भाषा : संवादापलीकडील सांस्कृतिक आत्मकथन

 भाषा : संवादापलीकडील सांस्कृतिक आत्मकथन* 

भाषा ही माणसाने निर्माण केलेली सर्वांत प्रभावी आणि सूक्ष्म रचना आहे. ती केवळ भावना व्यक्त करण्याचे किंवा माहिती पोहोचवण्याचे साधन नाही; ती माणसाच्या सामूहिक स्मृतीची, इतिहासाची आणि संस्कृतीची जिवंत नोंद आहे. माणूस जसा विचार करतो, जसा जगतो, ज्या मूल्यांवर त्याचे सामाजिक आयुष्य उभे असते, त्या सगळ्यांचे प्रतिबिंब भाषेत उमटलेले असते. त्यामुळे भाषा समजून घेणे म्हणजे फक्त शब्दांचे अर्थ शिकणे नव्हे, तर त्या भाषेच्या मागे उभ्या असलेल्या समाजव्यवस्थेला, जीवनदृष्टीला आणि सांस्कृतिक प्रवासाला समजून घेणे होय.

आजच्या जागतिकीकरणाच्या काळात भाषेबाबतचा दृष्टिकोन अनेकदा गोंधळलेला आणि विसंगत दिसतो. विशेषतः भारतात इंग्रजी भाषेचे स्थान हा विषय आजही सामाजिक अस्वस्थतेचा आणि न्यूनगंडाचा भाग बनलेला आहे. इंग्रजी बोलता येणे म्हणजे बुद्धिमत्ता, प्रगती किंवा उच्च सामाजिक स्थान याचे लक्षण मानले जाते. प्रत्यक्षात इंग्रजी ही एका विशिष्ट समाजाची मातृभाषा आहे—जशी मराठी आपल्यासाठी नैसर्गिक आहे, तशीच इंग्लंडमधील किंवा अमेरिकेतील मुलासाठी इंग्रजी. भाषा ही हुशारीची नव्हे, तर गरजेची आणि परिसराची देणगी आहे, हे सत्य आपण अनेकदा विसरतो.

भाषा आणि सत्तेचे नाते इतिहासभर स्पष्टपणे दिसते. वसाहतवादी काळात इंग्रजी ही सत्तेची, शिक्षणाची आणि प्रशासनाची भाषा बनली. त्याचा परिणाम असा झाला की स्थानिक भाषांना दुय्यम स्थान मिळाले आणि इंग्रजीला ‘उन्नतीची किल्ली’ मानले जाऊ लागले. स्वातंत्र्यानंतरही हा मानसिक वारसा फारसा बदललेला नाही. आजही अनेक पालक आपल्या मुलांनी मातृभाषेत नव्हे, तर इंग्रजीत विचार करावा, बोलावं, स्वप्न पाहावं, अशी अपेक्षा करतात. ही अपेक्षा चुकीची नाही, पण तिच्या मुळाशी असलेला न्यूनगंड मात्र चिंताजनक आहे.

भारताची खरी ताकद त्याच्या बहुभाषिकतेत आहे. हा देश एकभाषिक कधीच नव्हता. इथे भाषा म्हणजे ओळख, संवाद आणि सहअस्तित्व यांचा संगम आहे. मुंबई,पुणे ह्या सारख्या महानगरात वाढणारा मुलगा सहज चार-पाच भाषा आत्मसात करतो—घरात वेगळी, शाळेत वेगळी, मित्रांमध्ये वेगळी आणि सार्वजनिक व्यवहारात आणखी एखादी. हे सर्व तो कोणताही औपचारिक भाषाशास्त्रीय अभ्यास न करता करतो. ही क्षमता अपवादात्मक नसून, भारतीय समाजाची नैसर्गिक अवस्था आहे. बहुभाषिकता ही आपल्यासाठी ओझं नसून, सांस्कृतिक समृद्धीचं लक्षण आहे.

प्रत्येक भाषा तिच्या पर्यावरणाची, भूगोलाची आणि समाजरचनेची छाप घेऊन घडलेली असते. भाषेतील शब्दसंपदा ही त्या समाजाच्या गरजा आणि अनुभव यांची साक्ष देते. एस्किमो भाषांमध्ये बर्फासाठी असलेले अनेक शब्द, वाळवंटी प्रदेशात वाऱ्याच्या वेगवेगळ्या प्रकारांसाठी असलेली नामावली किंवा भारतीय भाषांमधील नातेसंबंधांचे सूक्ष्म भेद—हे सगळे त्या त्या समाजाच्या जीवनपद्धतीचे भाषिक प्रतिबिंब आहेत. मराठीत ‘मामा’, ‘काका’, ‘आत्या’, ‘मावशी’ यांसारखे शब्द असणे हे कुटुंबसंस्थेच्या विस्ताराचे आणि नातेसंबंधांच्या सामाजिक महत्त्वाचे द्योतक आहे.

भाषा ही केवळ भौतिक वास्तवाचेच नव्हे, तर मूल्यव्यवस्थेचेही दर्शन घडवते. काही भाषांमध्ये लिंगभेद व्याकरणात ठळकपणे दिसतो, तर काही भाषांमध्ये तो जवळजवळ अनुपस्थित असतो. यामधून त्या समाजातील स्त्री-पुरुष भूमिकांविषयीची जाणीव, अपेक्षा आणि सत्ता-संबंध उघड होतात. त्याचप्रमाणे वेळ व्यक्त करण्याच्या पद्धतीही संस्कृतीनुसार बदलतात. काही भाषांमध्ये भविष्यकाळाला फारसे महत्त्व दिले जात नाही, तर काही भाषांमध्ये तो स्वतंत्रपणे आणि तपशीलाने मांडला जातो. यावरून त्या समाजाचा काळाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन—भविष्याभिमुख की वर्तमानकेंद्रित—समजतो.

म्हणी आणि वाक्प्रचार हे भाषेतील सर्वांत जिवंत सांस्कृतिक घटक असतात. ‘जशी करणी तशी भरणी’ आणि ‘What goes around comes around’ ही वाक्ये वेगवेगळ्या भाषांतील असली, तरी त्यामागील नैतिक संकल्पना समान आहे. मात्र त्यांची रचना, प्रतिमा आणि भाषिक ढंग त्या त्या संस्कृतीची विचारपद्धती स्पष्ट करतात. अशा वाक्प्रचारांतून समाजाची नैतिक चौकट, विनोदबुद्धी आणि जीवनदृष्टी व्यक्त होत असते.

लिपी आणि ध्वनीरचना यांचे महत्त्वही दुर्लक्षित करता येत नाही. कोणती लिपी श्रेष्ठ किंवा अधिक सोयीची आहे, असा प्रश्न मुळातच चुकीचा आहे. सोय ही सवयीवर अवलंबून असते. देवनागरी, रोमन, तमिळ किंवा उर्दू लिपी—प्रत्येक लिपी ही त्या भाषेच्या ध्वनीव्यवस्थेशी आणि विचारमांडणीशी सुसंगत अशी विकसित झालेली आहे. लिपी म्हणजे केवळ चिन्हांचा संच नव्हे, तर विचार मांडण्याची एक विशिष्ट चौकट आहे.

भाषा कधीच स्थिर नसते. ती सतत बदलते, नव्या शब्दांना सामावून घेते, जुन्या शब्दांचे अर्थ बदलते. त्यामुळे ‘शुद्ध भाषा’ ही संकल्पना मर्यादित आणि अनेकदा राजकीय असते. भाषेच्या इतिहासाकडे पाहिले तर शब्दांचा प्रवास आपल्याला व्यापार, स्थलांतर, युद्धे आणि सांस्कृतिक संपर्क यांची कहाणी सांगतो. मराठीत आलेले फारसी, अरबी, पोर्तुगीज आणि इंग्रजी शब्द हे या सांस्कृतिक संपर्कांचे जिवंत पुरावे आहेत. भाषा जितकी खुलेपणाने बदल स्वीकारते, तितकी ती अधिक समृद्ध होते.

आजच्या डिजिटल युगात भाषांसमोर नवी आव्हाने आणि नवी संधी उभी आहेत. तंत्रज्ञानामुळे भाषांचा वापर वाढलाही आहे आणि काही प्रमाणात सुलभीकरणही झाला आहे. मात्र त्याच वेळी अल्पभाषा आणि बोलीभाषा नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. एखादी भाषा नष्ट होणे म्हणजे केवळ काही शब्द नाहीसे होणे नव्हे, तर त्या भाषेशी जोडलेली एक संपूर्ण जीवनदृष्टी, ज्ञानपरंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती हरवणे होय. त्यामुळे भाषिक विविधतेचे जतन हे केवळ भावनिक नव्हे, तर बौद्धिक आणि सांस्कृतिक गरज आहे.

शिक्षणव्यवस्थेत भाषेचे स्थान याबाबतही गंभीर पुनर्विचार आवश्यक आहे. मातृभाषेतून शिक्षण मिळणे हे केवळ सोयीचे नव्हे, तर बौद्धिक विकासासाठी अत्यावश्यक आहे, हे संशोधनाने वारंवार सिद्ध केले आहे. तरीही ‘इंग्रजी माध्यम म्हणजे दर्जेदार शिक्षण’ ही समजूत अजूनही घट्ट आहे. बहुभाषिक शिक्षणाची भारतीय परंपरा पुन्हा नव्याने समजून घेण्याची आणि स्वीकारण्याची गरज आहे.

शेवटी, भाषा ही केवळ उपयोगाची वस्तू नाही; ती मानवी संस्कृतीची आत्मकथा आहे. भाषा समजली की समाज समजतो, समाज समजला की इतिहास उलगडतो, आणि इतिहास उलगडला की आपण स्वतःला अधिक स्पष्टपणे ओळखू शकतो. म्हणून भाषेकडे केवळ साधन म्हणून नव्हे, तर एक जिवंत, बदलती आणि समृद्ध सांस्कृतिक परंपरा म्हणून पाहणे ही आजच्या काळाची गरज आहे. भाषेबद्दल कुतूहल, आदर आणि आनंद बाळगणे म्हणजे माणूस म्हणून आपल्या सांस्कृतिक जबाबदारीची जाणीव ठेवणे होय.©