युवकांच्या हाती काम आहे” या भ्रमामागचं वास्तव : असुरक्षिततेत अडकलेली आशा आणि आत्मनिर्भरतेची कसरत
युवकांच्या हाती काम आहे” या भ्रमामागचं वास्तव : असुरक्षिततेत अडकलेली आशा आणि आत्मनिर्भरतेची कसरत
भारत हा युवकांचा देश आहे, हे वाक्य आता केवळ भाषणांत किंवा अहवालांत मर्यादित राहिलेलं नाही, तर ते आपल्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय चर्चेचं मध्यवर्ती सूत्र बनलं आहे. देशाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे दोन-तृतीयांश लोकसंख्या ३५ वर्षांखालील आहे, ही बाब भारतासाठी मोठी संधी मानली जाते. ‘लोकसंख्येचा लाभ’ (Demographic Dividend) हा शब्द गेल्या काही वर्षांत सातत्याने वापरला जातो. मात्र या लाभाचं रूपांतर प्रत्यक्ष आर्थिक व सामाजिक प्रगतीत होण्यासाठी युवकांच्या हाती असलेलं काम कोणत्या स्वरूपाचं आहे, हे तपासणं अत्यंत आवश्यक ठरतं. आज वरवर पाहता युवकांच्या हाती काम आहे असं वाटत असलं, तरी त्या कामामागची अस्थिरता, अनिश्चितता आणि असुरक्षितता ही गंभीर चिंतेची बाब बनली आहे.
आजचा भारतीय युवक हा पूर्वीच्या पिढ्यांपेक्षा वेगळ्या परिस्थितीत उभा आहे. एकीकडे त्याच्यासमोर शिक्षणाच्या, माहितीच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या असंख्य संधी उपलब्ध आहेत; तर दुसरीकडे स्थिर, सुरक्षित आणि सन्मानजनक रोजगाराच्या संधी मात्र झपाट्याने कमी होत आहेत. सरकारी नोकरी हा एकेकाळचा सुरक्षित पर्याय आता अपवादात्मक ठरू लागला आहे. खासगी क्षेत्रातील नोकऱ्या अस्थिर, कंत्राटी आणि कामगिरीवर आधारित झाल्या आहेत. परिणामी युवकांच्या आयुष्यातील अनिश्चितता वाढली असून, “काम आहे” या वाक्याचा अर्थच बदलून गेला आहे.
आज रोजगाराची संकल्पना केवळ महिन्याच्या शेवटी मिळणाऱ्या पगारापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कामातून मिळणारी सामाजिक सुरक्षा, भविष्याची हमी, आरोग्यविमा, निवृत्तीची सोय, कामाची प्रतिष्ठा आणि मानसिक समाधान या सगळ्या घटकांचा रोजगाराशी थेट संबंध आहे. मात्र सध्याच्या रोजगार व्यवस्थेत हे घटक दुर्मिळ होत चालले आहेत. अनेक युवकांच्या हाती काम आहे, पण ते काम त्यांना मानसिक, आर्थिक आणि सामाजिक स्थैर्य देऊ शकत नाही. त्यामुळे “हाताला काम आहे” हे विधान अपुरं आणि कधी कधी दिशाभूल करणारं ठरतं.
शिक्षण आणि रोजगार यांच्यातील वाढती दरी ही आजच्या युवकांसमोरील एक मोठी समस्या आहे. शिक्षण हे रोजगाराचं प्रवेशद्वार मानलं जातं, पण प्रत्यक्षात हे प्रवेशद्वार अनेकांसाठी बंदच राहिलेलं आहे. लाखो विद्यार्थी पदवी, पदव्युत्तर शिक्षण, व्यावसायिक अभ्यासक्रम पूर्ण करतात; मात्र त्यांच्या शिक्षणाला साजेसं काम त्यांना मिळेलच, याची शाश्वती नाही. इंजिनिअरिंग, व्यवस्थापन, विज्ञान, कला अशा विविध शाखांमधून शिक्षण घेतलेले युवक कमी वेतनाच्या, अस्थिर आणि त्यांच्या कौशल्यांशी विसंगत असलेल्या नोकऱ्या स्वीकारताना दिसतात. ही परिस्थिती केवळ आर्थिक नुकसान करणारी नाही, तर युवकांच्या आत्मविश्वासावर आणि आत्मसन्मानावरही घाला घालणारी आहे.
अलीकडच्या काळात स्टार्टअप्स, गिग इकॉनॉमी, फ्रीलान्सिंग आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर आधारित कामाच्या संधी वाढल्या आहेत. या नव्या रोजगार स्वरूपांकडे अनेक युवक आशेने पाहतात. ‘स्वतःचा बॉस व्हा’, ‘स्वतःचं काहीतरी करा’, ‘काम तुमच्या वेळेनुसार करा’ अशा घोषणांनी युवक आकर्षित होतात. काही प्रमाणात या संधींनी रोजगारनिर्मितीत भर घातली आहे, हे नाकारता येणार नाही. मात्र या क्षेत्रांमधील वास्तव चित्र अधिक गुंतागुंतीचं आहे. गिग वर्क किंवा प्लॅटफॉर्म आधारित कामामध्ये उत्पन्नाची हमी नसते, कामाचे तास अनिश्चित असतात, आणि सामाजिक सुरक्षा जवळजवळ नसते. आज काम आहे, उद्या नाही, ही भावना अनेक युवकांच्या मनात सतत घर करून राहते.
डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर काम करणाऱ्या युवकांना ‘पार्टनर’ किंवा ‘स्वतंत्र कामगार’ म्हणून संबोधलं जातं. पण प्रत्यक्षात त्यांच्या कामाच्या अटी, मोबदला आणि नियम हे पूर्णपणे कंपन्यांकडून ठरवले जातात. किमान वेतन, रजा, आरोग्यविमा, अपघात विमा, निवृत्तीवेतन यांसारख्या मूलभूत हक्कांपासून हे कामगार वंचित राहतात. तरीही त्यांना सांगितलं जातं की, “तुमच्या हाती काम आहे.” हा विरोधाभास आजच्या रोजगार व्यवस्थेचं कटू वास्तव अधोरेखित करतो.
‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘स्टार्टअप इंडिया’ यांसारख्या संकल्पनांनी युवकांमध्ये नव्या आशा निर्माण केल्या आहेत. स्वतःचा व्यवसाय सुरू करणे, नव्या कल्पनांवर आधारित उद्योग उभारणे, स्थानिक संसाधनांचा वापर करून रोजगारनिर्मिती करणे या गोष्टी निश्चितच सकारात्मक आहेत. अनेक युवकांनी या संधींचा लाभ घेतला असून, काही प्रमाणात यशही मिळवलं आहे. मात्र सर्व युवक उद्योजक होऊ शकत नाहीत, हे वास्तव स्वीकारणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. व्यवसायासाठी भांडवल, कौशल्य, बाजारपेठ, संपर्क आणि जोखीम स्वीकारण्याची क्षमता लागते. अपयश आल्यास पुन्हा उभं राहण्यासाठी सामाजिक आणि आर्थिक आधाराची गरज असते. मात्र सध्याच्या व्यवस्थेत हा आधार अनेकदा अपुरा ठरतो.
ग्रामीण आणि शहरी युवकांमधील दरीही या संदर्भात महत्त्वाची आहे. ग्रामीण भागातील युवक अजूनही मोठ्या प्रमाणावर शेतीवर अवलंबून आहेत. मात्र शेतीतील उत्पन्नाची अनिश्चितता, हवामानातील बदल, बाजारभावातील चढ-उतार यामुळे शेती युवकांसाठी आकर्षक रोजगाराचा पर्याय राहिलेला नाही. शेतीपूरक उद्योग, अन्नप्रक्रिया, ग्रामीण उद्योग याबाबत मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होते; पण प्रत्यक्षात या क्षेत्रांतील संधी मर्यादित आहेत. परिणामी ग्रामीण युवक शहरांकडे स्थलांतर करतो. शहरात त्याच्या हाती काम लागतं, पण ते बहुतेक वेळा कमी वेतनाचं, अस्थिर आणि असुरक्षित असतं. हा संघर्ष अनेक युवकांच्या आयुष्याचा कायमस्वरूपी भाग बनतो.
स्पर्धा परीक्षांचा मार्गही आज युवकांसाठी अधिक कठीण झाला आहे. लाखो उमेदवार, मोजक्या जागा, भरती प्रक्रियेत होणारा विलंब आणि कधी कधी पारदर्शकतेचा अभाव यामुळे अनेक युवक वर्षानुवर्षे अनिश्चिततेत अडकून राहतात. या काळात त्यांच्या हाती नियमित काम नसतं किंवा असलं तरी ते तात्पुरतं असतं. वय वाढतं, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या वाढतात आणि स्वप्नं हळूहळू मावळतात. या परिस्थितीत युवकांमध्ये असंतोष, नैराश्य आणि असुरक्षिततेची भावना वाढणं स्वाभाविक आहे.
तरीही आजचा युवक पूर्णपणे निराश आहे, असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही. तो परिस्थितीशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतोय, नवे मार्ग शोधतोय. डिजिटल कौशल्यं आत्मसात करतोय, ऑनलाईन शिक्षणाचा वापर करतोय, छोट्या संधींमधून मोठ्या संधी निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतोय. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून स्वतःची ओळख निर्माण करतोय. ही लवचिकता आणि जिद्द भारतीय युवकांची मोठी ताकद आहे. मात्र या ताकदीला योग्य दिशा, धोरणात्मक पाठबळ आणि संरचनात्मक सुधारणा मिळाल्या नाहीत, तर ही ऊर्जा वाया जाण्याचा धोका आहे.
युवकांच्या हाती काम असणं म्हणजे केवळ रोजगार उपलब्ध असणं नव्हे, तर त्या कामावर त्यांचा हक्क, नियंत्रण आणि भविष्याची हमी असणं होय. धोरणकर्त्यांनी रोजगारनिर्मितीकडे केवळ आकडेवारीच्या दृष्टीने पाहू नये. किती नोकऱ्या निर्माण झाल्या, यापेक्षा त्या नोकऱ्यांची गुणवत्ता काय आहे, हे अधिक महत्त्वाचं आहे. कौशल्य विकास कार्यक्रम हे केवळ प्रशिक्षणापुरते मर्यादित न राहता बाजाराच्या प्रत्यक्ष गरजांशी सुसंगत असावेत. गिग आणि कंत्राटी कामगारांसाठी सामाजिक सुरक्षा जाळं उभारणं ही काळाची गरज आहे.
युवकांना दोष देणं, त्यांना आळशी, असमाधानी किंवा अवास्तव स्वप्न पाहणारे ठरवणं सोपं आहे. पण वास्तव वेगळं आहे. आजचा युवक मेहनत करायला तयार आहे, शिकायला तयार आहे, बदल स्वीकारायला तयार आहे. त्याला केवळ संधींची समानता, कामाची प्रतिष्ठा आणि भविष्याची शाश्वती हवी आहे. ही जबाबदारी केवळ युवकांची नाही, तर संपूर्ण व्यवस्थेची आहे—सरकार, उद्योगजगत, शिक्षणसंस्था आणि समाज या सगळ्यांची.
भारत जर खऱ्या अर्थाने जागतिक पातळीवर पुढे जायचा असेल, तर त्याच्या युवकांच्या हाती असलेलं काम मजबूत, सुरक्षित आणि सन्मानजनक असणं अत्यावश्यक आहे. अन्यथा ‘लोकसंख्येचा लाभ’ ही संकल्पना ‘लोकसंख्येचं ओझं’ बनायला फार वेळ लागणार नाही. युवकांच्या हातातील काम ही केवळ रोजगाराची बाब नसून, ती देशाच्या सामाजिक स्थैर्याची आणि आर्थिक भवितव्याची गुरुकिल्ली आहे. ही गुरुकिल्ली योग्य पद्धतीने वापरली गेली, तर भारताचा उद्याचा प्रवास अधिक समतोल, समृद्ध आणि सर्वसमावेशक होऊ शकतो.©
©
Comments
Post a Comment