही नाही. कारण सगळ्यांचं लक्ष आवाजावर असतं. माइक मिळणं हेच यश मानलं जातं. ज्या ओळींमधून मंगल भावना व्यक्त व्हायला हव्या, त्या ओळी अनेकदा केवळ आवाजाच्या गोंगाटात हरवून जातात.

लग्नसोहळ्यांमध्ये वाढत चाललेला हा अतिरेक फक्त मंगलाष्टकांपुरता मर्यादित नाही. तो आपल्या संपूर्ण सामाजिक वर्तनाचा भाग बनला आहे. कुठलाही कार्यक्रम साधेपणाने होऊ नये, अशी जणू एक सामूहिक भीती आपल्यात निर्माण झाली आहे. प्रत्येक गोष्ट अधिक मोठी, अधिक लांब, अधिक लक्षवेधी असावी, अशी अपेक्षा तयार झाली आहे. परिणामी, विधींचा गाभा मागे पडतो आणि त्यांचं प्रदर्शन पुढे येतं. आपण परंपरा जपत आहोत असं वाटत राहतं, पण प्रत्यक्षात आपण तिचं रूपांतर एका सार्वजनिक शोमध्ये करत असतो.

विशेष म्हणजे, या सगळ्याकडे आपण विनोद म्हणून पाहतो. लग्नानंतर लोक हसत हसत सांगतात—“अगं, आमच्या लग्नात तर चाळीस मिनिटं मंगलाष्टकं चालली होती!” किंवा “अमुक काकूंनी तर माइकच सोडला नाही.” हे किस्से मनोरंजक असतात, कारण ते आपल्याला परिचित असतात. पण त्या विनोदामागे एक गंभीर वास्तव दडलेलं असतं—आपण सामूहिक शिस्त हरवत चाललो आहोत. कार्यक्रम सामूहिक असला, तरी प्रत्येकजण त्यात स्वतःचं वैयक्तिक केंद्र शोधू लागला आहे. आणि जेव्हा प्रत्येकजण केंद्रस्थानी येण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा कार्यक्रमाचा केंद्रबिंदूच हरवतो.

यात आणखी एक मनोरंजक पैलू आहे. मंगलाष्टक म्हणणाऱ्यांपैकी अनेकांना खरंच वाटत असतं की ते वातावरण अधिक मंगल करत आहेत. त्यांचा हेतू वाईट नसतो. अनेकदा त्यामागे प्रेम, आपुलकी आणि उत्साह असतो. पण प्रत्येक चांगल्या हेतूचा परिणाम चांगलाच होतो असं नाही. कधी कधी अति उत्साहही त्रासदायक ठरतो. एखाद्या सुंदर गाण्याला सतत रिपीटवर लावलं, तर तेही त्रासदायक वाटू लागतं. मग मंगलाष्टकांसारख्या विधीचं काय आश्चर्य?

यावर उपाय फार अवघड नाही. पण तो स्वीकारण्यासाठी थोडं आत्मपरीक्षण आवश्यक आहे. परंपरा म्हणजे प्रत्येकाला माइक मिळणं नव्हे. परंपरा म्हणजे त्या क्षणाचा अर्थ समजून घेणं. काही निवडक व्यक्तींनी, शांतपणे, सुरेलपणे आणि वेळेचं भान ठेवून मंगलाष्टकं म्हटली, तर त्याचा परिणाम अधिक प्रभावी होतो. कमी शब्दांतही भावना व्यक्त होऊ शकतात, हे आपण विसरून चाललो आहोत. आजच्या काळात प्रत्येक गोष्ट लांबवण्याची सवय लागली आहे—भाषणं, कार्यक्रम, स्वागत समारंभ, आणि आता मंगलाष्टकंही. पण प्रत्येक गोष्टीचा परिणाम तिच्या लांबीवर ठरत नाही; तो तिच्या नेमकेपणावर ठरतो.

काही लग्नांमध्ये आता याबाबत सजगता दिसू लागली आहे. आधीच ठरवलं जातं की कोण मंगलाष्टक म्हणणार, किती वेळ म्हणायचं, आणि कार्यक्रमाचा क्रम काय असेल. त्यामुळे गोंधळ कमी होतो. वधू-वरही अधिक निवांत राहतात. पण अनेक ठिकाणी अजूनही “जो पुढे येईल त्याला माइक” ही पद्धत चालू आहे. आणि मग कार्यक्रमाचा ताबा कोणाकडे राहतो, हे कुणालाच समजत नाही.

प्रश्न फक्त वेळेचा नाही. प्रश्न संवेदनशीलतेचा आहे. लग्न हा आयुष्यातला अत्यंत वैयक्तिक आणि भावनिक क्षण असतो. त्या क्षणात वधू-वरांना काय वाटत असेल, त्यांना किती वेळ उभं राहावं लागत असेल, त्यांना थकवा येत असेल का, याचा विचार आपण किती करतो? की आपली हौस आणि आपला सहभाग हेच अधिक महत्त्वाचे वाटतात? अनेकदा लग्नांमध्ये वधू-वरांपेक्षा नातेवाईक अधिक ‘एन्जॉय’ करताना दिसतात, आणि ते चुकीचं नाही. पण त्या आनंदात मुख्य व्यक्तींची गैरसोय होऊ लागली, तर थोडं थांबून विचार करण्याची गरज आहे.

यामध्ये ध्वनिक्षेपक संस्कृतीचाही मोठा वाटा आहे. माइक मिळाला की आवाज वाढवायचाच, ही एक विचित्र मानसिकता तयार झाली आहे. शांतपणे बोलणं म्हणजे प्रभाव कमी, असा समज निर्माण झाला आहे. त्यामुळे मंगलाष्टकं असोत किंवा भाषणं—सगळं अधिक मोठ्या आवाजात, अधिक नाट्यमय पद्धतीने सादर केलं जातं. पण आवाजाचा मोठेपणा आणि भावनेची खोली यांचा संबंध नसतो. उलट, अनेकदा शांतपणे उच्चारलेले शब्द अधिक प्रभावी ठरतात.

आजच्या लग्नांमध्ये आणखी एक गोष्ट दिसते—प्रत्येक क्षण ‘कॅमेऱ्यासाठी’ जगला जातो. फोटोग्राफर, व्हिडिओग्राफर, ड्रोन, लाईव्ह स्क्रीन—सगळं इतकं भव्य झालं आहे की प्रत्यक्ष क्षण जगण्यापेक्षा तो टिपण्यावर भर राहतो. मंगलाष्टकांचंही तसंच झालं आहे. कुणी माइकवर आलं की लगेच कॅमेरा त्यांच्याकडे वळतो. मग तो क्षण स्वतःसाठी राहत नाही; तो प्रेक्षकांसाठी होतो. आणि जिथे प्रेक्षक असतात, तिथे प्रदर्शन येतंच.

या सगळ्या गोंधळात एक साधा प्रश्न हरवतो—मंगलाष्टकांचा उद्देश काय आहे? जर उद्देश आशीर्वादाचा असेल, तर तो शांतपणेही देता येतो. जर उद्देश आनंदाचा असेल, तर तो मर्यादेतही व्यक्त करता येतो. आणि जर उद्देश परंपरा जपण्याचा असेल, तर तिचं मूळ स्वरूप समजून घेणं आवश्यक आहे. परंपरा म्हणजे अंधानुकरण नव्हे; ती संवेदनशीलतेने जगायची गोष्ट आहे.

आपल्या समाजात अनेकदा परंपरा आणि अतिरेक यांची गल्लत होते. काहीतरी जुनी गोष्ट करत आहोत म्हणजे ती योग्यच आहे, असा समज असतो. पण प्रत्येक परंपरेला काळानुसार पुनर्विचाराची गरज असते. तिचं सौंदर्य टिकवायचं असेल, तर तिच्यातील अनावश्यक थर काढावे लागतात. मंगलाष्टकांच्या बाबतीतही तेच लागू होतं. परंपरा टिकवायची असेल, तर तिच्यातील ‘मंगल’ टिकायला हवं; गोंधळ नव्हे.

आज अनेक तरुण जोडपी साधेपणाने लग्न करण्याचा प्रयत्न करताना दिसतात. कमी लोक, कमी गोंधळ, कमी दिखाऊपणा—पण अधिक अर्थपूर्ण क्षण. हा बदल महत्त्वाचा आहे. कारण तो आपल्याला आठवण करून देतो की कोणत्याही विधीचं मूल्य त्याच्या भव्यतेत नसतं; ते त्याच्या प्रामाणिकतेत असतं. दोन माणसं आयुष्यभरासाठी एकत्र येत आहेत, हा त्या सोहळ्याचा केंद्रबिंदू असायला हवा. बाकी सगळं दुय्यम.

कदाचित पुढच्या काळात मंगलाष्टकांचं स्वरूप पुन्हा बदलेल. कदाचित लोक अधिक सजग होतील. कदाचित माइकवरचा ताबा कमी महत्त्वाचा वाटेल. पण त्यासाठी प्रथम आपल्याला स्वतःला एक प्रश्न विचारावा लागेल—आपण खरंच परंपरा जगतो आहोत का, की फक्त तिचं सार्वजनिक प्रदर्शन करतो आहोत? हा प्रश्न अस्वस्थ करणारा आहे, पण आवश्यकही आहे. कारण जोपर्यंत हा प्रश्न विचारला जात नाही, तोपर्यंत अंतरपाट धरलेले हात बदलत राहतील, गुरुजी घड्याळाकडे पाहत राहतील, आणि वधू-वर चेहऱ्यावर कृत्रिम हास्य ठेवून संयमाची परीक्षा देत राहतील.

मंगलाष्टकांचा आवाज मग पुढेही घुमत राहील. पण त्या आवाजात ‘मंगल’ किती उरेल, हा प्रश्न मात्र अधिक तीव्र होत जाईल.