शिखरावरून स्वत्वाकडे: अरिजितचा अलिप्ततेचा निर्णय

 शिखरावरून स्वत्वाकडे: अरिजितचा अलिप्ततेचा निर्णय

बॉलिवूडचा अत्यंत लोकप्रिय आणि काळजाला भिडणारा आवाज, अरिजीत सिंग यांनी त्यांच्या प्लेबॅक गायकीतील कारकीर्दीत एक धक्कादायक निर्णय घेतला आहे — त्यांनी आता यापुढे कोणतेही नवीन चित्रपट गाण्यांचे काम स्वीकारणार नसल्याचे जाहीर केले आहे. त्यांच्या चाहत्यांना आणि संगीतविश्वाला हा निर्णय आश्चर्यकारक आणि भावनिक दोन्ही वाटतो आहे.

यशाच्या सर्वोच्च शिखरावर उभे राहिल्यावर मनुष्याने पुढे कोणता मार्ग निवडावा, हा प्रश्न तितकाच गुंतागुंतीचा आणि तितकाच वैयक्तिक असतो. बाहेरून पाहताना त्या शिखरावर फक्त प्रकाशझोत, टाळ्यांचा कडकडाट आणि कौतुकाची उधळण दिसते; पण त्या प्रकाशाच्या वर्तुळाबाहेर उभा असलेला माणूस मात्र अनेकदा स्वतःच्या सावलीशी दोन हात करत असतो. अशा वेळी जर एखादा कलाकार, एखादा यशस्वी व्यक्तिमत्त्व, अचानक अलिप्ततेचा, मागे सरकण्याचा किंवा स्वतःकडे वळण्याचा निर्णय घेतो, तर समाज त्याकडे कुतूहलाने, काही वेळा संशयाने आणि बऱ्याचदा नाराजीने पाहतो. “इतकं काही मिळाल्यावर अजून काय हवं?” हा प्रश्न त्याच्या दिशेने फेकला जातो. पण कदाचित तो प्रश्न उलट असायला हवा—“इतकं काही मिळाल्यावर स्वतःला किती हरवावं लागतं?” शिखरावरून स्वत्वाकडे परतण्याचा निर्णय हा पळ काढण्याचा नसून स्वतःच्या अस्तित्वाला पुन्हा सापडण्याचा प्रयत्न असू शकतो, हे आपण मान्य करायला तयार आहोत का, हा खरा प्रश्न आहे.

आजच्या काळात यशाची व्याख्या फारच अरुंद झाली आहे. प्रसिद्धी, पैसा, सोशल मीडियावरील उपस्थिती, कार्यक्रमांची गर्दी, पुरस्कारांचे ढीग—यांनाच आपण यशाचे परिमाण मानू लागलो आहोत. कलाकार असो, खेळाडू असो किंवा उद्योगपती, त्याच्या वैयक्तिक आयुष्यापेक्षा त्याची सार्वजनिक प्रतिमा अधिक महत्त्वाची ठरते. त्या प्रतिमेला जपण्यासाठी त्याला स्वतःचे अनेक कोपरे बंद करावे लागतात. त्याच्या हसण्यातही नियोजन असते, त्याच्या शांततेतही अर्थ लावले जातात, आणि त्याच्या अनुपस्थितीतही चर्चा रंगतात. अशा वेळी एखाद्या कलाकाराने जाणीवपूर्वक प्रकाशझोतातून थोडं मागे सरकण्याचा निर्णय घेतला, तर तो केवळ वैयक्तिक निवड नसते; तो समाजाच्या अपेक्षांवर भाष्य करणारा एक विधान असतो.

अलिप्तता हा शब्द आपल्या संस्कृतीत फार जुना आहे. संतपरंपरेतून, अध्यात्मातून, साहित्यांतून आपण वारंवार ऐकतो की जगण्यात रमावं पण जगाच्या ओझ्याखाली दबून जाऊ नये. कर्म करावं पण त्याच्या फळांशी अतोनात आसक्त होऊ नये. मात्र आधुनिक जीवनशैलीने आपल्याला याच्या नेमक्या विरुद्ध दिशेला नेलं आहे. आपण सतत अधिकाधिक मिळवण्याच्या धावपळीत असतो. मिळालेलं पुरेसं वाटत नाही, आणि जे आहे ते टिकवण्याची धास्ती अधिक असते. या सगळ्यात मनुष्याच्या अंतर्मनाचा, त्याच्या शांततेचा, त्याच्या एकांताचा विचार मागे पडतो. म्हणूनच शिखरावर असलेला एखादा व्यक्ती जेव्हा अलिप्ततेची वाट निवडतो, तेव्हा तो प्रत्यक्षात आपल्या अंतर्मनाच्या आवाजाला प्रतिसाद देत असतो.

अलिप्तता म्हणजे नातेसंबंध तोडणे, समाजापासून दूर जाणे किंवा जबाबदाऱ्या झटकून टाकणे, असा अर्थ काढला जातो. पण खऱ्या अर्थाने अलिप्तता म्हणजे स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवून जगण्याचा प्रयत्न. आपल्याला काय हवं आहे, आपली मर्यादा कुठे आहे, आपली शांतता कशात आहे, याचा प्रामाणिक शोध. शिखरावर असताना हा शोध अधिक कठीण असतो, कारण बाहेरून येणाऱ्या आवाजांचा कोलाहल प्रचंड असतो. कौतुक, टीका, अपेक्षा, मागण्या—या सगळ्यांनी व्यक्तीचा अंतर्गत आवाज दाबला जातो. म्हणूनच कधीकधी त्या आवाजाला ऐकण्यासाठी बाहेरच्या गोंगाटापासून दूर जाणं अपरिहार्य ठरतं.

आपल्या समाजात यशस्वी व्यक्तींचं जीवन सार्वजनिक मालमत्ता असल्यासारखं पाहिलं जातं. त्यांच्या निर्णयांवर सर्वसामान्यांना भाष्य करण्याचा अधिकार असल्यासारखा वावर असतो. कलाकाराने किती काम करावं, कुठे जावं, काय बोलावं, कोणाशी भेटावं—यावरही मतप्रदर्शन केलं जातं. ही अपेक्षा कधी नकळत त्यांच्यावर मानसिक दडपण आणते. सततच्या स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी त्यांना स्वतःच्या भावनांना, थकव्याला, अस्वस्थतेला दाबून ठेवावं लागतं. बाहेरून ते जितके यशस्वी दिसतात, तितकेच आतून ते कधी कधी पोकळ होत जातात. अशा वेळी अलिप्ततेचा निर्णय हा स्वसंरक्षणाचा मार्ग ठरतो.

मानसिक आरोग्याबद्दल आपण अजूनही संकोचाने बोलतो. यशस्वी व्यक्तींनाही ताण, नैराश्य, चिंता यांचा सामना करावा लागू शकतो, हे आपण मान्य करायला तयार नसतो. “त्यांना काय कमी आहे?” या एका वाक्यात आपण त्यांच्या संघर्षाला नाकारतो. पण माणूस हा केवळ बाह्य यशाने परिपूर्ण होत नाही; त्याच्या मनातली शांतता, आत्मसमाधान, नात्यांमधली उब, स्वतःशी असलेली मैत्री—या गोष्टी त्याला खऱ्या अर्थाने पूर्णत्व देतात. जेव्हा या गोष्टी ढासळू लागतात, तेव्हा कितीही मोठं शिखर असलं तरी ते रिकामं वाटू लागतं. म्हणूनच शिखरावरून मागे वळून पाहण्याचा आणि स्वतःकडे परतण्याचा निर्णय हा कधी कधी धाडसी असतो.

आपण यशाला नेहमी चढाईशी जोडतो—वर, अजून वर, सर्वांत वर. पण शिखरावर पोहोचल्यानंतर तिथे कायम उभं राहणं शक्य नसतं. प्रत्येक शिखराला एक मर्यादा असते. त्यानंतरचा प्रवास हा उंचीचा नसून खोलीचा असतो. स्वतःच्या अंतरंगात डोकावण्याचा, स्वतःच्या मूल्यांना नव्याने तपासण्याचा. हा प्रवास बाहेरून दिसत नाही, म्हणून तो कमी महत्त्वाचा नाही. उलट, तो अधिक कठीण असतो, कारण त्यात कोणत्याही टाळ्या नसतात, कोणतीही प्रसिद्धी नसते. असतो तो फक्त स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याचा संघर्ष.

अलिप्ततेचा निर्णय हा समाजासाठीही एक आरसा ठरू शकतो. आपण एखाद्या कलाकाराकडून नेमकं काय अपेक्षित करतो? तो सतत उपलब्ध असावा, सतत नवनवीन निर्माण करत राहावा, सतत आपल्याला आनंद देत राहावा—ही अपेक्षा आपण नकळत लादतो. पण तोही माणूस आहे, त्यालाही विश्रांती हवी, त्यालाही स्वतःच्या आयुष्याचा हक्क आहे, हे आपण विसरतो. एखाद्या कलाकाराने काही काळासाठी प्रकाशझोत टाळला, कार्यक्रम कमी केले किंवा सार्वजनिक आयुष्यापासून थोडं दूर राहणं पसंत केलं, तर त्यामागे त्याचा वैयक्तिक विचार असू शकतो. त्याला ताबडतोब नकारात्मक अर्थ देणं योग्य नाही.

शिखरावरून खाली येणं हे पराभवाचं लक्षण असतं, असा समज आपल्या मनात खोलवर रुजलेला आहे. पण कधी कधी खाली येणं म्हणजे जमिनीशी पुन्हा जोडून घेणं असतं. जेव्हा माणूस अतिशय उंचीवर जातो, तेव्हा त्याच्या भोवतीचा परिसर बदलतो. साध्या गोष्टींचा स्पर्श कमी होतो. सामान्य आयुष्याचा अनुभव दूर जातो. अशा वेळी पुन्हा साधेपणाकडे वळणं, स्वतःच्या मुळांशी संपर्क साधणं, हे त्याला संतुलन देऊ शकतं. अलिप्तता म्हणजे जगाचा त्याग नव्हे; ती जगण्याची दिशा बदलण्याची प्रक्रिया आहे.

आपण जर या निर्णयाकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहिलं, तर तो केवळ एका व्यक्तीचा निर्णय राहत नाही. तो आपल्या काळाच्या मानसिकतेवर प्रश्न उपस्थित करतो. आजच्या डिजिटल युगात सतत दृश्यमान राहणं, सतत चर्चेत असणं, हेच अस्तित्वाचं प्रमाण मानलं जातं. सोशल मीडियावरून काही दिवस अनुपस्थित राहिलं तरी लोक विचारतात—“सगळं ठीक आहे ना?” या सततच्या उपस्थितीच्या अपेक्षेतून बाहेर पडणं हेच कदाचित मोठं पाऊल असतं. स्वतःसाठी वेळ राखून ठेवणं, कुटुंबासाठी, मित्रांसाठी, वैयक्तिक आवडींसाठी जागा निर्माण करणं—हीसुद्धा यशाचीच रूपं आहेत, पण ती गाजावाजाशिवाय जगली जातात.

अलिप्ततेत एक प्रकारची सर्जनशील शक्यता दडलेली असते. जेव्हा कलाकार बाह्य गडबडीतून दूर जातो, तेव्हा त्याला नव्याने विचार करण्याची, स्वतःला पुन्हा शोधण्याची संधी मिळते. त्याच्या कलेला नवं परिमाण मिळू शकतं. अनेक महान सर्जकांनी काही काळासाठी एकांताचा आश्रय घेतला आणि त्यातूनच त्यांच्या कार्यात नवी उंची आली. म्हणूनच अलिप्ततेकडे नकारात्मकतेने न पाहता, ती एका सर्जनशील विश्रांतीसारखी पाहण्याची गरज आहे.

यशाच्या शिखरावर असताना प्रत्येक निर्णयावर लक्ष असतं. त्यामुळे अलिप्ततेचा निर्णय घेणं हेही सोपं नसतं. टीका होईल, अफवा पसरतील, करिअर धोक्यात येईल, अशी भीती असू शकते. पण तरीही जर एखादा व्यक्ती हा मार्ग निवडतो, तर त्यामागे त्याची अंतर्गत गरज असते. त्या गरजेचा आदर करणे, ही समाजाची जबाबदारी आहे. आपण जर खरोखरच कलाकारांवर प्रेम करत असू, तर त्यांच्या कलेइतकाच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचाही सन्मान केला पाहिजे.

शिखरावरून स्वत्वाकडे वळण्याचा निर्णय हा शेवट नसतो; तो एका नव्या टप्प्याची सुरुवात असू शकतो. बाह्य यशानंतर अंतर्गत समाधानाचा शोध सुरू होतो. हा शोध प्रत्येकाने आपल्या आपल्या पद्धतीने घ्यायचा असतो. काहीजण तो कुटुंबात रमून घेतात, काहीजण प्रवासात, काहीजण अध्यात्मात, तर काहीजण पूर्णतः वेगळ्या क्षेत्रात हात आजमावून पाहतात. महत्त्वाचं हे की त्यांनी हा निर्णय स्वतःसाठी घेतलेला असतो, इतरांच्या अपेक्षांसाठी नव्हे.

आपल्या समाजाने आता यशाच्या व्याख्या बदलण्याची वेळ आली आहे. केवळ प्रसिद्धी आणि आर्थिक संपन्नता यांनाच यश मानण्याऐवजी, मानसिक आरोग्य, वैयक्तिक आनंद, संतुलित आयुष्य, नात्यांची जपणूक—यांनाही तितकंच महत्त्व दिलं पाहिजे. जेव्हा एखादा यशस्वी व्यक्ती अलिप्ततेची वाट निवडतो, तेव्हा तो आपल्याला सांगत असतो की बाह्य गोंगाटापेक्षा अंतर्मनाचा आवाज अधिक महत्त्वाचा आहे. तो आपल्याला थांबून विचार करायला भाग पाडतो की आपण स्वतःच्या आयुष्यात किती वेळ स्वतःसाठी देतो.

शेवटी, प्रत्येक शिखर तात्पुरतं असतं, पण स्वत्वाचा शोध कायमस्वरूपी असतो. बाह्य जगातली उंची कधीतरी कमी-जास्त होऊ शकते; पण स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची ताकद टिकून राहिली, तर माणूस कोणत्याही उंचीवर समाधानी राहू शकतो. अलिप्ततेचा निर्णय हा समाजापासून पलायन नसून स्वतःच्या अस्तित्वाशी पुन्हा संवाद साधण्याचा प्रयत्न आहे. त्या प्रयत्नाला समजून घेणं, त्याला आदर देणं आणि त्यातून स्वतःसाठीही काही शिकणं, हेच अधिक सयुक्तिक ठरेल. शिखरावरून खाली पाहताना जर स्वतःची सावलीही ओळखीची वाटेनाशी झाली, तर पुन्हा जमिनीवर पाय ठेवून स्वतःला शोधण्याची वेळ आलेली असते. आणि कदाचित हाच त्या निर्णयाचा खरा अर्थ आहे—प्रसिद्धीच्या प्रकाशातून बाहेर पडून अंतर्मनाच्या शांत प्रकाशाकडे वळण्याचा.©