बाटलीतली ऊर्जा की उधार घेतलेली शक्ती?

 बाटलीतली ऊर्जा की उधार घेतलेली शक्ती?

(तरुणाई, एनर्जी ड्रिंक्स आणि आरोग्याचा वाढता धोका)

गेल्या काही वर्षांत आपल्या सभोवतालच्या जगात एक बदल झपाट्याने घडतो आहे, तो अनेकांना जाणवतही नाही. पूर्वी तहान लागली की पाणी, ताक, लिंबू सरबत किंवा चहा हा पर्याय असायचा. आज मात्र कॉलेज कॅम्पस, जिम, आयटी पार्क, क्रिकेट ग्राउंड, हायवेवरील ढाबे, मेडिकल स्टोअर्स—सगळीकडे हातात दिसते ती एनर्जी ड्रिंकची कॅन. लाल, काळी, निळी, चकचकीत डिझाइनची ही कॅन जणू आधुनिक तरुणाईची ओळख बनत चालली आहे. “एनर्जी”, “पॉवर”, “स्टॅमिना”, “फोकस” अशा शब्दांचा मारा करून ही पेये तरुणांच्या मनात स्वतःसाठी अपरिहार्य स्थान निर्माण करत आहेत.

आजचा तरुण प्रचंड स्पर्धात्मक वातावरणात जगतो आहे. अभ्यास, करिअर, नोकरी, आर्थिक दडपण, सोशल मीडियावर सतत ‘ऍक्टिव्ह’ राहण्याची गरज—या सगळ्यात शरीर आणि मन सतत थकलेलं असतं. या थकव्यावर झटपट उपाय म्हणून एनर्जी ड्रिंक्स समोर येतात. “रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास करायचाय”, “डेडलाईन आहे”, “लाँग ड्राइव्ह आहे”, “मॅच खेळायची आहे”, “जिममध्ये जास्त वर्कआउट करायचंय”—अशा असंख्य कारणांवर एक कॅन उघडली जाते. सुरुवातीला ती जादू करते, असं वाटतं. थकवा कमी झाल्यासारखा भासतो, डोळे उघडे राहतात, उत्साह वाढल्यासारखा वाटतो. पण ही ऊर्जा खरंच असते का? की ती शरीराकडून उधार घेतलेली शक्ती असते?

एनर्जी ड्रिंक्स म्हणजे नेमकं काय, याचा विचार फारसे जण करत नाहीत. या पेयांमध्ये कॅफिनचं प्रमाण सामान्य चहा किंवा कॉफीपेक्षा कित्येक पटींनी जास्त असतं. काही एनर्जी ड्रिंक्समध्ये एका कॅनमध्ये ८० ते ३०० मिलीग्रॅमपर्यंत कॅफिन असतं. यासोबत टॉरिन, ग्वाराना, जिनसेंग, कृत्रिम स्वीटनर्स, साखर, कृत्रिम रंग, फ्लेवर आणि विविध रसायनांचा भडिमार असतो. हे सगळं एकत्र शरीरात गेल्यावर तात्पुरता उत्तेजक परिणाम होतो, पण त्याची किंमत शरीराला नंतर मोजावी लागते.

आज अनेक कॉलेज विद्यार्थी परीक्षा काळात सलग अनेक दिवस एनर्जी ड्रिंक्स घेतात. काही जण तर दिवसाला दोन–तीन कॅन सहज पितात. आयटी क्षेत्रात काम करणारे तरुण रात्री उशिरापर्यंत जागे राहण्यासाठी या पेयांवर अवलंबून राहतात. ड्रायव्हर्स, डिलिव्हरी बॉयज, कॅब चालक—झोप येऊ नये म्हणून एनर्जी ड्रिंक्सचा आधार घेतात. जिममध्ये तर एनर्जी ड्रिंक्स म्हणजे जणू प्री-वर्कआउटचा अविभाज्य भागच झाला आहे. “हे न घेतलं तर वर्कआउट होत नाही” अशी मानसिकता तयार झाली आहे.

पण या सवयींचे परिणाम हळूहळू दिसू लागतात. सुरुवातीला झोप न लागणं, चिडचिड, अस्वस्थता, हात थरथरणं, हृदयाचे ठोके वाढणं अशी लक्षणं दिसतात. अनेक तरुणांना अचानक पॅनिक अटॅक येण्याचे प्रकार वाढत आहेत. काहींना पोटाचे विकार, आम्लपित्त, उलटी, डोकेदुखीचा त्रास सुरू होतो. सतत कॅफिन घेत राहिल्याने शरीर त्यावर अवलंबून राहतं. एक दिवस एनर्जी ड्रिंक न घेतल्यास डोके दुखणं, थकवा, नैराश्य जाणवू लागतं—हे व्यसनाचेच लक्षण आहे.

काही देशांमध्ये एनर्जी ड्रिंक्स आणि हृदयविकार यांचा संबंध स्पष्टपणे समोर आला आहे. तरुण वयातच हृदयाचे ठोके अनियमित होणे, रक्तदाब वाढणे, अगदी हार्ट अटॅक येण्याचे प्रकार नोंदवले गेले आहेत. विशेषतः जेव्हा एनर्जी ड्रिंक्सचा वापर दारू किंवा इतर उत्तेजक पदार्थांसोबत केला जातो, तेव्हा धोका अधिक वाढतो. दुर्दैवाने, पार्टी संस्कृतीत ही गोष्ट सामान्य झाली आहे.

एनर्जी ड्रिंक्सचा आणखी एक गंभीर परिणाम म्हणजे मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम. सतत कृत्रिम उत्तेजन घेतल्याने मेंदूची नैसर्गिक विश्रांतीची प्रक्रिया बिघडते. झोपेचं चक्र विस्कळीत होतं. परिणामी एकाग्रता कमी होते, चिडचिड वाढते, नैराश्याची लक्षणं दिसू लागतात. “एनर्जी” देतो असं सांगणारं पेय प्रत्यक्षात मानसिक थकवा वाढवतं, ही बाब अनेक तरुणांच्या लक्षातच येत नाही.

यात भर म्हणून या पेयांमध्ये असलेली साखर किंवा कृत्रिम स्वीटनर्स. काही एनर्जी ड्रिंक्समध्ये एका कॅनमध्ये ८–१० चमचे साखरेइतकी गोडी असते. त्यामुळे वजन वाढणं, लठ्ठपणा, मधुमेहाचा धोका वाढतो. “शुगर फ्री” असं लिहिलेल्या पेयांमध्येही कृत्रिम स्वीटनर्स असतात, जे दीर्घकाळ सेवन केल्यास शरीरावर विपरीत परिणाम करू शकतात.

एनर्जी ड्रिंक्सचं मार्केटिंग मात्र अत्यंत आक्रमक आहे. तरुण, यशस्वी, धाडसी, साहसी जीवनशैली या पेयांशी जोडून दाखवली जाते. बाइक रेसिंग, स्कायडायव्हिंग, स्टंट्स, एक्स्ट्रीम स्पोर्ट्स—या सगळ्याचा वापर करून “हे प्यायल्याशिवाय तुम्ही पूर्ण नाही” असा संदेश दिला जातो. जाहिरातीत कुठेही थकवा, आजार, दुष्परिणाम दिसत नाहीत. खाली बारीक अक्षरात दिलेली चेतावणी कोणी वाचत नाही, वाचावी अशी अपेक्षाच नसते.

पालकांसाठी ही परिस्थिती अधिक चिंताजनक आहे. आज शाळेत जाणारी मुलेही एनर्जी ड्रिंक्स ओळखू लागली आहेत. काही पालक नकळत मुलांना ही पेये देतात—“थोडी एनर्जी येईल” या चुकीच्या समजुतीतून. पण लहान वयात कॅफिन आणि रसायनांचा मारा होणं हे अतिशय घातक आहे. अनेक देशांमध्ये १८ वर्षांखालील मुलांसाठी एनर्जी ड्रिंक्सवर निर्बंध आहेत, पण आपल्याकडे अशी स्पष्ट धोरणं आणि अंमलबजावणी दिसत नाही.

मुळ प्रश्न असा आहे की आपण थकलो का? हो, नक्कीच. पण त्याचं उत्तर बाटलीत बंद केलेल्या रसायनांमध्ये आहे का? भारतीय परंपरेत ऊर्जा देणारे कितीतरी नैसर्गिक पर्याय आहेत—ताक, लिंबू सरबत, कोकम, आवळ्याचा रस, उसाचा रस, शहाळ्याचं पाणी, घरचं साजूक अन्न, पुरेशी झोप आणि नियमित व्यायाम. ही सगळी उत्तरं सोपी आहेत, स्वस्त आहेत, पण जाहिरातीत दिसत नाहीत म्हणून आपण त्यांना दुर्लक्ष करतो.

एनर्जी ड्रिंक्स आपल्याला शरीराच्या नैसर्गिक मर्यादा विसरायला लावतात. थकवा हा शरीराचा इशारा असतो—थांब, विश्रांती घे. पण एनर्जी ड्रिंक तो इशारा दाबून टाकतं. आपण पुढे चालत राहतो, पण नुकसान आत होत राहातं. ही उधार घेतलेली ऊर्जा असते—जी नंतर व्याजासह परत द्यावी लागते.

आज गरज आहे ती जागरूकतेची. तरुणांनी स्वतःला विचारायला हवं—आपण खरंच इतके अशक्त आहोत का की एका कॅनशिवाय काम करू शकत नाही? पालकांनी, शिक्षकांनी, डॉक्टरांनी या विषयावर मोकळेपणाने बोलायला हवं. सरकारने आणि आरोग्य यंत्रणांनी एनर्जी ड्रिंक्सबाबत स्पष्ट नियम, चेतावण्या आणि जनजागृती मोहिमा राबवायला हव्यात.

ऊर्जा ही बाटलीत नसते. ती आपल्या जीवनशैलीत, आहारात, विचारात आणि विश्रांतीत असते. चमकदार कॅन क्षणिक जोश देऊ शकते, पण निरोगी भविष्य देऊ शकत नाही. निवड आपली आहे—उधार घेतलेली, कृत्रिम ऊर्जा की नैसर्गिक, टिकाऊ आरोग्य.

आजचा तरुण देशाचं भविष्य आहे. त्या भविष्याच्या हातात रंगीत कॅन नव्हे, तर सजग निर्णय असायला हवेत. कारण खरी ताकद कोणत्याही एनर्जी ड्रिंकपेक्षा मोठी असते—ती म्हणजे स्वतःच्या शरीराचं ऐकण्याची ताकद.