शिक्षण की फक्त स्पर्धेची शर्यत?

 शिक्षण की फक्त स्पर्धेची शर्यत?* 

आजचे शिक्षण क्षेत्र पाहिले तर असे वाटते की शिक्षण हा शब्दच हळूहळू आपला मूळ अर्थ हरवत चालला आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ पुस्तकी ज्ञान, परीक्षेत मिळवलेले गुण किंवा एखाद्या स्पर्धा परीक्षेतील रँक एवढाच अर्थ आज उरला आहे. कोणत्याही शहरात, अगदी छोट्या गावातसुद्धा गेलो तरी कोचिंग क्लासेसचे झगमगाट करणारे फलक, टॉपर्सचे फोटो, “१००% यशाची खात्री” देणाऱ्या जाहिराती हमखास दिसतात. हे दृश्य पाहून असे वाटते की शिक्षण व्यवस्था शाळा आणि महाविद्यालयांमधून बाहेर पडून थेट कोचिंग क्लासेसच्या हातात गेली आहे.

खरं तर शिक्षणाचा उद्देश माणूस घडवणे हा असतो. विचार करायला शिकवणे, प्रश्न विचारण्याची सवय लावणे, समाजात जबाबदारीने जगण्यासाठी आवश्यक मूल्ये रुजवणे—हे सगळे शिक्षणाचे अविभाज्य भाग आहेत. मात्र आजचे शिक्षण केवळ प्रमाणपत्र देण्यापुरते मर्यादित राहिले आहे. एखादा विद्यार्थी किती गुणांनी उत्तीर्ण झाला, त्याची रँक किती, तो कोणत्या स्पर्धा परीक्षेत निवडला गेला—यालाच यशाचे मोजमाप मानले जाते. पण त्या विद्यार्थ्याने किती ज्ञान आत्मसात केले, त्याच्यात किती मानवी मूल्ये रुजली, तो एक सजग नागरिक म्हणून घडतो आहे की नाही, याकडे फारसे लक्ष दिले जात नाही.

या बदललेल्या परिस्थितीला मोठ्या प्रमाणात जबाबदार आहेत कोचिंग क्लासेस. स्पर्धा परीक्षांची वाढती संख्या आणि मर्यादित संधी यामुळे स्पर्धा प्रचंड वाढली आहे. या स्पर्धेत मागे राहू नये म्हणून पालक आणि विद्यार्थी दोघेही कोचिंग क्लासेसकडे धाव घेत आहेत. हळूहळू असे वातावरण निर्माण झाले आहे की कोचिंग क्लासेसशिवाय यश मिळणे जवळजवळ अशक्य आहे, असा समज पक्का होत चालला आहे.

पालकांची हतबलता येथे स्पष्टपणे दिसून येते. आपल्या मुलाचे भवितव्य सुरक्षित असावे, त्याला चांगली नोकरी मिळावी, समाजात प्रतिष्ठा मिळावी—ही प्रत्येक पालकाची स्वाभाविक इच्छा असते. मात्र आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात ही इच्छा भीतीमध्ये रूपांतरित झाली आहे. “आपला मुलगा मागे राहिला तर?” या भीतीपोटी अनेक पालक आपल्या आर्थिक परिस्थितीचा विचार न करता कोचिंग क्लासेसमध्ये मुलांना दाखल करतात. काही वेळा कर्ज काढून, बचत मोडून किंवा स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवूनही पालक हे ओझे उचलतात.

या सगळ्या प्रक्रियेत विद्यार्थी मात्र एका यंत्रासारखा बनत जातो. सकाळी लवकर उठून शाळा किंवा महाविद्यालय, त्यानंतर लगेच कोचिंग क्लासेस, रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास—हा त्याचा रोजचा दिनक्रम बनतो. “आज शाळेची टेस्ट आहे की क्लासची?” असा प्रश्न मुलाच्या मनात येतो, हेच या व्यवस्थेचे भयावह वास्तव आहे. शाळा आणि क्लासेस हे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू झाल्यासारखे वाटू लागले आहे. फरक इतकाच की शाळा संस्कार देण्याचा प्रयत्न करते, तर कोचिंग क्लासेस रँक देतात—तेही मोठ्या किमतीत.

याचा सर्वात मोठा परिणाम होतो तो मुलांच्या बालपणावर आणि तारुण्यावर. पूर्वी शाळेतून घरी आल्यानंतर मुले मैदानावर खेळायला धावायची. खेळ, मित्र, मोकळेपणा यामधून त्यांचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य घडत असे. आज मात्र शाळेतून घरी येताच क्लासेसला जाण्याची घाई असते. खेळ, छंद, कला, वाचन यासाठी वेळच उरत नाही. या धावपळीत मुलांचे बालपण कोमेजून जाते, पण त्याची जाणीव पालकांना आणि समाजाला उशिरा होते.

शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थ्यांची उपस्थिती कमी होत चालली आहे, हे एक गंभीर लक्षण आहे. शिक्षक कितीही मनापासून, आधुनिक पद्धतीने शिकवण्याचा प्रयत्न केला तरी विद्यार्थ्यांचे लक्ष तिथे राहत नाही. “हे आम्हाला क्लासमध्ये आधीच शिकवले आहे” असे म्हणून मुले वर्गात उदासीन राहतात. काही ठिकाणी तर शिक्षण संस्था आणि कोचिंग क्लासेस यांचे संगनमत असल्याचे आरोपही होतात. यातून शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्याऐवजी व्यापारीकरणच वाढते.

हे चित्र पाहता असे वाटते की कोचिंग क्लासेस विद्यार्थ्यांना ज्ञान मिळवण्यासाठी नव्हे, तर केवळ परीक्षा जिंकण्यासाठी तयार करत आहेत. इंग्रजांच्या काळात जसे इंग्रजांना केवळ आज्ञाधारक कारकून हवे होते, तसेच आजच्या व्यवस्थेला केवळ परीक्षार्थी आणि नोकरीसाठी तयार असलेले तरुण हवेत. विचार करणारे, प्रश्न विचारणारे, सर्जनशील तरुण या व्यवस्थेला नकोसे झाले आहेत.

मात्र याचा अर्थ असा नाही की कोचिंग क्लासेस पूर्णपणे चुकीचे आहेत. काही वेळा कठीण विषय समजून घेण्यासाठी, स्पर्धा परीक्षांचे स्वरूप जाणून घेण्यासाठी किंवा आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी कोचिंग क्लासेस उपयुक्त ठरू शकतात. प्रश्न तेव्हाच निर्माण होतो जेव्हा हे क्लासेस शाळा आणि महाविद्यालयांचा पर्याय बनतात. शाळेची जागा कोणताही कोचिंग क्लास घेऊ शकत नाही. कारण शाळा म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम नव्हे, तर समाजजीवनाची पहिली शाळा असते. तिथे मैत्री जुळते, संघभावना शिकवली जाते, अपयश पचवण्याची सवय लागते.

आज गरज आहे ती पालक, शिक्षक आणि शिक्षण संस्थांनी एकत्रितपणे विचार करण्याची. पालकांनी मुलांच्या निकालाच्या टक्केवारीपेक्षा त्यांच्या आनंदाची, आरोग्याची आणि मानसिक स्थैर्याची टक्केवारी मोजायला शिकावे. मुलांना स्पर्धक बनवण्याआधी त्यांना एक समृद्ध विद्यार्थी म्हणून घडू द्यावे. शाळा हेच शिक्षणाचे मुख्य केंद्र असावे आणि कोचिंग क्लासेस केवळ पूरक साधन म्हणून वापरले जावेत.

शिक्षण संस्थांनीही आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना पुन्हा शाळा आणि महाविद्यालयांकडे आकर्षित करण्यासाठी अध्यापन पद्धती, वातावरण आणि शिक्षक-विद्यार्थी नातेसंबंध अधिक सशक्त करणे आवश्यक आहे. शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळवण्याचे साधन नसून आयुष्य जगण्याची कला आहे, ही जाणीव पुन्हा एकदा समाजात रुजवावी लागेल.

कारण शेवटी, आयुष्याची खरी परीक्षा वर्गाच्या बाहेर असते. त्या परीक्षेत कोणताही कोचिंग क्लास कामी येत नाही. तिथे उपयोगी पडतात ते शाळेत शिकलेले संस्कार, जिद्द, संवेदनशीलता आणि माणूसपण. आणि म्हणूनच, शिक्षण व्यवस्थेने पुन्हा एकदा माणूस घडवण्याच्या आपल्या मूळ उद्दिष्टाकडे वळणे ही आजची खरी गरज आहे.©