नातीगोती : कालच्या ओव्यातून आजच्या वेगवान जगात

 नातीगोती : कालच्या ओव्यातून आजच्या वेगवान जगात 

एकेकाळी “नातीगोती” हा शब्द उच्चारला की मनात उभं राहत असे ते एक मोठं, विस्तीर्ण, माणसांनी भरलेलं घर. अंगणात तुळशीवृंदावन, ओसरीवर पाटावर बसलेले आजोबा, स्वयंपाकघरात फुलणारा वाफाळता भात, आणि घरभर धावणारी लेकरं—हे सगळं म्हणजे नात्यांचं जिवंत विश्व. त्या काळात नाती ही केवळ रक्ताच्या नात्यांनी मर्यादित नव्हती; शेजारी, गावकरी, शाळामास्तर, वाडीतील काका—सगळेच आपल्या जगण्याचा भाग होते. नाती जपण्यासाठी वेगळा दिवस, वेगळी पोस्ट, वेगळा स्टेटस लागत नव्हता; ती रोजच्या श्वासात होती, रोजच्या भाकरीत होती, रोजच्या श्रमात आणि आनंदात मिसळलेली होती. आजच्या वेगवान, धावत्या, तंत्रज्ञानाच्या चक्रात अडकलेल्या जीवनात मात्र नात्यांचा अर्थ, स्वरूप आणि स्पर्श बदलला आहे. बदल हा अपरिहार्य असतो; पण त्या बदलात हरवत चाललेली ऊब, संवादाची सवय आणि एकमेकांसाठी उभं राहण्याची तयारी—यावर पुन्हा विचार करायला हवा.

पूर्वीची घरं मोठी असायची—केवळ बांधकामाने नाही, तर मनानेही. संयुक्त कुटुंब ही व्यवस्था अनेकदा कष्टाची असे, मतभेद असत, भांडणंही होत; पण त्या सगळ्यांवर मात करणारी एक सामूहिक जाणीव असायची—“आपण एकत्र आहोत.” आजी-आजोबांच्या गोष्टींनी मुलांच्या मनात संस्कारांचं बीज पेरलं जात असे. आई-वडील दिवसभर कष्ट करत, शेतात राबत किंवा नोकरी करत; पण संध्याकाळी सगळे एकत्र जेवायला बसायचे. त्या जेवणात फक्त अन्न नव्हतं, तर दिवसाची कहाणी, सुख-दुःख, शाळेतील गमतीजमती, शेजारच्या लग्नाची चर्चा—सगळं वाटलं जात असे. संवाद हा त्या काळातला सर्वात मोठा पूल होता.

गावाकडच्या जीवनात नाती ही समाजरचनेचा पाया होती. एखाद्याच्या घरी लग्न असेल तर सगळं गाव मदतीला धावून येत असे. सण-उत्सव सामूहिक असायचे. गणपती बसवताना किंवा दिवाळीत फराळ करताना शेजाऱ्यांच्या घरात वावरणं ही सामान्य गोष्ट होती. दुःखातही तितकीच साथ असायची—एखादं संकट आलं तर घरातल्या पुरुषांनी धाव घ्यायची, स्त्रियांनी सांत्वन करायचं, मुलांनी लहानसहान कामं करायची. नातं म्हणजे केवळ आनंद वाटणं नव्हे, तर दुःखात खांदा देणं ही त्या काळाची शिकवण होती.

आजच्या वेगवान जीवनात चित्र काहीसं वेगळं आहे. संयुक्त कुटुंबांची जागा अणुकुटुंबांनी घेतली आहे. आई-वडील दोघेही नोकरीत व्यस्त, मुलं शाळा-ट्युशन-ऍक्टिव्हिटीजमध्ये गुंतलेली. सकाळी सगळे आपापल्या वेळापत्रकात धावत बाहेर पडतात आणि रात्री दमून-भागून परततात. घरात सगळे असतात; पण प्रत्येकजण आपल्या मोबाईलच्या पडद्यामागे दडलेला असतो. संवाद आहे—पण तो बहुतेक वेळा संदेशांच्या स्वरूपात, इमोजींच्या भाषेत. “कसा आहेस?” या प्रश्नाचं उत्तर आता समोरासमोर न येता चॅटमध्ये येतं. जवळ असूनही दूर असण्याची ही अवस्था आहे.

पूर्वी नाती जपण्यासाठी वेळ द्यावा लागायचा; पण तो वेळ मिळतही होता, कारण जीवनाचा वेग तुलनेने कमी होता. आज वेळ हीच सर्वात महाग वस्तू झाली आहे. करिअर, स्पर्धा, प्रगती, आर्थिक सुरक्षितता—या सगळ्यांच्या मागे धावताना माणूस स्वतःलाच हरवतो आहे, तर नात्यांसाठी वेळ कुठून काढणार? पण प्रश्न असा आहे की, नाती ही उरलेल्या वेळेत सांभाळायची गोष्ट आहे का? की तीच आपल्या जीवनाचा केंद्रबिंदू असायला हवी?

तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणलं, असं आपण म्हणतो. खरंच, आज परदेशात असलेला मुलगा व्हिडिओ कॉलवरून आईशी बोलू शकतो, नातवंडं आजोबांना स्क्रीनवरून पाहू शकतात. अंतर कमी झालं आहे; पण स्पर्शाची उब, डोळ्यात डोळे घालून बोलण्याची ताकद, खांद्यावर हात ठेवून दिलासा देण्याची ऊब—ही स्क्रीनमधून येत नाही. सोशल मीडियावर शेकडो “फ्रेंड्स” असले तरी मन मोकळं करायला दोन माणसंही नसणं ही आधुनिक शोकांतिका आहे.

नात्यांचा पाया विश्वासावर उभा असतो. पूर्वी घरातल्या मोठ्यांचा शब्द अंतिम मानला जात असे. त्यात भीती असेल, दडपण असेल; पण एक विश्वासही होता की हे निर्णय आपल्या भल्यासाठी आहेत. आज स्वातंत्र्य वाढलं आहे, व्यक्तिस्वातंत्र्याची जाणीव प्रबळ झाली आहे—ही सकारात्मक बाब आहे. पण त्याचवेळी “मी” या शब्दाने “आपण”ला मागे टाकलं आहे. स्वकेंद्रित विचारसरणीमुळे तडजोडी कमी झाल्या आहेत. मतभेद झाले की नातं तोडणं सोपं वाटतं; जपणं कठीण वाटतं.

पूर्वीच्या काळात आर्थिक साधनं मर्यादित होती; पण मनं श्रीमंत होती, असं म्हटलं जातं. यात अतिशयोक्ती असू शकते; कारण त्या काळातही दुःखं, अन्याय, भेदभाव होतेच. मात्र नात्यांच्या बाबतीत एक स्थैर्य होतं. विवाह म्हणजे आयुष्यभराची बांधिलकी, मैत्री म्हणजे आयुष्यभराची साथ—असं मानलं जात असे. आज नात्यांच्या व्याख्या बदलल्या आहेत. लिव्ह-इन रिलेशनशिप, घटस्फोटाचं वाढलेलं प्रमाण, करिअरच्या कारणाने दूर राहणारी कुटुंबं—हे सगळं वास्तव आहे. या बदलांना नुसतं दोष देऊन चालणार नाही; पण त्यात नात्यांची गुणवत्ता टिकवणं ही मोठी कसोटी आहे.

मुलांच्या संगोपनातही हा बदल प्रकर्षाने जाणवतो. पूर्वी मुलं आजी-आजोबांच्या सहवासात वाढत. त्यांच्या गोष्टी, अनुभव, परंपरा—यातून मूल्यांचं शिक्षण मिळत असे. आज अनेक मुलांना आजी-आजोबांसोबत राहण्याची संधीच मिळत नाही. पिढ्यांमधील दुवा कमकुवत होत चालला आहे. परिणामी, अनुभवाची परंपरा तुटते आहे. नातं हे केवळ भावनिक आधार नसून सांस्कृतिक सातत्याचं माध्यम असतं, हे आपण विसरत आहोत.

शहरी जीवनात शेजाऱ्यांशीही संवाद कमी झाला आहे. एकाच इमारतीत वर्षानुवर्षे राहूनही अनेकांना एकमेकांची नावं माहित नसतात. पूर्वी शेजारी म्हणजे संकटात धावून येणारा पहिला माणूस; आज शेजारी म्हणजे लिफ्टमध्ये कधीतरी भेटणारा अनोळखी चेहरा. सुरक्षिततेच्या कारणाने दरवाजे बंद ठेवणं आवश्यक आहे; पण मनांचे दरवाजेही बंद झाले तर समाजाची रचना पोकळ होईल.

तथापि, सगळं चित्र नकारात्मकच आहे असं नाही. आजच्या पिढीत संवेदनशीलता आहे, समानतेची जाणीव आहे, स्त्री-पुरुष समानतेबद्दल जागरूकता आहे. नात्यांमध्ये संवादाची गरज ओळखली जाते. मानसिक आरोग्याबद्दल बोललं जातं. पूर्वी दडपून ठेवली जाणारी अनेक दुःखं आज व्यक्त होतात. त्यामुळे नात्यांची गुणवत्ता सुधारण्याची संधीही आहे. प्रश्न इतकाच की, आपण त्या संधीचा उपयोग करतो का?

नाती जपण्यासाठी सर्वप्रथम वेळ द्यावा लागतो. वेळ म्हणजे फक्त एकत्र बसणं नव्हे; तर मनापासून ऐकणं, समजून घेणं. एखाद्या मुलाने दिवसभरात काय अनुभवलं, जोडीदाराला कोणती चिंता आहे, आई-वडिलांना कोणती अपेक्षा आहे—हे जाणून घेण्यासाठी संवादाची सवय लावावी लागते. मोबाईल बाजूला ठेवून, टीव्ही बंद करून, दररोज काही मिनिटं का होईना, एकमेकांसाठी राखून ठेवणं ही आधुनिक काळातील मोठी गुंतवणूक आहे.

दुसरं म्हणजे तडजोडीची तयारी. नातं म्हणजे दोन व्यक्तींचा, दोन विचारांचा, दोन स्वभावांचा संगम. मतभेद होणारच; पण त्या मतभेदांवर संवादाने मार्ग काढणं आवश्यक आहे. “माझंच बरोबर” या अहंकाराने नात्यांची मुळे सुकतात. पूर्वी अनेकदा अति तडजोडी होत असत; आज कदाचित तडजोडी कमी झाल्या आहेत. दोन्ही टोकं टाळून समतोल साधणं गरजेचं आहे.

तिसरं म्हणजे कृतज्ञता व्यक्त करणं. पूर्वी कदाचित शब्दांनी कमी, कृतीतून जास्त प्रेम व्यक्त केलं जात असे. आज शब्दांची कमतरता नाही; पण कृतीत सातत्य हवं. आईने केलेल्या कष्टांची दखल घेणं, वडिलांच्या प्रयत्नांची कदर करणं, मित्राच्या साथीसाठी आभार मानणं—ही छोटी कृती नात्यांना बळकटी देतात.

नातीगोती ही केवळ भावनिक आधार नसून सामाजिक भांडवल असतं. संकटाच्या वेळी साथ देणारी माणसं हीच खरी संपत्ती असते. पैशाने घर विकत घेता येतं; पण घरपण विकत घेता येत नाही. पद, प्रतिष्ठा, यश—हे सगळं क्षणभंगुर असू शकतं; पण मनाला आधार देणारं नातं आयुष्यभर साथ देऊ शकतं. म्हणूनच आधुनिक जीवनाच्या धावपळीत नात्यांना “उरलेला वेळ” न देता “ठरवून दिलेला वेळ” द्यायला हवा.

आजच्या मुलांना तंत्रज्ञान शिकवताना त्यांना संवादाची, सहानुभूतीची, कुटुंबीयांच्या आदराची शिकवण देणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. शाळेत गुण मिळवणं आवश्यक आहे; पण जीवनात गुणी माणूस होणं अधिक आवश्यक आहे. आणि हे शिक्षण घरातूनच सुरू होतं. घरात जर संवाद, आदर, प्रेम आणि समजूतदारपणा असेल तर ती मुलं समाजातही तसंच वागतील.

नाती जपणं ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. त्यासाठी संयम, समजूतदारपणा आणि सातत्य लागतं. पूर्वीची नाती अनेकदा परिस्थितीने जोडलेली होती; आजची नाती निवडीने जोडलेली आहेत. निवडीची मोकळीक ही मोठी गोष्ट आहे; पण त्याचबरोबर जबाबदारीही वाढते. आपण निवडलेली माणसं, आपण जपलेली नाती—यांना प्रामाणिकपणे सांभाळणं हीच खरी कसोटी आहे.

“कालचं सगळंच चांगलं आणि आजचं सगळंच वाईट” असा निष्कर्ष काढणं सोपं आहे; पण तो अपूर्ण आहे. प्रत्येक काळात चांगल्या-वाईट गोष्टी असतात. महत्त्वाचं म्हणजे त्या काळातील मूल्यांमधून काय जपायचं आणि काय बदलायचं हे ठरवणं. पूर्वीच्या काळातील सामूहिकता, एकमेकांसाठी उभं राहण्याची वृत्ती, संवादाची सवय—ही मूल्यं आजही तितकीच आवश्यक आहेत. आधुनिक काळातील स्वातंत्र्य, समानता, व्यक्तिमत्त्वाचा आदर—हीही तितकीच महत्त्वाची आहेत. या दोन्हींचा समतोल साधणं म्हणजेच आधुनिक नातेसंबंधांची खरी दिशा.

आज आपण वेगाच्या शर्यतीत आहोत. प्रत्येकाला पुढे जायचं आहे, काहीतरी साध्य करायचं आहे. या शर्यतीत धावताना मागे वळून पाहायला विसरू नये—आपल्यासोबत धावणारी, कधी मागे पडणारी, कधी आपल्याला हात देणारी माणसं हीच आपली खरी शक्ती आहेत. नातीगोती ही ओझं नाहीत; तीच आपल्या अस्तित्वाची ओळख आहेत. त्यांच्याशिवाय प्रगतीला अर्थ नाही, यशाला गोडी नाही, आणि जीवनाला पूर्णता नाही.

म्हणूनच आजच्या वेगवान जीवनात थोडं थांबूया, श्वास घेऊया, आणि आपल्या माणसांकडे पाहूया. त्यांच्या डोळ्यांतला विश्वास, अपेक्षा आणि प्रेम ओळखूया. एक फोन करूया, एक भेट ठरवूया, एकत्र जेवूया, एकत्र हसूया. कारण शेवटी आयुष्याच्या संध्याकाळी आठवणींची शिदोरी ही नात्यांनीच भरलेली असते. आणि त्या शिदोरीत जर माणसांची ऊब असेल, तर जीवनाचा प्रवास खऱ्या अर्थाने सफल ठरतो.©