रेडीमेड मानसिकतेचा समाज : एआय समिटपासून आपल्या घरापर्यंतचा प्रवास

 रेडीमेड मानसिकतेचा समाज : एआय समिटपासून आपल्या घरापर्यंतचा प्रवास

नवी दिल्लीतील India AI Impact Summit 2026 मध्ये काही दिवसांपूर्वी घडलेली घटना अनेकांसाठी केवळ एका विद्यापीठाच्या प्रदर्शनातील वाद म्हणून समोर आली. Galgotias University च्या स्टॉलवर “Orion” नावाने सादर करण्यात आलेला रोबोटिक डॉग काही तासांतच चर्चेचा विषय ठरला. तांत्रिक जाणकारांनी निदर्शनास आणून दिले की तो प्रत्यक्षात चीनमधील Unitree Robotics या कंपनीचा बाजारात उपलब्ध असलेला Unitree Go2 मॉडेल आहे. विद्यापीठाने नंतर स्पष्टीकरण दिले की त्यांनी स्वतः विकसित केल्याचा औपचारिक दावा केलेला नव्हता; तरीही या घटनेने एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उपस्थित केला—आपण नेमकं काय सादर करतो आहोत आणि काय निर्माण करतो आहोत? ही घटना केवळ एका संस्थेची चूक मानून विसरून जाणं सोपं आहे; पण जर आपण प्रामाणिकपणे आरशात पाहिलं, तर ही केवळ एका स्टॉलची गोष्ट नाही, तर आपल्या समाजाच्या खोलवर रुतलेल्या रेडीमेड मानसिकतेचं प्रतीक आहे.

आपण मुलांना लहानपणापासून सांगतो की सर्जनशील व्हा, वेगळं विचार करा, स्वतः काहीतरी बनवा. पण प्रत्यक्षात घराघरांत काय घडतं? शाळेत विज्ञान प्रदर्शनासाठी एखादा प्रकल्प द्यायचा असतो. विषय असतो—स्मार्ट शेती, जलसंवर्धन, पर्यावरणपूरक ऊर्जा, किंवा डिजिटल भारत. दोन-तीन आठवडे मुलं आणि पालक दोघेही त्या विषयाकडे दुर्लक्ष करतात. शेवटच्या दिवशी घाईगडबड सुरू होते. इंटरनेटवर शोध घेतला जातो, ऑनलाइन शॉपिंग साइटवर तयार किट सापडतं, काही तासांत डिलिव्हरी होते किंवा बाजारातून रेडीमेड मॉडेल आणलं जातं. थोडी सजावट, थोडा रंग, आणि दुसऱ्या दिवशी तो प्रकल्प शाळेत सादर होतो. शिक्षक टाळ्या वाजवतात, फोटो काढले जातात, आणि पालक अभिमानाने सोशल मीडियावर पोस्ट टाकतात—“माझ्या मुलाचं अप्रतिम मॉडेल.” या सगळ्यात मुलाने काय शिकलं? कदाचित प्रकल्पाच्या विषयापेक्षा ‘काम कसं उरकायचं’ हेच जास्त शिकतो.

कॉलेजमध्ये ही प्रवृत्ती अधिक परिष्कृत होते. असाइनमेंट्स आणि प्रोजेक्ट रिपोर्ट्ससाठी तयार टेम्प्लेट्स असतात. “गेल्या वर्षीचा रिपोर्ट दे,” ही विनंती इतकी सामान्य असते की त्यात अपराधभाव उरत नाही. इंटरनेटवरून पीडीएफ डाउनलोड करायचा, काही परिच्छेद बदलायचे, नाव आणि रोल नंबर टाकायचा, आणि सबमिट करायचं. काही वेळा सॉफ्टवेअर प्लॅजिअरिझम तपासते, पण विद्यार्थ्यांना त्यावर मात करण्याचे उपायही माहिती असतात. शिक्षणाचा हेतू ज्ञान मिळवणं असतो; पण आपण ज्ञानाऐवजी गुणांची व्यवस्था उभी केली आहे. गुण मिळाले की सर्व काही ठीक आहे, ही मानसिकता इतकी घट्ट बसली आहे की प्रक्रियेची किंमतच उरलेली नाही.

कामाच्या ठिकाणीही हेच चित्र दिसतं. नवीन प्रोजेक्ट हातात आला की आपण विचारतो—“यासारखं आधी कुठे झालं आहे?” प्रेरणा घेणं वेगळं, आणि तसंच कॉपी करणं वेगळं; पण आपण अनेकदा दुसऱ्या मार्गावर जातो. प्रेझेंटेशनसाठी स्लाइड्स इंटरनेटवरून घेतो, धोरणांसाठी परदेशी मॉडेल्स जशीच्या तशी उचलतो, स्थानिक वास्तवाचा विचार न करता. कारण तसं करणं सोपं असतं, सुरक्षित असतं. मौलिक विचार मांडला तर त्यात जोखीम असते; तो फसला तर टीका होते. कॉपी केलेला मार्ग मात्र आधीच परीक्षित असतो, त्यामुळे अपयशाची शक्यता कमी वाटते.

सोशल मीडियाने या मानसिकतेला नव्या परिमाणात नेलं आहे. एखादी उत्तम पोस्ट दिसली की लेखकाचं नाव काढून पुढे पाठवणं सामान्य झालं आहे. कधी कधी मूळ लेखकाचा उल्लेख असतो; पण स्वतः काही भर घालण्याची तयारी नसते. आपल्याला ‘लाईक्स’ हवेत, ‘शेअर्स’ हवेत, कौतुकाच्या प्रतिक्रिया हव्यात. त्या मिळाल्या की समाधान मिळतं. पण या समाधानामागे स्वतःचा विचार नसतो, स्वतःचा आवाज नसतो. डिजिटल टाळ्यांच्या मोहात आपण बौद्धिक प्रामाणिकतेचा त्याग करतो.

एआय समिटमधील घटनेतून हेच स्पष्ट होतं. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही केवळ हार्डवेअर विकत घेण्याची गोष्ट नाही. ती डेटा, अल्गोरिदम, संशोधन, प्रयोग आणि अपयशांच्या मालिकेवर उभी असते. जर एखादं संस्थान स्पष्टपणे सांगतं की “हा जागतिक स्तरावरील रोबोट आम्ही अभ्यासासाठी आणला आहे आणि त्यावर आधारित आमचे विद्यार्थी संशोधन करत आहेत,” तर त्यात गैर काही नाही. उलट तो पारदर्शकपणा आहे. समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा सादरीकरण आणि वास्तव यांच्यात अंतर राहते. त्या अंतरातच संशय निर्माण होतो, आणि त्या संशयातून समाजाच्या विश्वासावर परिणाम होतो.

आपल्या शिक्षणपद्धतीत या मानसिकतेची बीजं दडलेली आहेत. लहानपणापासून स्पर्धा, क्रमांक, टक्केवारी यांवर भर दिला जातो. “पहिला ये,” हे उद्दिष्ट असतं; “काय नवीन केलंस?” हा प्रश्न क्वचित विचारला जातो. वेगळा दृष्टिकोन मांडला तर तो ‘सिलॅबसच्या बाहेर’ म्हणून नाकारला जातो. त्यामुळे विद्यार्थी सुरक्षित उत्तरं पाठ करतो. प्रयोग करण्याची हिंमत कमी होते. चुकण्याची भीती इतकी वाढते की नवोपक्रमाची शक्यता कमी होते. आपण मुलांना अपयश सहन करण्याची सवय लावत नाही; उलट अपयशाला लाजिरवाणं मानतो. त्यामुळे रेडीमेड पर्याय आकर्षक वाटतो.

घरातही आपण वेळेच्या कमतरतेचा दाखला देतो. पालक व्यस्त असतात, मुलं कोचिंग क्लासेसमध्ये गुंतलेली असतात. प्रत्येक गोष्ट झटपट उरकण्याची सवय लागते. “सोप्पा मार्ग निवड,” हा सल्ला नकळत दिला जातो. या सवयीचं रूपांतर पुढे मानसिकतेत होतं. मोठेपणीही आपण अवघड प्रश्नांना सामोरं जाण्याऐवजी सोपी उत्तरं शोधतो.

या प्रवृत्तीचे दूरगामी परिणाम आहेत. जेव्हा समाज मोठ्या प्रमाणावर कॉपी-पेस्ट संस्कृती स्वीकारतो, तेव्हा संशोधन आणि नवोन्मेषाची क्षमता मर्यादित होते. आपण वापरकर्ते राहतो, निर्माते होत नाही. तंत्रज्ञान आयात करतो, पण स्वतः विकसित करण्याची क्षमता कमी पडते. कला आणि साहित्य क्षेत्रातही अनुकरणाचं प्रमाण वाढतं. काही वेळा ते ‘ट्रेंड’ म्हणून स्वीकारलं जातं. पण ट्रेंड आणि मौलिकता यात फरक आहे.

सर्वात मोठं नुकसान आत्मविश्वासाचं होतं. जेव्हा आपण सतत दुसऱ्याचं अनुकरण करतो, तेव्हा आपल्या क्षमतेवरचा विश्वास कमी होतो. आपण नकळत मान्य करतो की “आपल्याकडून काही नवीन होणार नाही.” ही भावना समाजाच्या मनात घर करते. मग परदेशातील यश पाहून आपण चकित होतो, पण तसं करण्याची हिंमत दाखवत नाही.

यावर उपाय काय? प्रथम, प्रक्रियेला महत्त्व द्यावं लागेल. शाळांमध्ये प्रकल्पांचं मूल्यमापन करताना विद्यार्थ्याने काय शिकले, काय प्रयत्न केले, हे पाहिलं पाहिजे. अपूर्ण पण स्वतःच्या प्रयत्नाने केलेल्या कामाला प्रोत्साहन दिलं पाहिजे. कॉलेजमध्ये प्लॅजिअरिझमविरुद्ध कठोर धोरणांसोबतच मौलिकतेला प्रोत्साहन देणारी संस्कृती निर्माण केली पाहिजे. कामाच्या ठिकाणी नव्या कल्पनांना वाव दिला पाहिजे, जरी त्या सुरुवातीला अपूर्ण असल्या तरी.

सोशल मीडियावरही आपल्याला वैयक्तिक प्रामाणिकता जपावी लागेल. एखादी पोस्ट आवडली तर मूळ लेखकाला श्रेय द्यावं, शक्य असल्यास स्वतःचे विचार जोडावेत. डिजिटल जगातही नैतिकतेचे निकष तितकेच महत्त्वाचे आहेत.

एआय समिटमधील वाद आपल्याला धडा देऊ शकतो, जर आपण तो घेण्याची तयारी ठेवली तर. तो केवळ एका रोबोटिक डॉगचा प्रश्न नाही; तो आपल्या बौद्धिक प्रामाणिकतेचा प्रश्न आहे. आपण खरोखर नवोन्मेषी समाज व्हायचं ठरवलं, तर रेडीमेड मानसिकतेचा त्याग करावा लागेल. बाजारातून विकत घेतलेल्या मॉडेलपेक्षा स्वतःच्या कल्पनांवर विश्वास ठेवावा लागेल.

बदल एका दिवसात होणार नाही. पण तो सुरू होऊ शकतो—प्रत्येक घरात, प्रत्येक वर्गात, प्रत्येक संस्थेत. जेव्हा आपण टाळ्यांपेक्षा सत्याला, सोयीपेक्षा प्रामाणिकतेला, आणि रेडीमेडपेक्षा मौलिकतेला महत्त्व देऊ, तेव्हा हळूहळू चित्र बदलेल. समाज बदलतो तो बाह्य घोषणांनी नाही, तर अंतर्मनातील निर्णयांनी. एआय समिटचा प्रसंग आपल्याला एक संधी देतो—आरशात पाहण्याची आणि स्वतःला विचारण्याची—आपण खरंच निर्माण करतो आहोत का, की केवळ सादर करतो आहोत? त्या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तरच आपल्या भविष्याचा पाया ठरवेल ©