आजाराच्या निमित्तानं उलगडणारं आपला सामाजिक चेहरा

 आजाराच्या निमित्तानं उलगडणारं आपला सामाजिक चेहरा   

आपल्याकडं दवाखान्यात अॅडमिट होणं ही केवळ वैद्यकीय घटना नसते; ती एक सामाजिक प्रसंग ठरते. एखादा रुग्ण रुग्णालयात दाखल झाला की त्याच्या आजारापेक्षा मोठी चर्चा सुरू होते ती “काय झालं?”, “कधीपासून त्रास होता?”, “डॉक्टर कोण आहेत?”, “खर्च किती येतोय?” अशा प्रश्नांची. आजार जणू निमित्त ठरतो आणि दवाखान्याची खोली एका वेगळ्याच सामाजिक सोहळ्याचं केंद्र बनते. आपुलकी, काळजी, माणुसकी या सगळ्या भावना या प्रसंगात असतात; पण त्याचबरोबर अतिरेक, दिखाऊपणा, अनाहूत गर्दी आणि संवेदनशीलतेचा अभावही दिसून येतो. म्हणूनच या प्रवृत्तीचा विचार करताना तिच्या दोन्ही बाजू समजून घेणं आवश्यक आहे.

भारतीय समाजात नात्यांना आणि सामूहिकतेला मोठं महत्त्व आहे. कुटुंब ही केवळ आई-वडील आणि मुलं इतकी मर्यादित संकल्पना नसून, काका-काकू, मामा-मामी, आत्या, चुलत-भावंडं, शेजारी, गावकरी अशा विस्तृत वर्तुळात पसरलेली असते. अशा समाजात एखादा आजारी पडला की ती केवळ वैयक्तिक बाब राहत नाही; ती सामूहिक चिंतेचा विषय बनते. बातमी वाऱ्यासारखी पसरते. फोनचे रिंग वाजू लागतात. मेसेज येऊ लागतात. काही जण मनापासून धावून येतात, काही कर्तव्य म्हणून, काही सामाजिक अपेक्षेपोटी. या सगळ्यातून नात्यांची परीक्षा घेतली जाते. कोण लगेच पोहोचलं, कोण फक्त चौकशीवर थांबलं, कोणाला वेळ मिळाला नाही—याची नोंद नकळतपणे मनात ठेवली जाते. दवाखान्यातील बेड उपचारासाठी असला तरी तो नात्यांच्या पडताळणीचं व्यासपीठ ठरतो.

ग्रामीण भागात ही प्रवृत्ती अधिक ठळकपणे दिसते. गावात कोणी आजारी पडून तालुक्याच्या किंवा जिल्ह्याच्या दवाखान्यात दाखल झालं की जणू संपूर्ण गावालाच माहिती असते. एकाच रुग्णाला भेटायला दहा-बारा जण एकावेळी येतात. कॉरिडॉरमध्ये चपलांची रांग लागते. खोलीतल्या दोन खुर्च्यांवर चार जण बसतात, बाकी उभे राहून चौकशी करतात. रुग्णाला विश्रांतीची गरज असते, पण गप्पांचा ओघ सुरूच राहतो. “काळजी करू नका, देव मोठा आहे”, “अमुक डॉक्टरांकडे दाखवलं असतं तर बरं झालं असतं”, “ताण घेऊ नका” असे सल्ले दिले जातात. काही जण घरून डबा घेऊन येतात, काही फळं आणतात, काही फक्त दर्शन देऊन जातात. या सर्वातून आपुलकीची जाणीव होते, पण रुग्णाच्या थकव्याचं, वेदनेचं, मानसिक अवस्थेचं भान किती जणांना असतं, हा प्रश्न उरतो.

शहरी भागात स्वरूप थोडं बदललेलं असलं तरी आशय तोच आहे. मोठ्या रुग्णालयांमध्ये भेटीची वेळ ठरलेली असते, नियम असतात, सुरक्षा असते. तरीही ठरलेल्या वेळेत गर्दी उसळते. लिफ्टसमोर रांग लागते. खोलीत प्रवेश मिळावा म्हणून धडपड होते. काही वेळा एका रुग्णासाठी येणाऱ्या लोकांची संख्या पाहून शेजारच्या रुग्णांना त्रास होतो. शिवाय आजच्या डिजिटल युगात या भेटी फक्त प्रत्यक्ष मर्यादित राहत नाहीत. रुग्णाचा फोटो काढून “लवकर बरे व्हा” असा संदेश सोशल मीडियावर टाकला जातो. कधी कधी रुग्णाची परवानगीही घेतली जात नाही. त्याच्या आजाराची माहिती, रिपोर्ट्सचे फोटो, शस्त्रक्रियेची माहिती सार्वजनिक केली जाते. गोपनीयतेचा प्रश्न दुय्यम ठरतो. आजार हा वैयक्तिक विषय असतानाही तो सार्वजनिक चर्चेचा भाग बनतो.

या प्रवृत्तीमागे एक खोल भावनिक आधार आहे, हे नाकारता येणार नाही. आपल्या संस्कृतीत दु:खात धावून जाणं हे कर्तव्य मानलं जातं. मृत्यू, अपघात, आजार अशा प्रसंगी माणसं एकत्र येतात, धीर देतात, आर्थिक मदत करतात, रक्तदान करतात. या सामूहिकतेतून समाजाची ताकद दिसते. दवाखान्यातील निर्जीव भिंतींमध्ये मानवी स्पर्श उबदारपणा आणतो. रुग्णाला वाटतं की तो एकटा नाही; त्याच्या मागे माणसं उभी आहेत. कुटुंबालाही आधार मिळतो. काही वेळा या भेटी मानसिक औषध ठरतात. डॉक्टरांची औषधं शरीर बरी करतात, पण माणसांची साथ मनाला बळ देते.

मात्र प्रश्न आहे तो प्रमाणाचा आणि संवेदनशीलतेचा. काळजी आणि कुतूहल यात फार सूक्ष्म फरक असतो. काही वेळा भेट देणं ही मदत नसून ओझं ठरतं. डॉक्टरांनी विश्रांती सांगितलेली असते, पण खोलीत सतत ये-जा सुरू असते. रुग्ण झोपायचा प्रयत्न करत असतो, पण गप्पांचा आवाज थांबत नाही. संसर्गजन्य आजारांच्या बाबतीत तर ही गर्दी धोकादायक ठरू शकते. रुग्णालयातील नियम, स्वच्छतेचे निकष, भेटीची वेळ—याकडे दुर्लक्ष केलं जातं. काही जणांना दवाखान्यातील भेट म्हणजे जणू आपली उपस्थिती नोंदवण्याचं व्यासपीठ वाटतं. “आम्ही भेटून आलो” ही नोंद महत्त्वाची ठरते. अशा वेळी रुग्णाचा आराम, त्याची गोपनीयता, कुटुंबाचा ताण या गोष्टी मागे पडतात.

आजारपण हे आर्थिकदृष्ट्याही मोठं ओझं असतं. तपासण्या, औषधं, शस्त्रक्रिया, रुग्णालयातील खर्च, नोकरीतील रजा—या सगळ्यांचा ताण कुटुंबावर असतो. अशा वेळी सतत येणाऱ्या पाहुण्यांसाठी चहा-पाणी, व्यवस्था, माहिती देणं—या गोष्टींची जबाबदारीही वाढते. अनेकदा रुग्णाच्या जवळच्या व्यक्तींना स्वतःच्या भावनांना आवर घालून पाहुणचार करावा लागतो. “लोक आले आहेत” म्हणून त्यांच्याशी हसत बोलावं लागतं. समाजात “काय म्हणतील?” या भीतीपोटी नकार देणं कठीण जातं. दवाखान्यात उपचार चालू असतात, पण बाहेर सामाजिक अपेक्षांची परीक्षा सुरू असते.

या सवयीच्या मुळाशी असलेला भावनिक धागा समजून घेतला पाहिजे. आपल्या समाजात नातं जपणं महत्त्वाचं मानलं जातं. एखाद्याच्या आजारपणात हजेरी लावणं म्हणजे त्या नात्याची खात्री देणं. “आम्ही तुमच्यासोबत आहोत” हा संदेश देणं. पण हा संदेश देण्यासाठी प्रत्यक्ष उपस्थितीच आवश्यक आहे का, हा प्रश्न आता विचारण्याची वेळ आली आहे. फोन, व्हिडिओ कॉल, मेसेज यांसारखी साधनं उपलब्ध असताना प्रत्येकाने रुग्णालयात जाऊनच आपुलकी दाखवावी, हा आग्रह बदलायला हवा. कधी कधी शांतपणे केलेला एक फोन, गरज विचारून केलेली ठोस मदत, औषधं आणून देणं, रक्तदानासाठी पुढाकार घेणं—ही अधिक परिणामकारक साथ असते.

रुग्णाच्या इच्छेलाही महत्त्व दिलं पाहिजे. काही जणांना गर्दी आवडत नाही. काही जणांना त्यांच्या आजाराबद्दल जास्त चर्चा व्हावी असं वाटत नाही. त्यांच्या परवानगीशिवाय त्यांची माहिती पसरवणं ही त्यांच्या वैयक्तिकतेवर गदा आहे. समाजाने काळजीसोबत संवेदनशीलता दाखवणं आवश्यक आहे. भेटायला जाण्यापूर्वी वेळ विचारणं, जास्त वेळ न थांबणं, अनाहूत सल्ले न देणं, डॉक्टरांच्या उपचारांवर प्रश्नचिन्ह न उभं करणं—या साध्या गोष्टींचं भान ठेवणं गरजेचं आहे.

तरीही या सगळ्या चित्रात सकारात्मक बाजूही आहे. अनेक वेळा समाजाची साथ खऱ्या अर्थाने जीव वाचवणारी ठरते. रक्ताची गरज भासली की मित्रमंडळी पुढे येतात. आर्थिक मदतीसाठी निधी उभारला जातो. घरातील लहान मुलांची जबाबदारी शेजारी घेतात. काही जण रुग्णालयात थांबून कुटुंबीयांना विश्रांती देतात. अशा वेळी दवाखान्यातील बेडवर जरी एक व्यक्ती असली तरी तिच्या मागे उभा असलेला समुदाय तिला जगण्याचं बळ देतो. त्यामुळे प्रश्न गर्दीचा नाही; प्रश्न जाणीवेचा आहे. आपली उपस्थिती औषध ठरते की ओझं, याचा विचार प्रत्येकाने करायला हवा.

आजच्या वेगवान जीवनशैलीत माणसांमधील प्रत्यक्ष भेटी कमी होत चालल्या आहेत. कामाच्या व्यापात, शहरांच्या धकाधकीत, नात्यांना वेळ देणं कठीण झालं आहे. अशा वेळी दवाखान्यातील भेट काहींना एकत्र येण्याची संधी वाटते. दूरचे नातेवाईक भेटतात, जुने किस्से निघतात. पण या भेटींचं केंद्रबिंदू आजार असतो, हे विसरता कामा नये. आनंदासाठी जसं आपण कार्यक्रम आखतो, तसं दु:खासाठी गर्दी करणं ही विसंगती आहे. आपुलकीला निमित्ताची गरज नसते; ती दैनंदिन आयुष्यातही व्यक्त होऊ शकते.

“लोक काय म्हणतील?” ही मानसिकता अजूनही आपल्या समाजात प्रभावी आहे. एखाद्याच्या आजारपणात भेटायला न गेलो तर गैरसमज होईल, नातं ढळेल, अशी भीती असते. त्यामुळे अनेक जण मनाविरुद्धही जातात. या मानसिकतेत बदल होणं आवश्यक आहे. प्रामाणिक भावना व्यक्त करण्यासाठी उपस्थितीचा दिखावा आवश्यक नसतो. कधी कधी संयम, शांतता आणि अंतर ठेवणं हीच खरी संवेदनशीलता असते.

रुग्णालय हे उपचाराचं ठिकाण आहे. तिथं शिस्त, स्वच्छता, शांतता यांना प्राधान्य असलं पाहिजे. आपली सामाजिकता या तत्त्वांशी विसंगत ठरू नये. आपण रुग्णासाठी जातो आहोत की स्वतःच्या समाधानासाठी, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारावा. भेट देताना रुग्णाच्या सोयीचा विचार करणं, कमी वेळ थांबणं, आवश्यक तेवढीच माहिती विचारणं, आणि शक्य असल्यास प्रत्यक्ष मदत करणं—या छोट्या कृतींतून मोठा बदल घडू शकतो.

दवाखान्यातील बेडवर उभा राहिलेला आपला समाज हा आपल्या संस्कृतीचं प्रतिबिंब आहे. त्या प्रतिबिंबात आपुलकी, कर्तव्यभावना आणि सामूहिकता दिसते; पण त्याचबरोबर अतिरेक आणि असंवेदनशीलताही डोकावते. बदलाची सुरुवात वैयक्तिक पातळीवरूनच होऊ शकते. आजारपणाच्या प्रसंगी आपण अधिक सजग, अधिक समजूतदार आणि अधिक संवेदनशील झालो, तर रुग्णाचं ओझं निम्मं होईल. औषधं आणि इंजेक्शन शरीर बरे करतात; पण माणुसकीचं औषध मनाला बळ देतं. मात्र ते औषध योग्य प्रमाणातच दिलं, तरच त्याचा खरा उपयोग होतो.©