ब्रेन ड्रेन : संधींच्या शोधात हरवणारी राष्ट्रीय संपत्ती

 ब्रेन ड्रेन : संधींच्या शोधात हरवणारी राष्ट्रीय संपत्ती

भारताला सध्या भेडसावणाऱ्या अनेक सामाजिक-आर्थिक प्रश्नांमध्ये ‘ब्रेन ड्रेन’ ही समस्या अत्यंत महत्त्वाची ठरत आहे. एका बाजूला आपण जगातील सर्वात तरुण देश असल्याचा अभिमान बाळगतो, तर दुसऱ्या बाजूला हाच तरुण, बुद्धिमान आणि कुशल वर्ग मोठ्या प्रमाणावर परदेशाच्या दिशेने वाटचाल करताना दिसतो. आपल्या देशाची महाप्रचंड लोकसंख्या, त्यातील नैसर्गिक बुद्धिमत्ता, विविध क्षेत्रांत चमकणारी गुणवत्ता आणि नवसर्जनशीलतेची ताकद पाहता अशा प्रकारचे स्थलांतर फार मोठी समस्या ठरू नये असे वाटते; कारण ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ ही आपलीच शिकवण आहे. संपूर्ण विश्व एक कुटुंब आहे, अशी व्यापक दृष्टी आपल्याला आपल्या परंपरेतून लाभली आहे. परंतु आज जेव्हा लाखो तरुण उच्च शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी आणि स्थैर्यासाठी कायमचे परदेशात स्थायिक होऊ लागतात, तेव्हा या प्रवाहाचा आपल्या देशाच्या अर्थकारणावर, संशोधनक्षेत्रावर, सामाजिक रचनेवर आणि भविष्यातील विकासदिशेवर नेमका काय परिणाम होतो, हा प्रश्न अधिक तीव्रतेने पुढे येतो.

‘ब्रेन ड्रेन’ हा शब्द भारतात सत्तरच्या दशकात विशेष चर्चेत आला. त्या काळात उच्च शिक्षण घेतलेले डॉक्टर, अभियंते, वैज्ञानिक आणि संशोधक मोठ्या प्रमाणावर अमेरिका, कॅनडा, ब्रिटन यांसारख्या विकसित देशांकडे वळले. या शब्दाचा साधा अर्थ मानवी भांडवलाची गळती असा आहे. देशाने शिक्षण, आरोग्य आणि प्रशिक्षणावर खर्च करून घडवलेली बुद्धिमत्ता, कौशल्य आणि अनुभव हे संपत्तीचेच एक रूप आहे. जेव्हा ही संपत्ती परदेशी अर्थव्यवस्थांच्या विकासासाठी वापरली जाते, तेव्हा मूळ देशात त्या क्षमतेची कमतरता भासते. सामान्य माणसाच्या भाषेत सांगायचे झाले, तर चांगल्या संधींच्या शोधात विकसनशील देशांकडून विकसित देशांकडे होणारे कुशल मनुष्यबळाचे स्थलांतर म्हणजे ब्रेन ड्रेन. या स्थलांतरामागे राजकीय अस्थिरता, संधींची कमतरता, वेतनातील प्रचंड तफावत, संशोधनासाठी अपुरी साधने, सामाजिक असुरक्षितता, भ्रष्टाचार, आरोग्यविषयक समस्या आणि जीवनमानातील फरक यांसारखी अनेक कारणे कार्यरत असतात.

भारतासारख्या देशात शिक्षणाला सामाजिक उन्नतीचे साधन मानले जाते. मध्यमवर्गीय कुटुंबे आपल्या मुलांना चांगले शिक्षण मिळावे म्हणून प्रचंड त्याग करतात. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, व्यवस्थापन, माहिती तंत्रज्ञान अशा क्षेत्रांत उच्च शिक्षण घेण्यासाठी लाखो विद्यार्थी दरवर्षी प्रयत्नशील असतात. देशातील नामांकित संस्था जागतिक स्तरावर आपली छाप पाडत आहेत. तरीही या संस्थांतून पदवीधर झालेले अनेक विद्यार्थी परदेशी विद्यापीठांत पुढील शिक्षणासाठी किंवा बहुराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये नोकरीसाठी प्रयाण करतात. यामागे केवळ पैशाचे आकर्षण आहे असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. संशोधनासाठी उत्तम प्रयोगशाळा, स्वतंत्र विचारांना प्रोत्साहन देणारे वातावरण, पारदर्शक कार्यसंस्कृती, कामाच्या बदल्यात योग्य मोबदला, सामाजिक सुरक्षेची हमी आणि गुणवत्तेला दिले जाणारे महत्त्व हे घटक त्यांना परदेशाकडे खेचतात.

आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात जग एकमेकांशी अधिक घट्ट जोडले गेले आहे. माहिती तंत्रज्ञानामुळे भौगोलिक सीमांचे महत्त्व कमी झाले आहे. एका क्लिकवर जगातील कोणत्याही देशातील नोकरीची संधी उपलब्ध होते. बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचे जाळे सर्वत्र पसरले आहे. अशा परिस्थितीत तरुणांनी जागतिक स्तरावर संधी शोधणे नैसर्गिकच आहे. परंतु प्रश्न असा आहे की, या प्रवाहामुळे भारताच्या विकासगतीवर विपरीत परिणाम होतो का? जर देशातील सर्वोत्तम मेंदू परदेशी अर्थव्यवस्थांना बळकटी देत असतील, तर देशांतर्गत संशोधन, नवोपक्रम आणि उद्योगवाढ यांना अपेक्षित चालना मिळेल का?

ब्रेन ड्रेनचा सर्वात मोठा परिणाम संशोधन आणि नवसर्जन क्षेत्रावर होतो. वैज्ञानिक, संशोधक आणि तज्ज्ञ परदेशात स्थायिक झाल्यास देशातील संशोधनसंस्था गुणवत्तेच्या स्पर्धेत मागे पडू शकतात. आरोग्यसेवा क्षेत्रात डॉक्टर आणि तज्ज्ञांची कमतरता निर्माण होऊ शकते. ग्रामीण भागात तर आधीच डॉक्टरांची टंचाई आहे; त्यात कुशल डॉक्टर परदेशी निघून गेले तर ही दरी अधिक वाढते. तंत्रज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रातही अनुभवी तज्ज्ञांची कमतरता उद्योगांच्या प्रगतीस अडथळा ठरू शकते. परिणामी देशाची अर्थव्यवस्था अपेक्षित वेगाने पुढे सरकत नाही.

अर्थकारणाच्या दृष्टीने पाहिले तर ब्रेन ड्रेनमुळे देशाने शिक्षणावर केलेला गुंतवणुकीचा खर्च परत मिळत नाही. सार्वजनिक निधीतून चालणाऱ्या शैक्षणिक संस्थांतून घडवलेले विद्यार्थी परदेशात स्थायिक झाले, तर त्या गुंतवणुकीचा लाभ इतर देशांना होतो. तथापि, दुसऱ्या बाजूने पाहिले तर परदेशात स्थायिक झालेले भारतीय मोठ्या प्रमाणावर देशात परकीय चलन पाठवतात. ‘रेमिटन्स’च्या माध्यमातून भारताला दरवर्षी अब्जावधी डॉलरची कमाई होते. अनेक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उद्योजकांनी परदेशात अनुभव घेऊन नंतर भारतात परत येत उद्योग सुरू केले आहेत. त्यामुळे ब्रेन ड्रेनला पूर्णतः नकारात्मक म्हणणेही योग्य नाही. काही तज्ज्ञांच्या मते, हा ‘ब्रेन सर्क्युलेशन’चा भाग आहे—जिथे प्रतिभा एका देशातून दुसऱ्या देशात जाते, अनुभव आणि भांडवल मिळवते आणि पुन्हा मूळ देशाच्या विकासात हातभार लावते.

मात्र वास्तवात सर्वजण परत येतात असे नाही. विशेषतः उच्च संशोधनक्षेत्रातील तज्ज्ञ, डॉक्टर, आयटी व्यावसायिक आणि व्यवस्थापन क्षेत्रातील पदवीधर कायमचे परदेशात स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतात. त्यांच्या मुलांची पुढील पिढी तेथेच वाढते आणि मूळ देशाशी असलेले नाते हळूहळू कमी होत जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन दृष्टीने ही बुद्धिमत्तेची गळतीच ठरते. देशांतर्गत धोरणे, संशोधनासाठी निधी, उद्योगस्नेही वातावरण, स्टार्टअप्सना पाठबळ, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण आणि पारदर्शक प्रशासन या गोष्टींमध्ये सुधारणा झाली तर हा प्रवाह कमी होऊ शकतो.

राजकीय आणि सामाजिक वातावरणाचा ब्रेन ड्रेनवर मोठा प्रभाव असतो. जेथे स्थैर्य, कायद्याचे राज्य, सुरक्षितता आणि समान संधी यांची खात्री असते, तेथे प्रतिभावान लोक आकर्षित होतात. उलट, भ्रष्टाचार, अस्थिर धोरणे, प्रशासकीय अडथळे आणि गुणवत्तेपेक्षा ओळखीला महत्त्व दिले जाणारे वातावरण असेल, तर तरुणांना परदेश अधिक आकर्षक वाटतो. त्यामुळे ब्रेन ड्रेन रोखण्यासाठी केवळ भावनिक आवाहन पुरेसे नाही; तर प्रणालीगत बदल आवश्यक आहेत.

आज भारत स्टार्टअप्सच्या बाबतीत जगात अग्रस्थानी आहे. डिजिटल इंडिया, मेक इन इंडिया, स्टार्टअप इंडिया यांसारख्या उपक्रमांमुळे नव्या संधी निर्माण होत आहेत. संशोधन आणि विकासासाठी सरकारी आणि खासगी गुंतवणूक वाढत आहे. जागतिक दर्जाच्या कंपन्या भारतात संशोधन केंद्रे उभारत आहेत. या सकारात्मक बदलांमुळे काही प्रमाणात ब्रेन ड्रेन कमी होण्याची चिन्हे दिसतात. अनेक भारतीय व्यावसायिक परदेशातील नोकरी सोडून भारतात परत येत आहेत. तथापि, हा प्रवाह अजूनही व्यापक नाही.

शिक्षणव्यवस्थेतील सुधारणा हा या समस्येवरचा महत्त्वाचा उपाय ठरू शकतो. विद्यार्थ्यांना केवळ पदवी न देता संशोधन, उद्योजकता आणि नवोपक्रम यांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. विद्यापीठे आणि उद्योग यांच्यातील दुवा मजबूत करणे गरजेचे आहे. संशोधनासाठी पुरेसा निधी, आधुनिक प्रयोगशाळा, जागतिक सहकार्य आणि पारदर्शक भरती प्रक्रिया या बाबी महत्त्वाच्या आहेत. गुणवत्तेला प्राधान्य देणारी संस्कृती विकसित झाली, तर तरुणांना देशातच समाधानकारक संधी मिळू शकतात.

ब्रेन ड्रेनचा सामाजिक परिणामही लक्षात घ्यावा लागतो. अनेक कुटुंबांमध्ये तरुण परदेशात स्थायिक झाल्यामुळे वृद्ध आई-वडील एकटे राहतात. सामाजिक संरचना बदलते. ग्रामीण भागातून शहरांकडे आणि शहरांतून परदेशाकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे लोकसंख्येचे संतुलन बिघडते. काही क्षेत्रांत कौशल्यांची कमतरता निर्माण होते. या सर्व गोष्टींचा एकत्रित परिणाम समाजावर होतो.

तथापि, जागतिक नागरिकत्वाच्या संकल्पनेत ब्रेन ड्रेनकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहिले जाते. प्रतिभेला सीमांचे बंधन नसते. जिथे तिचा योग्य सन्मान होतो, तिथे ती फुलते. त्यामुळे व्यक्तीच्या दृष्टीने परदेशात जाण्याचा निर्णय चुकीचा म्हणता येणार नाही. प्रत्येकाला आपल्या क्षमतेचा पूर्ण विकास करण्याचा अधिकार आहे. प्रश्न देशाच्या धोरणांचा आणि वातावरणाचा आहे. जर देशांतर्गत व्यवस्था सक्षम असेल, तर प्रतिभावान लोकांना बाहेर जाण्याची गरज भासणार नाही.

आज भारत जगातील पाचव्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अवकाश संशोधन, औषधनिर्मिती, माहिती तंत्रज्ञान अशा अनेक क्षेत्रांत भारताने उल्लेखनीय प्रगती केली आहे. या प्रगतीत परदेशात स्थायिक झालेल्या भारतीयांचेही योगदान आहे. त्यांनी जागतिक पातळीवर भारताची प्रतिमा उंचावली आहे. अनेकांनी परदेशातील ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि भांडवल भारतात आणले आहे. त्यामुळे ब्रेन ड्रेनला पूर्णतः हानीकारक म्हणणे एकांगी ठरेल. परंतु त्याचे प्रमाण अनियंत्रित वाढले, तर दीर्घकालीन परिणाम गंभीर ठरू शकतात.

यासाठी सरकार, उद्योग, शैक्षणिक संस्था आणि समाज यांनी एकत्रित प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. पारदर्शक आणि स्थिर धोरणे, संशोधनासाठी पुरेसा निधी, नवोपक्रमाला चालना, गुणवत्तेला न्याय, आणि सामाजिक सुरक्षिततेची हमी या माध्यमातून तरुणांना देशातच उज्ज्वल भविष्य दिसले पाहिजे. तसेच परदेशात गेलेल्या भारतीयांशी मजबूत संबंध ठेवून त्यांच्या ज्ञानाचा आणि अनुभवाचा उपयोग देशाच्या विकासासाठी करून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ ही आपली विचारधारा जागतिक सहकार्याची शिकवण देते; पण त्याचवेळी आपल्या कुटुंबातील सदस्यांचे बळ जपणेही आवश्यक आहे. ब्रेन ड्रेन ही समस्या केवळ आकडेवारीत मोजता येणार नाही; ती देशाच्या भविष्यातील क्षमतेशी निगडित आहे. आपल्या तरुण पिढीला देशातच संधी, सन्मान आणि स्थैर्य मिळाले, तर ती निश्चितच भारताच्या प्रगतीचा पाया अधिक मजबूत करेल. अन्यथा, आपल्या हातून घडवलेली प्रतिभा इतर देशांच्या विकासासाठी काम करत राहील आणि आपण तिच्या अभावाची खंत व्यक्त करत राहू. म्हणूनच आजची गरज आहे ती आत्मपरीक्षणाची, धोरणात्मक सुधारांची आणि प्रतिभेला योग्य संधी देणाऱ्या वातावरणनिर्मितीची. ब्रेन ड्रेन थांबवण्यासाठी भावनिक घोषणांपेक्षा ठोस कृती आणि दूरदृष्टी आवश्यक आहे; कारण बुद्धिमत्ता ही कोणत्याही राष्ट्राची सर्वात मोठी संपत्ती असते, आणि ती जपणे हीच खरी राष्ट्रसेवा ठरते ©