महाराष्ट्राच्या राजकारणाकडे पाहताना .....

 महाराष्ट्राच्या राजकारणाकडे  पाहताना …..

महाराष्ट्राच्या राजकारणाकडे आज पाहताना अभिमान वाटावा अशी एकही ठोस बाब उरलेली नाही, ही खेदाची आणि लाजिरवाणी वस्तुस्थिती आहे. जे राज्य कधीकाळी प्रगल्भ राजकीय विचार, सामाजिक भान, सुधारणावादी नेतृत्व आणि सुसंस्कृत लोकशाही चर्चेसाठी ओळखले जायचे, तेच राज्य आज सत्तासंघर्ष, शब्दांची घसरण, तत्वहीन आघाड्या आणि उथळ वक्तव्यांच्या गर्तेत अडकलेले दिसते. महाराष्ट्रातील राजकीय आघाड्यांची स्थिती, नेत्यांची भाषणे आणि रोज होणारी वक्तव्ये पाहिली, की लोकशाही व्यवस्थेवर विश्वास ठेवणाऱ्या कोणत्याही संवेदनशील नागरिकाला लाज वाटल्याशिवाय राहत नाही.

राजकारण हे समाजाच्या दिशादर्शनाचे माध्यम असते, असे सांगितले जाते. परंतु सध्याच्या महाराष्ट्रातील राजकारणात दिशा तर दूरच, नैतिकता, सुसंगतता आणि जबाबदारी यांचाही पूर्ण अभाव दिसतो. निवडणुकीपूर्वी एकमेकांवर आरोप-प्रत्यारोप करणारे, एकमेकांना भ्रष्ट, देशद्रोही, अकार्यक्षम ठरवणारे नेते सत्तेच्या समीकरणांसाठी क्षणार्धात एकत्र येतात. कालपर्यंत ज्यांच्यावर टीका केली, त्यांच्याच खांद्यावर आज सत्ता टिकवली जाते. या सगळ्या प्रक्रियेत ना विचारधारा महत्वाची ठरते, ना जनतेचे प्रश्न. महत्वाचे ठरते ते फक्त सत्तेचे गणित.

भाषणांचा दर्जा तर आणखी खालच्या पातळीवर गेला आहे. सभ्यतेच्या चौकटी मोडून टाकणारी भाषा, व्यक्तिगत टीका, उपरोधाच्या नावाखाली केलेले अपमान, आणि अनेकदा तर सार्वजनिक शिष्टाचारालाही हरताळ फासणारी वक्तव्ये ऐकावी लागतात. हेच का ते महाराष्ट्राचे राजकारण, ज्याने देशाला अनेक थोर  नेते दिले? आजच्या भाषणांमध्ये विचार कमी आणि चिखलफेक जास्त दिसते. प्रश्न विचारण्याऐवजी टोमणे मारले जातात, उत्तर देण्याऐवजी आरोप केले जातात.

राजकीय आघाड्यांची अवस्था पाहिली, तर तत्वनिष्ठेचा पूर्णपणे बळी दिला गेल्याचे स्पष्ट होते. एकाच वेळी परस्परविरोधी भूमिका घेणे, प्रसंगानुसार भूमिका बदलणे, जनतेसमोर एक बोलणे आणि सत्तेच्या चर्चेत वेगळेच वागणे, हे सगळे आता सर्रास घडते आहे. सामान्य नागरिकाला समजेनासे झाले आहे की नेमके कोण कोणाच्या बाजूने आहे आणि कोण कोणाच्या विरोधात आहे. आज मित्र, उद्या शत्रू आणि परवा पुन्हा मित्र – हा राजकारणाचा खेळ जनतेच्या विश्वासाशी सरळसरळ फसवणूक करणारा आहे.

या सगळ्यात सर्वाधिक दुर्दैवी बाब म्हणजे खरे प्रश्न पूर्णपणे बाजूला पडले आहेत. शेतकऱ्यांचे प्रश्न, बेरोजगारी, महागाई, शिक्षण, आरोग्य व्यवस्था, ग्रामीण आणि शहरी पायाभूत सुविधा – या सगळ्यांवर गंभीर चर्चा होण्याऐवजी राजकीय नेते एकमेकांची जुनी विधाने काढून दाखवण्यात, व्हिडिओ क्लिप्स दाखवण्यात आणि शब्दांच्या जुगलबंदीमध्ये वेळ घालवताना दिसतात. विधानसभेतही अनेकदा गंभीर चर्चेपेक्षा घोषणाबाजी आणि गोंधळच अधिक दिसतो.

माध्यमांची भूमिकाही या सगळ्यात तितकीच जबाबदार आहे. अनेकदा गंभीर प्रश्नांऐवजी वादग्रस्त वक्तव्यांना जास्त प्रसिद्धी दिली जाते. कोण काय म्हणाले, कोणावर कोणाने कसा हल्ला चढवला, यावर तासन्‌तास चर्चा होते. पण धोरणांवर, निर्णयांच्या परिणामांवर आणि जनतेच्या जीवनावर होणाऱ्या परिणामांवर चर्चा करण्यासाठी वेळच उरत नाही. त्यामुळे राजकीय नेत्यांना देखील समजते की जबाबदारीपेक्षा वादग्रस्त वक्तव्येच अधिक फायदेशीर ठरतात.

या सगळ्या परिस्थितीत सामान्य मतदार पूर्णपणे गोंधळलेला आणि निराश झालेला आहे. निवडणुकीच्या वेळी दिलेली आश्वासने, घोषणा आणि भाषणे निवडणुकीनंतर विसरली जातात. सत्ता मिळवण्यासाठी केलेले तडजोडीचे राजकारण जनतेच्या अपेक्षांशी पूर्णपणे विसंगत ठरते. लोकशाही म्हणजे केवळ मतदान करणे एवढेच उरले आहे का, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो.©

महाराष्ट्राच्या राजकीय परंपरेला ही अवस्था शोभणारी नाही. सामाजिक चळवळी, सहकार, शिक्षण आणि प्रगत विचारधारेचा वारसा असलेल्या या राज्यात राजकारण इतके संकुचित आणि स्वार्थी व्हावे, ही गंभीर चिंतेची बाब आहे. आजची पिढी हेच राजकारण पाहून मोठी होत आहे. त्यांच्यासाठी राजकारण म्हणजे संधीसाधूपणा, शब्दांचा हिंसाचार आणि सत्तेसाठी काहीही करण्याची तयारी, असा संदेश नकळत दिला जात आहे.

लाज वाटते ती यासाठी की, ही परिस्थिती अचानक आलेली नाही. ती हळूहळू स्वीकारली गेली आहे. जनतेने, माध्यमांनी आणि व्यवस्थेनेही काही प्रमाणात तिला मूक संमती दिली आहे. प्रत्येक वेळी “सगळेच तसे आहेत” असे म्हणून आपणही जबाबदारी झटकून टाकतो. पण लोकशाहीत नागरिकांची भूमिका केवळ प्रेक्षकाची नसते. प्रश्न विचारणे, अपेक्षा व्यक्त करणे आणि चुकीला चुकीचे म्हणणे हीच लोकशाहीची खरी ताकद आहे.

महाराष्ट्राचे राजकारण पुन्हा सुसंस्कृत, प्रगल्भ आणि लोकाभिमुख व्हावे, अशी अपेक्षा करणे चुकीचे नाही. पण त्यासाठी राजकीय नेत्यांनी आत्मपरीक्षण करणे जितके गरजेचे आहे, तितकेच जनतेनेही डोळे उघडे ठेवणे आवश्यक आहे. *सत्तेच्या आघाड्या तात्पुरत्या असू शकतात, पण मूल्ये आणि विश्वास कायमचे असतात,* *याची जाणीव ठेवली नाही तर लाज वाटण्यासारख्या परिस्थिती आणखी वाढत जातील.* *आज लाज वाटते आहे, उद्या राग येईल आणि परवा उदासीनता येईल* . *आणि उदासीनतेपेक्षा लोकशाहीसाठी काहीच अधिक घातक नाही.*