“ स्पर्धा की दुःख प्रदर्शन? टीआरपीसाठी चाललेला भावनांचा बाजार”

 “ स्पर्धा की दुःख प्रदर्शन? टीआरपीसाठी चाललेला भावनांचा बाजार”

खाजगीकरण, स्पर्धा, टीआरपी, जाहिराती आणि प्रेक्षकांच्या भावनांचा बाजार—या सगळ्या गोष्टींनी गेल्या दोन दशकांत भारतीय दूरचित्रवाणीचं स्वरूप पूर्णपणे बदलून टाकलं आहे. कधीकाळी करमणूक म्हणजे निव्वळ करमणूक होती; आज ती एक योजनाबद्ध उद्योग आहे. विशेषतः हिंदी GEC (General Entertainment Channels) आणि त्यावरचे रिअॅलिटी व नॉन-फिक्शन कार्यक्रम हे या बदलाचं सर्वात ठळक उदाहरण म्हणता येईल. गाण्यांचे, नृत्याचे, अभिनयाचे कार्यक्रम आजही लोकप्रिय आहेत, पण त्या कार्यक्रमांत जे काही दाखवलं जातं त्यात ‘कार्यक्रम’ आणि ‘कचरा’ यांचं प्रमाण इतकं विस्कळीत झालं आहे की प्रेक्षक म्हणून आपली सहनशक्तीच कसोटीला लागते.

अशा वेळी ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सचा उदय हा प्रेक्षकांसाठी एक प्रकारचा दिलासा ठरतो आहे. कारण ओटीटीवर “फॉरवर्ड” नावाची एक साधी पण क्रांतिकारी सोय आहे. ही सोय टीव्हीवर नाही, आणि नेमकी याच सोयीमुळे आज अनेक जण गाण्यांचे रिअॅलिटी शो टीव्हीवर न पाहता ओटीटीवर पाहणं पसंत करत आहेत. गाणं ऐकायचं असेल, तर थेट गाण्यावर जा. मधल्या भंगाराला पुढे ढकलून टाका. हा पर्याय मिळणं म्हणजे जणू सांडपाण्यातून निथळून आलेलं स्वच्छ पाणी मिळाल्यासारखं आहे.

कारण टीव्हीवर जे दाखवलं जातं, त्यात पाणी किती आणि सांडपाणी किती, हा खरा प्रश्न आहे.

आजच्या बहुतेक गाण्यांच्या रिअॅलिटी शोचं स्वरूप पाहिलं तर असं वाटतं की गायन हा फक्त निमित्तमात्र आहे. खरी कथा कुठेतरी वेगळीच सुरू असते. स्पर्धक गातो, हे दुय्यम. तो कोण आहे, कुठून आला आहे, त्याच्या आयुष्यात किती दुःख आहे, त्याचं घर किती लहान आहे, त्याच्या आई-वडिलांनी किती हाल सोसले आहेत, हे सगळं मुख्य. एखादा स्पर्धक गाणं सुरू करतो, त्याआधी दहा मिनिटं त्याच्या आयुष्याची ‘पार्श्वकथा’ दाखवली जाते. तीही अशी की जणू एखाद्या मालिकेचा प्रोमो चालू आहे.

कोणाचा बाप पाणीपुरीवाला आहे, कोणाची आई एकटीने संसार चालवते, कोणाचं बालपण अत्यंत हालाखीचं गेलं आहे, कोणाच्या घरात आजारपण आहे—या सगळ्या गोष्टींना इतकं फुगवून, इतकं चघळून दाखवलं जातं की त्या दुःखालाही एक प्रकारचं विक्रीयोग्य उत्पादन बनवलं जातं. दु:खही इथे कंटेंट असतं. दु:खाचं सादरीकरण केलं जातं. कॅमेऱ्याचे अँगल्स, पार्श्वसंगीत, संथ कट्स, भावूक निवेदन—सगळं काही ठरवून केलेलं असतं.

यात सर्वात अस्वस्थ करणारी गोष्ट म्हणजे स्पर्धकांच्या गरिबीचं जाणीवपूर्वक भांडवल केलं जातं. गरिबी हा जणू ‘यूएसपी’ बनतो. जितकं जास्त हालाखीचं आयुष्य, तितकं जास्त स्क्रीन टाइम. एखाद्या स्पर्धकाचं गाणं सरासरी असलं, तरी त्याच्या आयुष्यातली दुःखद कहाणी अधिक प्रभावी असेल, तर त्याला जास्त महत्त्व दिलं जातं. आणि जो चांगला गातो, पण ज्याचं आयुष्य ‘साधं-सोपं’ आहे, त्याच्याबाबतीत फारसं रस दाखवला जात नाही.

यामध्ये परीक्षकांची भूमिकाही फारशी वेगळी नसते. तेही या नाट्याचा भाग बनलेले असतात. एखाद्या स्पर्धकाची कथा ऐकून डोळे पुसणे, आवाज भरून येणे, “तू खूप स्ट्रगल केला आहेस” असं म्हणणं, आणि मग त्याला मोठे गुण देणं—हे सगळं आता इतकं साचेबद्ध झालं आहे की त्यातली प्रामाणिकता संशयास्पद वाटू लागते. खरं तर परीक्षक तिथे गायनाचं परीक्षण करण्यासाठी बसलेले असतात, पण अनेकदा ते समाजसेवक, मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा कुटुंबसल्लागार असल्यासारखं वागतात.

हे सगळं करताना कार्यक्रमकर्त्यांना एक गोष्ट सोयीची पडते—प्रेक्षकांच्या भावनांशी खेळणं. भारतीय प्रेक्षक भावनिक आहे, हे त्यांना माहीत आहे. दुःख पाहिलं की डोळे पाणावतात, संघर्ष पाहिला की सहानुभूती जागी होते. याच भावनिक प्रतिक्रियांचा वापर करून टीआरपी मिळवली जाते. पण प्रश्न असा आहे की हे सगळं कितपत नैतिक आहे?

एखाद्या स्पर्धकाच्या कुटुंबाला गावातून उचलून आणून कॅमेऱ्यासमोर उभं करणं, त्यांच्याकडून जबरदस्तीने भावूक प्रतिक्रिया काढून घेणं, त्यांच्या आयुष्यातल्या खाजगी वेदनांचं सार्वजनिक प्रदर्शन करणं—हे सगळं खरंच गरजेचं आहे का? गायन स्पर्धेत भाग घेतलेल्या मुला-मुलींच्या पालकांना स्टेजवर बोलावून त्यांच्या दुःखाचे कढ काढायला लावणं, त्यांना रडायला भाग पाडणं, आणि त्याचं चित्रीकरण करून ते लाखो लोकांना दाखवणं—याला करमणूक म्हणायचं का?

खरं तर प्रेक्षक म्हणून आपल्याला त्या स्पर्धकाचा आवाज ऐकायचा असतो. त्याची सुरावट, त्याची तयारी, त्याची कला—हे महत्त्वाचं असतं. तो पाणीपुरीवाल्याचा मुलगा आहे की एखाद्या श्रीमंत घराण्यातून आलेला आहे, याने गायनाच्या गुणवत्तेत काही फरक पडत नाही. चांगलं गाणं चांगलंच असतं. मग कार्यक्रमाचा फोकस गाण्यावर न ठेवता आयुष्यकथांवर का?

याचं एक साधं उत्तर आहे—वेळ भरायची आहे. दीड-दोन तासांचा कार्यक्रम तयार करायचा आहे. प्रत्येक स्पर्धकाचं गाणं तीन-चार मिनिटांचं असतं. मग उरलेला वेळ कसा भरायचा? पण यावर उपायही आहेत. एका स्पर्धकाचं एकच गाणं दाखवण्याऐवजी तीन गाणी दाखवा. वेगवेगळ्या शैलीत, वेगवेगळ्या भाषांमध्ये. कलाकाराचं कौशल्य दाखवा. संगीताबद्दल बोला. रियाजाबद्दल बोला. सूर, ताल, लय याबद्दल चर्चा करा. हे सगळंही प्रेक्षकांना आवडू शकतं—जर प्रेक्षकांना गृहीत धरून चाललं नाही तर.

पण दुर्दैवाने, चॅनल्सना वाटतं की प्रेक्षकांना हे सगळं कंटाळवाणं वाटेल. त्यांना वाटतं की प्रेक्षकांना फक्त ड्रामा हवा आहे. आणि म्हणूनच ते पाणी ओतण्याऐवजी सांडपाणी ओततात. वरून ते चमचमीत दिसतं, पण आतून दुर्गंधीयुक्त असतं.

अशा परिस्थितीत ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सचं महत्त्व वाढतं. ओटीटीवर आपण कार्यक्रम आपल्या सोयीने पाहू शकतो. हवं ते पाहायचं, नको ते पुढे ढकलायचं. स्पर्धकाची कथा सुरू झाली, की थेट गाण्यावर जा. परीक्षकांनी अति-भावूक भाषण सुरू केलं, की पुढे करा. जाहिराती नाहीत, वेळेचं बंधन नाही, आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे प्रेक्षकाला नियंत्रण मिळतं.

हे नियंत्रणच प्रेक्षकांना समाधान देतं. कारण इथे आपल्यावर काहीही लादलं जात नाही. आपण काय पाहायचं हे आपण ठरवतो. आणि हीच गोष्ट पारंपरिक टीव्हीला जड जाते. टीव्हीवर कार्यक्रम जसा दाखवला जातो तसाच पाहावा लागतो. मधे उठलो तर काहीतरी चुकतं. पुढे केलं तर शक्य नाही. त्यामुळे प्रेक्षक नकळतपणे सगळं सहन करतो—जरी ते आवडत नसलं तरी.

ओटीटीमुळे ही सवय बदलते आहे. लोक आता अधिक निवडक झाले आहेत. काय पाहायचं आणि काय नाही, याचा निर्णय घेऊ लागले आहेत. आणि याचा परिणाम हळूहळू टीव्हीवरही दिसेल, अशी अपेक्षा ठेवायला हरकत नाही. कदाचित भविष्यात चॅनल्सनाही हे कळेल की सांडपाणी कितीही ओतलं, तरी शेवटी लोकांना स्वच्छ पाणीच हवं असतं.

गायन, नृत्य, कला—या सगळ्या गोष्टी स्वतःमध्येच समृद्ध आहेत. त्यांना कृत्रिम दुःखाचा साज चढवण्याची गरज नाही. कलाकाराची कला हीच त्याची खरी ओळख असावी. त्याच्या आयुष्यातले संघर्ष त्याच्या कलेतून दिसत असतील, तर ते पुरेसं आहे. वेगळ्या कॅमेऱ्यांनी, बनावटी पार्श्वसंगीताने आणि भावनिक संवादांनी ते ठसवण्याची गरज नाही.

आज ओटीटीमुळे प्रेक्षकांना हा फरक जाणवतो आहे. काय पाणी आहे आणि काय सांडपाणी, हे ओळखण्याची संधी मिळते आहे. आणि म्हणूनच, सांडपाणी पुढे ढकलून फक्त गाणी पाहता येतात, याचा प्रेक्षक म्हणून आनंद वाटतो. हा आनंद केवळ सोयीचा नाही, तर निवडीचा आहे. आणि ही निवडच उद्याच्या करमणूकविश्वाचं स्वरूप ठरवणार आहे.