तहान, शीतपेय आणि आपण : एक अस्वस्थ करणारा विरोधाभास

 *तहान, शीतपेय आणि आपण : एक अस्वस्थ करणारा विरोधाभास

उन्हाळ्याचे दिवस. अंगातून घामाच्या धारा वाहत असतात. तोंड कोरडं पडलेलं असतं. पाणी हवं असतं—फक्त पाणी. पण आजच्या भारतात पाणी ही गरज नसून जणू लक्झरी झाली आहे. कुठेही गेलं तरी सहज मिळणारं, स्वस्त आणि शुद्ध पाणी ही गोष्ट अपवादात्मक ठरू लागली आहे. उलट, रंगीबेरंगी बाटल्यांत भरलेली शीतपेये आणि एनर्जी ड्रिंक्स मात्र अगदी खेड्यापासून मेट्रो शहरांपर्यंत सहज उपलब्ध आहेत. ही विसंगतीच आपल्या सामाजिक वास्तवाचं विदारक चित्र उभं करते.

भारतासारख्या देशात, जिथे अजूनही लाखो लोकांना दिवसाला दोन वेळा शुद्ध पिण्याचं पाणी मिळत नाही, तिथे शीतपेय कंपन्यांचे फ्रिज गावोगावी झळकत असतात. एखाद्या खेड्यात स्त्रिया डोक्यावर हंडे घेऊन एक–दीड किलोमीटर पायपीट करून पाणी आणतात, आणि त्याच गावातल्या हॉटेलच्या फ्रिजमध्ये कोका-कोला, पेप्सी, स्प्राईट, थम्स अप अशा बाटल्यांची रांग लागलेली असते. “गार पाणी नाही” असं सांगणारा हॉटेलवाला मात्र “कोल्ड्रिंक आहे” हे अभिमानानं सांगतो. हा विरोधाभास आपण किती सहज स्वीकारतो, याचंच आश्चर्य वाटतं.

शहरांमध्ये चित्र वेगळं नाही, फक्त अधिक झगमगीत आहे. मॉल्स, मल्टिप्लेक्स, पिझ्झा–बर्गर जॉईंट्स, कॅफे—सगळीकडे पाणी दुय्यम आणि शीतपेय प्राथमिक. हजार-दोन हजार रुपयांचं जेवण घेणाऱ्या ग्राहकाला एक ग्लास मोफत शुद्ध पाणी देण्याची जबाबदारी हॉटेल स्वीकारत नाही, पण १५०–२०० रुपयांची कोल्ड्रिंक मात्र हसत विकली जाते. घरून नेलेली पाण्याची बाटली “सिक्युरिटी नियमां”च्या नावाखाली काढून घेतली जाते. ग्राहकाला तहान लागलेली असते, पर्याय नसतो, आणि मग तो निमूटपणे पैसे मोजतो.

या सगळ्यात सर्वात धोकादायक बाब म्हणजे या पेयांना मिळालेली सामाजिक मान्यता. शीतपेये आता फक्त तहान भागवणारी पेये राहिलेली नाहीत, तर ती “स्टेटस”, “स्टाईल” आणि “कूलनेस”चं प्रतीक बनली आहेत. जाहिरातींमध्ये मोठमोठे अभिनेते, अभिनेत्री, क्रिकेटपटू या बाटल्या हातात घेऊन उभे असतात. “यही है राइट चॉईस”, “टेस्ट द थंडर”, “ओ ये!” अशा घोषणा मेंदूत इतक्या खोलवर बसवल्या जातात की आपण विचार करणंच बंद करतो. जाहिरातीत दाखवलेली ऊर्जा, जोश, यश आणि आत्मविश्वास या सगळ्याचं गुपित जणू त्या एका घोटात दडलं आहे, असा आभास निर्माण केला जातो.

याचा सर्वाधिक परिणाम होतो तो तरुणाईवर. आज कॉलेज कॅम्पसमध्ये, जिममध्ये, क्रिकेटच्या मैदानावर, रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये, आयटी कंपन्यांमध्ये काम करणाऱ्या तरुणांमध्ये एनर्जी ड्रिंक्सचा वापर झपाट्याने वाढतो आहे. रेड बुल, मॉन्स्टर, स्टिंग, क्लाउड 9, बूस्टेड एनर्जी—नावं वेगळी, रंग वेगळे, पण आतला रासायनिक स्फोट जवळजवळ सारखाच.

“रात्री जागून प्रोजेक्ट पूर्ण करायचाय”, “मॅच आहे”, “जिममध्ये जास्त एनर्जी हवी”, “ड्रायव्हिंग करताना झोप येते”—अशा कारणांवर एनर्जी ड्रिंक उघडली जाते. अनेक तरुण दिवसाला एक-दोन नव्हे, तर तीन-चार कॅन सहज पितात. काहींना तर सकाळी चहाऐवजी एनर्जी ड्रिंक लागते. ही सवय हळूहळू व्यसनात बदलते, याची जाणीवही त्यांना होत नाही.

एनर्जी ड्रिंक्समध्ये कॅफिनचं प्रमाण प्रचंड असतं. त्यासोबत टॉरिन, ग्वाराना, कृत्रिम स्वीटनर्स, रंग, प्रिझर्व्हेटिव्हज यांचा भडिमार असतो. सुरुवातीला थकवा कमी झाल्यासारखा वाटतो, जागरूकता वाढल्यासारखी भासते. पण काही तासांनंतर शरीरावर त्याचे दुष्परिणाम दिसू लागतात—हृदयाचे ठोके वाढणे, अस्वस्थता, चिडचिड, झोप न लागणे, पोटाचे विकार. दीर्घकाळ सेवन केल्यास रक्तदाब, हृदयविकार, मानसिक असंतुलन यांचा धोका वाढतो.

शीतपेयांबाबतही चित्र फारसं वेगळं नाही. फॉस्फरिक ऍसिड, कार्बन डायऑक्साइड, प्रचंड साखर किंवा कृत्रिम स्वीटनर—हे सगळं शरीरासाठी घातक आहे हे अनेक संशोधनातून स्पष्ट झालं आहे. दातांची झीज, हाडं ठिसूळ होणं, लठ्ठपणा, मधुमेह, पचनसंस्थेचे विकार—या सगळ्याची सुरुवात अनेकदा रोजच्या एका बाटलीपासून होते.

पण प्रश्न असा आहे की हे माहीत असूनही आपण थांबत का नाही? कारण आपल्याला पर्याय दाखवले जात नाहीत. उलट, पारंपरिक आणि आरोग्यदायी भारतीय पेयांना मागास, “अनकूल” ठरवलं जातं. ताक, पन्हं, लिंबू सरबत, कोकम, शहाळ्याचं पाणी—ही पेये फक्त आजीच्या आठवणींत किंवा गावाकडच्या उन्हाळ्यात उरलेली आहेत, असं भासवलं जातं. शहरातल्या तरुणाला ताक पिण्यापेक्षा एनर्जी ड्रिंक पिणं जास्त “अप टू डेट” वाटतं, ही खरी शोकांतिका आहे.

या सगळ्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणामही गंभीर आहे. शीतपेय कंपन्या प्रचंड प्रमाणात भूजलाचा उपसा करतात. आधीच पाणीटंचाई असलेल्या भागात कारखाने उभारले जातात. स्थानिक लोकांना पाण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो, आणि त्याच पाण्यावर प्रक्रिया करून बाटलीबंद शीतपेय बाजारात विकली जातात. प्लास्टिकच्या बाटल्यांचा कचरा वेगळाच प्रश्न आहे—तो माती, पाणी आणि प्राणीजीवन सगळ्यालाच घातक ठरतो.

हे सगळं बदलायचं असेल तर फक्त सरकारकडे बोट दाखवून उपयोग नाही. ही लढाई ग्राहक म्हणून आपल्यालाच लढावी लागेल. हॉटेलमध्ये पाणी मागणं, मोफत शुद्ध पाण्याची मागणी करणं, शीतपेयांना नकार देणं—हे छोटे वाटणारे निर्णय मोठा बदल घडवू शकतात. पालकांनी मुलांना जाहिरातींपलीकडचं वास्तव समजावून सांगणं गरजेचं आहे. शाळा–कॉलेज स्तरावर एनर्जी ड्रिंक्स आणि शीतपेयांच्या दुष्परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण व्हायला हवी.

“ये दिल मांगे मोअर” असं म्हणत आपण नेमकं काय मागतो आहोत, याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे. खरंच आपल्याला आणखी एक रंगीत बाटली हवी आहे का? की शुद्ध पाणी, निरोगी शरीर आणि संतुलित भविष्य? निवड आपल्या हातात आहे. तहान लागली की हात आपोआप कुठल्या दिशेने जातो, यावरच आपलं आणि पुढच्या पिढीचं आरोग्य अवलंबून आहे.

आज निर्धार करण्याची वेळ आहे—

मी  आरोग्यदायी  पेयेच निवडणार.

कारण तहान फक्त पाण्यानेच नीट भागते; बाकी सगळं फसवणूक आहे.