प्रगतीचा अदृश्य खर्च : ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ आणि सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न

 प्रगतीचा अदृश्य खर्च : ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ आणि सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न

आपण ज्या काळात जगतो, तो काळ अभूतपूर्व सोयींनी ओसंडून वाहणारा आहे. एका बटणावर जेवण, एका स्पर्शावर खरेदी, आणि एका क्लिकवर जग हातात—अशी ही आधुनिकतेची मांडणी. कमी वेळात जास्त काम, कमी श्रमात जास्त उत्पादन, आणि “लाँग-लास्टिंग” आयुष्याची हमी देणारी उत्पादने—या सगळ्यांना प्रगतीचं प्रतीक मानलं जातं. पण या चमचमीत जाहिरातींच्या आणि तात्पुरत्या सोयींच्या झगमगाटाखाली एक असा धोका दबा धरून बसला आहे, जो ना लगेच दिसतो, ना तात्काळ परिणाम दाखवतो; पण जो हळूहळू शरीरात, पर्यावरणात आणि समाजात खोलवर मुरत जातो. या धोक्याचं नाव आहे—‘फॉरेव्हर केमिकल्स’.

‘फॉरेव्हर’ हा शब्द ऐकायला सकारात्मक वाटतो—शाश्वत, टिकाऊ, कायमस्वरूपी. पण रसायनांच्या बाबतीत हा शब्द भयावह वास्तव उघड करतो. PFAS—पर-अँड पॉलिफ्लुओरोअल्काइल सबस्टन्सेस—ही हजारो मानवनिर्मित रसायनांची एक कुटुंब आहे. पाणी, तेल, उष्णता आणि डागांना प्रतिकार करणारी ही रसायने नष्ट न होण्याच्या गुणधर्मामुळेच ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’ म्हणून ओळखली जातात. एकदा पर्यावरणात किंवा शरीरात गेल्यावर ती वर्षानुवर्षे तिथेच राहतात. ती विरघळत नाहीत, विघटित होत नाहीत, आणि सहज बाहेरही पडत नाहीत. हीच त्यांची खरी भीती आहे.

आज ही रसायने आपल्या आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर उपस्थित आहेत. नॉन-स्टिक तव्यापासून ते वॉटरप्रूफ कपड्यांपर्यंत, टिकाऊ मेकअपपासून ते फास्ट-फूड पॅकेजिंगपर्यंत, अगदी पिण्याच्या पाण्यापर्यंत—PFAS आपल्याभोवती सर्वत्र आहेत. आपण रोज वापरत असलेल्या वस्तूंमधून, नकळतपणे, ही रसायने आपल्या शरीरात प्रवेश करतात. ती दिसत नाहीत, त्यांना चव नाही, वास नाही; पण त्यांचा परिणाम मात्र दीर्घकालीन आणि घातक आहे. म्हणूनच हा हल्ला ‘मूक’ आहे—आवाज न करता, पण खोलवर घाव घालणारा.

विज्ञानाने आता हे स्पष्ट केलं आहे की PFAS चा थेट संबंध अनेक गंभीर आजारांशी आहे. काही प्रकारचे कर्करोग, हार्मोनल असंतुलन, थायरॉईड विकार, किडनीचे आजार, हृदयविकार, प्रजननक्षमतेतील घट, गर्भधारणेदरम्यान होणाऱ्या गुंतागुंती, आणि लहान मुलांमधील रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणं—ही यादी दिवसेंदिवस वाढतच आहे. ही माहिती केवळ संशोधनपत्रांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही; ती आता वास्तवात उतरू लागली आहे. जगभरात पिण्याच्या पाण्यात PFAS सापडण्याच्या घटना वाढत आहेत, आणि मानवी रक्तातही या रसायनांचे अंश आढळत आहेत. म्हणजेच प्रश्न आता “होईल का?” असा राहिलेला नाही; प्रश्न आहे “कधी आणि किती?” असा.

या सगळ्यातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, ही समस्या कुठल्या दूरच्या, औद्योगिक देशांपुरती मर्यादित नाही. ती आपल्या स्वयंपाकघरात आहे, आपल्या बाथरूममध्ये आहे, आपल्या कपाटात आहे. आपण चेहऱ्यावर लावणारी क्रीम, ओठांवरची लिपस्टिक, पावसात वापरणारा रेनकोट, किंवा “कमी तेलात आरोग्यदायी स्वयंपाक” करण्यासाठी वापरणारा नॉन-स्टिक तवा—या सगळ्यांबाबत आपण एक गृहितक धरतो: हे सुरक्षित आहे. कारण ते बाजारात खुलेपणाने विकलं जातं, जाहिरातींमधून त्याची स्तुती केली जाते, आणि कुठेही “धोकादायक” असा मोठा इशारा दिसत नाही. पण ही सुरक्षिततेची खात्री नेमकी कोण देतो? उत्पादन करणाऱ्या कंपन्या, ज्यांचा मुख्य उद्देश नफा आहे? की त्यांच्यावर देखरेख करणारी यंत्रणा, जी अनेकदा अपुरी, दुर्बल किंवा उदासीन असते?

इथेच व्यवस्थेचं अपयश स्पष्टपणे दिसून येतं. पाश्चिमात्य देशांमध्ये PFAS संदर्भात कठोर नियम, मर्यादा आणि काही ठिकाणी बंदी घालण्यात येत असताना, आपल्या देशात मात्र अजूनही ही चर्चा बाल्यावस्थेत आहे. “ग्राहकाने लेबल वाचावं” किंवा “स्वतःची काळजी घ्यावी” एवढ्यावरच जबाबदारी झटकली जाते. पण वास्तव असा आहे की, सामान्य माणसाकडे ना इतकी वैज्ञानिक माहिती असते, ना प्रत्येक उत्पादन तपासण्याइतका वेळ, ना महागड्या ‘सुरक्षित’ पर्यायांची आर्थिक क्षमता. स्वस्त आणि सहज उपलब्ध असलेल्या वस्तूंमध्ये ही रसायने असतील, तर गरीब आणि मध्यमवर्गीय माणसाने नेमकं काय करावं? हा प्रश्न केवळ वैयक्तिक जागरूकतेचा नाही; हा धोरणात्मक उदासीनतेचा आणि सामाजिक अन्यायाचा प्रश्न आहे.

आपल्या संस्कृतीत ‘शुद्धता’ ही संकल्पना केवळ धार्मिक किंवा आध्यात्मिक नव्हती; ती आरोग्याशी आणि जीवनशैलीशी घट्ट जोडलेली होती. शुद्ध अन्न, शुद्ध पाणी, आणि निसर्गाशी सुसंगत जीवन—यावरच समाज उभा होता. लोखंडी तवा, मातीची भांडी, घरगुती उपाय, आणि ऋतुनुसार आहार—या सगळ्यांमागे वैज्ञानिक समज होती, जरी ती तशी मांडली जात नसली तरी. आज मात्र आपण त्या परंपरांना ‘जुने’ ठरवून, कृत्रिम सोयींना प्रगतीचं लेबल लावलं आहे. ओरखडे पडलेला नॉन-स्टिक तवा, रसायनांनी भरलेली सौंदर्यप्रसाधने, आणि प्लास्टिकमध्ये बंद केलेलं अन्न—हे सगळं आपण आधुनिकतेच्या नावाखाली स्वीकारतो. पण ही प्रगती नेमकी आपल्याला कुठे घेऊन जातेय, याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे.

PFAS चा धोका केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित नाही; तो पर्यावरणाच्या मुळावर उठलेला आहे. ही रसायने मातीमध्ये साचतात, भूजलात मिसळतात, नदी-नाल्यांमधून पुढे जातात, आणि शेतीवर परिणाम करतात. त्यातून ती अन्नसाखळीत प्रवेश करतात—धान्य, भाजीपाला, मासे, मांस—सगळीकडे. म्हणजेच आज आपण जे दुर्लक्ष करतोय, त्याची किंमत उद्या संपूर्ण समाजाला मोजावी लागणार आहे. हा एक प्रकारचा पर्यावरणीय अन्याय आहे, ज्याचा सर्वाधिक फटका नेहमीप्रमाणे समाजातील दुर्बल घटकांनाच बसतो.

हे मान्य करायला हवं की विज्ञान या समस्येकडे डोळेझाक करत नाहीये. जगभरात PFAS काढून टाकण्यासाठी नवीन फिल्टर तंत्रज्ञान, सुरक्षित पर्यायी रसायने, आणि उत्पादन प्रक्रियांवर संशोधन सुरू आहे. काही ठिकाणी पिण्याच्या पाण्यातील PFAS पातळी कमी करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर उपाययोजना केल्या जात आहेत. पण हे सगळं पुरेसं नाही, आणि सगळ्यांसाठी सहज उपलब्धही नाही. तोपर्यंत प्रश्न असा आहे—आपण काय करणार? हातावर हात ठेवून बसणार? की “आपल्याला काय त्याचं” म्हणत पुढे जाणार?

आज गरज आहे ती स्पष्ट, कडक आणि पारदर्शक धोरणांची. पिण्याच्या पाण्यातील PFAS वर कठोर मर्यादा, सौंदर्यप्रसाधने, अन्नपॅकेजिंग आणि स्वयंपाकघरातील भांड्यांमध्ये सक्तीचं आणि स्पष्ट लेबलिंग, आणि या रसायनांचा मुद्दाम वापर करणाऱ्या उद्योगांवर कठोर नियंत्रण—हे सगळं आता पर्याय राहिलेला नाही; ती काळाची गरज आहे. आरोग्य ही खासगी बाब नाही; ती सार्वजनिक जबाबदारी आहे. आणि सरकार, उद्योग आणि नियामक यंत्रणा यांनी ती जबाबदारी झटकून चालणार नाही.

तितकंच महत्त्वाचं म्हणजे, आपली वैयक्तिक भूमिका. ग्राहक म्हणून आपणही पूर्णपणे निर्दोष नाही. स्वस्त, चमकदार आणि “लाँग-लास्टिंग” या शब्दांना भुलून आपण काय विकत घेतोय, याचा विचार न करणं हीसुद्धा चूकच आहे. छोट्या निवडी—जसं की सुरक्षित भांडी वापरणं, अनावश्यक केमिकल्स टाळणं, माहिती मिळवणं, आणि शक्य तिथे नैसर्गिक पर्याय निवडणं—या सगळ्या गोष्टी मिळूनच मोठा बदल घडवू शकतात. हा बदल कदाचित लगेच दिसणार नाही, पण तो आवश्यक आहे.

शेवटी प्रश्न अत्यंत साधा आहे, पण उत्तर कठीण आहे. आपण आपल्या पुढच्या पिढीसाठी काय ठेवून जातोय? फक्त सोयींची सवय की आरोग्यदायी, सुरक्षित आणि शाश्वत भविष्य? कारण ‘फॉरेव्हर केमिकल्स’चा सर्वात मोठा धोका हाच आहे—तो आज दिसत नाही, पण उद्या टाळता येणार नाही. वेळ अजून गेलेली नाही, पण ती निसटते आहे. आणि म्हणूनच आता प्रश्न विचारण्याची, निर्णय घेण्याची आणि कृती करण्याची वेळ आली आहे. कारण काही गोष्टी खरंच ‘फॉरेव्हर’ हव्यात—आपलं आरोग्य, आपलं पर्यावरण, आणि आपलं भवितव्य. पण काही ‘फॉरेव्हर’ मात्र  संपवायला हव्यात.©