क्रीम’ की ‘क्रेम’, ‘जॅम’ की रंगीत साखर, आणि ‘मिल्क’ की फक्त नाव? — एका बिस्किटातून उलगडणारी ग्राहक-जागृतीची व्यापक गोष्ट

 क्रीम’ की ‘क्रेम’, ‘जॅम’ की रंगीत साखर, आणि ‘मिल्क’ की फक्त नाव? — एका बिस्किटातून उलगडणारी ग्राहक-जागृतीची व्यापक गोष्ट

बाजारात मिळणाऱ्या एखाद्या साध्या बिस्किटाच्या पाकिटावर लिहिलेल्या शब्दांकडे आपण किती बारकाईने पाहतो? रोजच्या घाईगडबडीत, मुलांच्या डब्यासाठी किंवा चहासोबत खाण्यासाठी घेतलेल्या क्रीम, जॅम किंवा मिल्क बिस्किटाच्या पॅकेटवर छापलेले शब्द आपल्याला खरे काय सांगतात, आणि आपण त्यांचा अर्थ काय लावतो, यामध्ये अनेकदा मोठी दरी असते. ‘Cream Biscuit’ ऐवजी ‘Creme Biscuit’, ‘Jam Filled’ ऐवजी ‘Jam Flavour’, किंवा ‘Milk Biscuit’ म्हणताना प्रत्यक्षात दूध किती आहे, याचा आपण कधी विचार करतो का? हा प्रश्न केवळ शब्दांचा नाही; तो भाषेच्या अचूकतेचा, विपणनातील सूक्ष्म रणनीतींचा, ग्राहकांच्या विश्वासाचा आणि सार्वजनिक आरोग्याचा आहे. एका साध्या बिस्किटातूनही बाजारपेठेतील पारदर्शकतेचे आणि ग्राहक-जागृतीचे अनेक स्तर उलगडू शकतात.

सर्वप्रथम ‘क्रीम’ आणि ‘क्रेम’ या शब्दांकडे पाहू. इंग्रजीतील ‘cream’ हा शब्द दुधापासून मिळणाऱ्या सायेला दर्शवतो. परंतु अन्न उद्योगात ‘creme’ हा शब्द बहुधा अशा फिलिंगसाठी वापरला जातो, ज्यात प्रत्यक्ष दुग्धजन्य साय नसते, तर वनस्पती तेल, साखर, इमल्सिफायर्स आणि कृत्रिम स्वादद्रव्यांचे मिश्रण असते. कायदेशीरदृष्ट्या हा फरक महत्त्वाचा असतो. ‘Cream’ म्हटल्यास उत्पादनात प्रत्यक्ष साय असण्याची अपेक्षा निर्माण होते; ‘Creme’ म्हटल्यास ती अपेक्षा टाळली जाते. ग्राहक मात्र या सूक्ष्म फरकाकडे दुर्लक्ष करतो. त्याच्या मनात ‘क्रीम बिस्किट’ म्हणजे मध्ये दुधाची साय असलेले, थोडे पौष्टिक असे काहीतरी आहे, अशी प्रतिमा तयार होते. प्रत्यक्षात त्या पांढऱ्या थरात साखर आणि पाम तेलाचे प्रमाण अधिक असते. शब्दांचा हा खेळ कायदेशीर असला, तरी नैतिकतेच्या कसोटीवर तो टिकतो का, हा प्रश्न उपस्थित होतो.

याच धर्तीवर ‘जॅम बिस्किट’कडे पाहिले, तर आणखी एक रोचक वास्तव समोर येते. लालसर किंवा केशरी रंगाचा गोड थर पाहिला की आपण त्याला सहज ‘जॅम’ म्हणतो. पण प्रत्यक्षात तो थर खऱ्या फळांपासून बनवलेला असतोच असे नाही. अनेकदा त्यात साखर, ग्लुकोज सिरप, जेलिंग एजंट, कृत्रिम रंग आणि ‘फ्रूट फ्लेवर’ असते; फळांचा अंश अत्यल्प असतो किंवा कधी नसतोही. ‘Jam’ आणि ‘Jam Flavoured’ यामधील फरक सामान्य ग्राहकाला कितपत समजतो? पॅकेटवर एखाद्या स्ट्रॉबेरीचे मोठे, ताजे चित्र असते; बाजूला ‘Real Fruit Taste’ असे लिहिलेले असते; पण घटकांच्या यादीत फळांचा टक्का अगदी कमी दिसतो. कायद्याच्या चौकटीत राहूनही ग्राहकांच्या मनात विशिष्ट प्रतिमा निर्माण करण्याचे हे तंत्र आहे. प्रश्न असा की, ग्राहकाला प्रत्यक्षात किती फळ मिळते आणि किती साखर?

‘मिल्क बिस्किट’ हा तर आणखी संवेदनशील विषय आहे. ‘Milk’ हा शब्द ऐकला की, पालकांच्या मनात पौष्टिकतेची भावना निर्माण होते. मुलांना दूध आवडत नसेल, तर ‘मिल्क बिस्किट’ देऊन आपण त्यांना काही प्रमाणात दूध देत आहोत, अशी एक समजूत तयार होते. परंतु त्या बिस्किटात प्रत्यक्षात दूध किंवा दुधाची पूड किती असते? अनेकदा ती केवळ स्वादासाठी किंवा नावापुरती असते. साखर, मैदा, वनस्पती तेल आणि इतर घटक हेच मुख्य घटक असतात. ‘Made with Milk Solids’ असे लिहिलेले असले, तरी त्या ‘मिल्क सॉलिड्स’चा टक्का अत्यल्प असू शकतो. ग्राहकाला हे कळण्यासाठी त्याने घटकांची यादी आणि पोषणमूल्य तक्ता नीट वाचणे आवश्यक आहे; परंतु आकर्षक नाव आणि जाहिरातींच्या प्रभावाखाली तो तपशील दुर्लक्षित राहतो.

ग्राहक मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले, तर ‘क्रीम’, ‘जॅम’, ‘मिल्क’ असे शब्द केवळ माहिती देत नाहीत; ते भावना जागृत करतात. ‘क्रीम’ म्हणजे मऊपणा आणि समृद्धता, ‘जॅम’ म्हणजे फळांचा गोडवा, ‘मिल्क’ म्हणजे पोषण आणि निरागस बालपण. जाहिरातींमध्ये हसरी मुले, आनंदी कुटुंब, शाळेच्या डब्यातून डोकावणारे बिस्किट, आणि ‘मॉम्स चॉइस’ अशा संदेशांद्वारे या भावना अधिक दृढ केल्या जातात. प्रत्यक्षात उत्पादनाच्या घटकांमध्ये साखरेचे प्रमाण जास्त असले, तरी त्या भावनिक प्रतिमेमुळे ग्राहकाचा विश्वास ढळत नाही. शब्द आणि प्रतिमा यांच्या साहाय्याने तयार केलेली ही कथा इतकी प्रभावी असते, की तथ्ये मागे पडतात.

आरोग्याच्या संदर्भात या गोष्टींचा गंभीर विचार करणे आवश्यक आहे. बालपणात तयार होणाऱ्या आहार सवयी पुढे आयुष्यभर टिकतात. जर लहान वयातच जास्त साखर, संतृप्त मेद आणि प्रक्रिया केलेले अन्न नियमितपणे खाल्ले गेले, तर लठ्ठपणा, मधुमेह, दातांचे विकार आणि इतर चयापचयाशी संबंधित समस्या वाढू शकतात. अर्थात, एखादे बिस्किट कधीतरी खाल्ल्याने लगेच गंभीर परिणाम होत नाहीत; परंतु ‘मिल्क बिस्किट’ म्हणून ते निरुपद्रवी आहे, ‘जॅम बिस्किट’ म्हणजे फळांचा पर्याय आहे, किंवा ‘क्रीम बिस्किट’ म्हणजे काही प्रमाणात दूध मिळते, असा भ्रम निर्माण झाला, तर त्याचे सेवन वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे भाषिक निवडीचा अप्रत्यक्ष परिणाम सार्वजनिक आरोग्यावरही होऊ शकतो.

कायद्याच्या चौकटीत पाहिले, तर अन्न सुरक्षा नियमांनुसार घटकांची यादी आणि पोषणमूल्ये देणे बंधनकारक आहे. परंतु माहिती दिली आहे म्हणजे ती प्रभावीपणे पोहोचली आहे, असे होत नाही. घटकांची यादी लहान अक्षरात, इंग्रजीत आणि तांत्रिक संज्ञांनी भरलेली असते. ‘Hydrogenated Vegetable Oil’, ‘Invert Syrup’, ‘Stabilizer (INS 440)’, ‘Permitted Synthetic Food Colours’ अशा संज्ञा सामान्य ग्राहकाला समजणे अवघड जाते. परिणामी तो मोठ्या अक्षरात लिहिलेल्या ‘Milk’, ‘Cream’, ‘Jam’ या शब्दांवरच विश्वास ठेवतो. माहितीचे असमान वितरण येथे स्पष्ट दिसते. उत्पादकांकडे तज्ञांची फौज असते; ग्राहकाकडे मर्यादित वेळ आणि ज्ञान.

ग्रामीण भागात किंवा निम्नशिक्षित वर्गात ही दरी अधिक ठळक असते. इंग्रजीतील ‘Cream’ आणि ‘Creme’ यातील फरक लक्षात येत नाही; ‘Jam’ आणि ‘Jam Flavour’ यातील सूक्ष्म भेद समजत नाही; ‘Milk Biscuit’ म्हणजे दूध असलेले बिस्किट, एवढाच सरळ अर्थ घेतला जातो. अशा परिस्थितीत उत्पादकांवर अधिक पारदर्शकतेची नैतिक जबाबदारी येते. भाषिक तंत्रांचा वापर करून ग्राहकांच्या अपेक्षा चतुराईने हाताळणे ही विपणन रणनीती असू शकते; पण अन्नपदार्थांच्या बाबतीत ती अधिक जबाबदारीने वापरली जावी, अशी अपेक्षा आहे.

माध्यमांची भूमिकाही येथे महत्त्वाची आहे. जाहिरातींच्या माध्यमातून उत्पादनांची प्रतिमा निर्माण केली जाते; परंतु त्याच वेळी ग्राहक-जागृतीचे कार्यक्रम, लेख आणि चर्चाही आवश्यक आहेत. शालेय अभ्यासक्रमात ग्राहक साक्षरतेचा समावेश झाला, तर मुलांना लहानपणापासूनच लेबल वाचण्याची सवय लागेल. ‘प्रत्येक गोड पदार्थ फळांचा पर्याय नसतो’, ‘मिल्क’ लिहिले आहे म्हणजे ते दूधाचा पर्याय नाही, आणि ‘क्रीम’ म्हणजे नेहमीच साय नसते, हे समजावून सांगणे गरजेचे आहे. पालकांनीही मुलांना जाहिरातींचा प्रभाव ओळखायला शिकवले पाहिजे.

उद्योग क्षेत्राच्या दृष्टीने पाहिले, तर दीर्घकालीन विश्वास हेच सर्वात मोठे भांडवल आहे. अल्पकालीन विक्री वाढवण्यासाठी भाषिक कसरती उपयोगी पडू शकतात; पण ग्राहकांना जर एकदा फसवणूक झाल्याची जाणीव झाली, तर ब्रँडची प्रतिमा डळमळीत होऊ शकते. आज सोशल मीडियाच्या युगात माहिती झपाट्याने पसरते. एखाद्या उत्पादनातील प्रत्यक्ष घटक आणि त्याच्या जाहिरातीतील दाव्यांमधील विसंगती उघड झाली, तर ग्राहकांचा रोष तीव्र होऊ शकतो. त्यामुळे पारदर्शकता ही केवळ नैतिक नव्हे, तर व्यावसायिक गरजही आहे.

याचा अर्थ असा नाही की सर्व क्रीम, जॅम किंवा मिल्क बिस्किटे दिशाभूल करणारीच असतात. काही उत्पादने खरोखरच दुधाचा किंवा फळांचा ठराविक अंश वापरतात. परंतु ग्राहकाने प्रत्येक वेळी स्वतः पडताळणी करणे आवश्यक आहे. पोषणमूल्य तक्त्यातील साखरेचे प्रमाण, संतृप्त मेदाचे प्रमाण आणि एकूण कॅलरीज पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे. नावावरूनच पौष्टिकतेचा अंदाज बांधणे धोकादायक ठरू शकते.

शेवटी, ‘क्रीम’ की ‘क्रेम’, ‘जॅम’ की रंगीत साखर, आणि ‘मिल्क’ की केवळ नावापुरते दूध — हा प्रश्न एका बिस्किटापुरता मर्यादित नाही. तो आपल्या ग्राहक संस्कृतीचे प्रतिबिंब आहे. आपण शब्दांच्या मोहात अडकणारे ग्राहक आहोत की माहितीचा शोध घेऊन सजग निर्णय घेणारे नागरिक आहोत, याची ही कसोटी आहे. बाजारपेठेत स्पर्धा तीव्र आहे; जाहिराती अधिक आकर्षक होत आहेत; पॅकेजिंग अधिक चमकदार बनत आहे. अशा वेळी भाषेतील सूक्ष्म फरक ओळखणे आणि त्यामागील अर्थ समजून घेणे हीच खरी ग्राहक-जागृती आहे.

पुढच्या वेळी आपण बिस्किटाचे पाकिट हातात घेतले, तर एक क्षण थांबू या. मोठ्या अक्षरांतील शब्दांपलीकडे जाऊन घटकांची यादी वाचू या. ‘Milk’ आहे म्हणजे किती? ‘Jam’ आहे म्हणजे खरे फळ किती? ‘Creme’ आहे म्हणजे प्रत्यक्ष साय आहे का? असे प्रश्न स्वतःला विचारू या. कारण सजग ग्राहकच बाजारपेठेला अधिक जबाबदार बनवू शकतो. आणि भाषेतील छोटासा फरक ओळखण्याची सवय लावली, तर केवळ बिस्किटांच्या पॅकेटवरच नव्हे, तर जीवनातील अनेक निर्णयांमध्ये आपण अधिक जागरूक होऊ शकतो. ग्राहक-जागृतीची सुरुवात कदाचित एका साध्या बिस्किटापासून होईल; पण तिचा परिणाम संपूर्ण समाजावर होऊ शकतो.©