कृतज्ञतेची नजर: अस्वस्थ काळातला अंतर्मनाचा आधार

 

कृतज्ञतेची नजर: अस्वस्थ काळातला अंतर्मनाचा आधार

आजचं जग वेगानं पुढे धावत आहे. तंत्रज्ञान, स्पर्धा, अपेक्षा आणि सतत बदलणाऱ्या मानकांमध्ये माणूस स्वतःलाच मागे टाकण्याच्या प्रयत्नात आहे. “अजून हवं”, “अजून मिळवायचं”, “अजून सिद्ध करायचं” या विचारांनी मन इतकं व्यापलेलं आहे की “जे आहे” त्याकडे पाहण्याची उसंतच उरलेली नाही. अशा अस्वस्थ वातावरणात कृतज्ञता ही संकल्पना फार साधी, कधीकधी दुर्लक्षित आणि काही वेळा जुनाट वाटू लागते. पण प्रत्यक्षात, हीच कृतज्ञता माणसाला आतून स्थिर ठेवणारी, जीवनाला अर्थ देणारी आणि समाधानाची शांत शक्ती ठरते.

कृतज्ञता म्हणजे केवळ कुणाला धन्यवाद देणं नाही. ती एक मानसिक अवस्था आहे, एक जीवनदृष्टी आहे. ती आपल्याला शिकवते की आयुष्य केवळ मिळवण्याची शर्यत नाही, तर जे मिळालं आहे त्याचं भान ठेवण्याची कला आहे. कृतज्ञता औपचारिक नसते. ती सर्टिफिकेट, पोस्ट, भाषण किंवा प्रदर्शनासाठी नसते. ती शब्दांत मांडली नाही तरी चालते; अनेकदा ती मनाच्या कोपऱ्यात शांतपणे वसलेली असते. सकाळी डोळे उघडताना आपण जिवंत आहोत, श्वास घेत आहोत, आजचा दिवस पाहू शकतो—ही जाणीव जिथे सुरू होते, तिथे कृतज्ञतेचा प्रवास सुरू होतो.

आज माणूस प्रचंड तुलना करतो. सोशल मीडियावर दिसणारी यशस्वी आयुष्यं, परदेशी सहली, महागड्या गाड्या, परिपूर्ण दिसणारी नाती—या सगळ्यांमुळे आपल्या आयुष्यातल्या उणिवा अधिक ठळक वाटू लागतात. आपल्याकडे काय नाही, आपण कुठे मागे पडलो आहोत, आपलं आयुष्य दुसऱ्यांसारखं का नाही—हे प्रश्न सतत मनात घोळत राहतात. पण या तुलनेच्या सवयीमुळे आपण एक महत्त्वाची गोष्ट विसरतो: प्रत्येक माणसाचा प्रवास वेगळा असतो. प्रत्येकाच्या आयुष्यातील संघर्ष, संधी, मर्यादा आणि शक्यता वेगवेगळ्या असतात. कृतज्ञता आपल्याला ही जाणीव करून देते आणि तुलना थांबवायला शिकवते.

कृतज्ञतेचा अर्थ असा नाही की आयुष्यात दुःख नाही, समस्या नाहीत किंवा अन्याय होत नाही. उलट, कृतज्ञता ही दुःखाच्या वास्तवाला स्वीकारूनही मन शांत ठेवण्याची ताकद देते. आजूबाजूला पाहिलं तर असंख्य लोक गंभीर आजारांशी झुंज देत आहेत, काही अपघातामुळे आयुष्यभरासाठी अपंगत्व घेऊन जगत आहेत, तर काहींना मूलभूत गरजाही पूर्ण होत नाहीत. या सगळ्या वास्तवाकडे डोळे झाकून कृतज्ञता येत नाही; पण या वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर स्वतःच्या आयुष्याकडे पाहिलं, तर आपल्याकडे किती गोष्टी आहेत याची जाणीव होते. “हे माझ्या वाट्याला आलं नाही” याबद्दल मनात उमटणारा आभाराचा भाव हा कृतज्ञतेचा पहिला टप्पा असतो.

मानसशास्त्र सांगतं की माणसाचं मन ज्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करतं, तशाच भावना आणि विचार अधिक बळकट होतात. सतत तक्रारी, असमाधान आणि अपूर्णतेचा विचार केल्यास मन नकारात्मकतेत अडकतं. उलट, जे आहे त्याबद्दल आभार मानण्याची सवय लागली, तर मन सकारात्मक दिशेने वळतं. याचा अर्थ असा नाही की महत्त्वाकांक्षा संपतात किंवा प्रगती थांबते. कृतज्ञ माणूसही स्वप्न पाहतो, ध्येय ठेवतो आणि मेहनत करतो. फरक इतकाच असतो की त्याची ऊर्जा असमाधानातून नाही, तर स्वीकारातून येते.

कृतज्ञतेचा सर्वात खोल परिणाम नातेसंबंधांवर होतो. आपल्या आयुष्यात अनेक लोक असतात जे थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे आपल्यासाठी काहीतरी करत असतात. आई-वडील आपल्या गरजांसाठी स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवतात, शिक्षक आपल्याला दिशा देतात, मित्र कठीण काळात साथ देतात, सहकारी कामात मदत करतात. पण या सगळ्यांना आपण गृहीत धरतो. “हे तर त्यांचं कर्तव्यच आहे” या भावनेमुळे आभार व्यक्त करायचे राहून जातात. कृतज्ञता ही सवय बनली, तर आपण या नात्यांमधील योगदान ओळखू लागतो. एखाद्या साध्या “धन्यवाद”ने, मनापासून दिलेल्या कौतुकाने नात्यांमध्ये उब निर्माण होते.

आजच्या काळात माणूस आतून एकटा पडत चालला आहे. गर्दीत असूनही संवाद कमी होत आहेत, समजून घेण्याऐवजी आरोप वाढत आहेत. अशा वेळी कृतज्ञता ही जोडणारी भावना ठरते. जेव्हा आपण एखाद्याच्या उपस्थितीबद्दल, वेळेबद्दल किंवा मदतीबद्दल कृतज्ञ असतो, तेव्हा समोरच्याला आपली किंमत असल्याची जाणीव होते. ही जाणीव नात्यांना अधिक घट्ट करते. कृतज्ञता ही केवळ भावना नाही, तर सामाजिक आरोग्यासाठीही आवश्यक असलेली मूल्यव्यवस्था आहे.

कृतज्ञतेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आत्मस्वीकृती. अनेकदा आपण स्वतःवरच नाराज असतो—आपल्या चुका, अपयश, मर्यादा यांवर सतत बोट ठेवत राहतो. कृतज्ञता आपल्याला हेही शिकवते की आपण जसे आहोत तसे स्वीकारणं महत्त्वाचं आहे. आपल्या आयुष्यात आपण जे काही शिकलो, अनुभवले, सहन केले—त्या सगळ्यांनी आपल्याला आजचा आपण बनवलं आहे. या प्रवासाबद्दल कृतज्ञ असणं म्हणजे स्वतःशी शांततेचा करार करणं.

समाधान आणि कृतज्ञता यांचा संबंध अतूट आहे. समाधान म्हणजे सगळं मिळालं आहे असा गैरसमज नाही, तर जे आहे त्यात शांत राहण्याची क्षमता. कृतज्ञ माणूस सतत आनंदी असतो असं नाही; पण तो सतत असमाधानीही नसतो. तो जाणतो की आयुष्यात चढ-उतार येणारच आहेत. यश आणि अपयश, सुख आणि दुःख ही सगळी एका नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. कृतज्ञता त्याला या वास्तवाशी झुंज न देता ते स्वीकारायला शिकवते.

आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात अनेकांना वाटतं की कृतज्ञता माणसाला कमकुवत बनवते, त्याची धार कमी करते. पण प्रत्यक्षात चित्र उलट आहे. कृतज्ञ माणूस अधिक स्थिर असतो. तो अपयश आलं तरी कोसळत नाही, कारण त्याच्याकडे आधार असतो—आपल्या आयुष्यातील सकारात्मक गोष्टींचा. ही मानसिक स्थिरता त्याला पुन्हा उभं राहण्याची ताकद देते. त्यामुळे कृतज्ञता ही कमकुवतपणाची नाही, तर अंतर्गत शक्तीची खूण आहे.

कृतज्ञतेचा सराव काही मोठ्या गोष्टींपासून सुरू करावा लागतो असं नाही. तो अगदी साध्या गोष्टींपासून सुरू होऊ शकतो. आज वेळेवर बस मिळाली, कुणी हसून बोललं, काम पूर्ण झालं, एखादं गाणं मनाला लागलं, पावसाचा सुगंध जाणवला—या छोट्या क्षणांमध्येही आभार मानण्यासारखं खूप काही असतं. जेव्हा आपण या क्षणांकडे लक्ष देऊ लागतो, तेव्हा आयुष्य अधिक समृद्ध वाटू लागतं.

कृतज्ञता ही शिकवून येत नाही, ती रुजवावी लागते. ती सक्तीने अंगीकारता येत नाही; पण जाणीवपूर्वक जोपासता येते. दिवसाच्या शेवटी थोडा थांबून विचार करणं—आज माझ्यासाठी काय चांगलं घडलं? आज मला कुणामुळे आधार वाटला?—हा छोटासा विचारही कृतज्ञतेचं बीज पेरतो. हळूहळू ही सवय बनते आणि मनाची दिशा बदलते.

शेवटी, कृतज्ञता ही आयुष्याकडे पाहण्याची एक प्रगल्भ दृष्टी आहे. ती आपल्याला नम्र बनवते, वास्तवाशी जोडून ठेवते आणि अंतर्मनात स्थैर्य देते. अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दबलेल्या, सतत धावणाऱ्या आयुष्यात कृतज्ञता ही थांबण्याची, श्वास घेण्याची आणि पुन्हा पुढे जाण्याची शक्ती देते. “माझ्या आयुष्यात आभार मानण्यासारखं खूप काही आहे” ही जाणीव जेव्हा मनात खोलवर रुजते, तेव्हा जीवन अधिक हलकं, अधिक सुंदर आणि अधिक अर्थपूर्ण वाटू लागतं. आणि कदाचित, या अस्वस्थ काळात माणसाला सर्वात जास्त गरज आहे ती याच शांत, स्थिर आणि सशक्त कृतज्ञतेची.