डिजिटल युगात डिजिटल डिटॉक्स : खरंच शक्य आहे का?

 डिजिटल युगात डिजिटल डिटॉक्स : खरंच शक्य आहे का?

आजच्या डिजिटल युगात आपलं जीवन मोबाईल, सोशल मिडिया आणि सतत ऑनलाईन असलेल्या गोष्टींवर अवलंबून झालं आहे. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणलं असलं, तरी त्याचं अति वापर अनेकदा मानसिक, भावनिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करतं. म्हणूनच “डिजिटल डिटॉक्स” हा नव्या जीवनशैलीचा प्रवास बनत चालला आहे — स्वतःला इंटरनेट आणि सोशल मिडियापासून काही वेळ दुर करून मन, शरीर आणि आत्म्यास शांतता देण्याचा एक प्रयत्न.पण खरंच हे शक्य आहे का?हयाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न. 

एक काळ होता, जेव्हा माणसाच्या आयुष्यातील संवाद प्रत्यक्ष भेटीतून, पत्रांमधून किंवा फारतर दूरध्वनीद्वारे घडत असे. आज मात्र परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. स्मार्टफोन, सोशल मीडिया, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड संगणन यांसारख्या तंत्रज्ञानाने मानवी जीवन व्यापून टाकले आहे. आपण एका अशा डिजिटल युगात प्रवेश केला आहे, जिथे सकाळी डोळे उघडताच मोबाईल स्क्रीन आपली वाट पाहत असते आणि रात्री झोप येईपर्यंत तीच स्क्रीन आपल्याला सोडत नाही. अशा परिस्थितीत “डिजिटल डिटॉक्स” म्हणजे डिजिटल साधनांपासून जाणीवपूर्वक दूर जाणे, ही संकल्पना खरंच व्यवहार्य आहे का, हा प्रश्न अधिकाधिक गंभीर होत चालला आहे.

डिजिटल युगाने मानवी जीवनात अनेक सकारात्मक बदल घडवून आणले आहेत, हे नाकारता येणार नाही. माहितीचा महासागर आज एका क्लिकवर उपलब्ध आहे. शिक्षण, आरोग्य, बँकिंग, व्यापार, प्रशासन—सर्वच क्षेत्रे डिजिटल झाली आहेत. ग्रामीण भागात बसलेला विद्यार्थी आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शिक्षण घेतो, शेतकरी हवामानाचा अंदाज मोबाईलवर पाहतो, तर सामान्य नागरिक सरकारी सेवा ऑनलाइन मिळवतो. कोविडसारख्या महामारीत डिजिटल तंत्रज्ञानाने समाजाला जोडून ठेवले. ‘वर्क फ्रॉम होम’, ऑनलाइन शिक्षण, डिजिटल व्यवहार यांनी अर्थव्यवस्थेचा गाडा पुढे नेला. त्यामुळे डिजिटल युग हे अपरिहार्य वास्तव आहे.

मात्र या उजळ बाजूसोबतच डिजिटल जगाची एक काळी बाजूही आहे, जी हळूहळू पण खोलवर मानवी जीवनात शिरत आहे. सतत स्क्रीनकडे पाहणे, सोशल मीडियावर घालवलेला अमाप वेळ, सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, तुलना, आभासी जगातील स्वीकारार्हतेचा दबाव—याचा थेट परिणाम माणसाच्या मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक आरोग्यावर होत आहे. आज ‘डिजिटल अ‍ॅडिक्शन’ म्हणजेच डिजिटल व्यसन ही गंभीर समस्या बनली आहे. अनेकांना मोबाईलशिवाय काही मिनिटेही राहवत नाहीत. मोबाईल विसरला तर अस्वस्थता, चिडचिड, भीती वाटते—हे लक्षणे व्यसनाचीच आहेत.

याच पार्श्वभूमीवर ‘डिजिटल डिटॉक्स’ ही संकल्पना पुढे आली. जसे शरीरासाठी विषारी घटक बाहेर टाकण्यासाठी डिटॉक्स आवश्यक असतो, तसेच मनासाठी डिजिटल विषापासून विश्रांती घेणे आवश्यक आहे, असा या संकल्पनेचा गाभा आहे. ठरावीक काळासाठी मोबाईल, सोशल मीडिया, इंटरनेट यापासून दूर राहणे, प्रत्यक्ष संवाद वाढवणे, निसर्गाशी नाते जोडणे, स्वतःकडे वेळ देणे—हे डिजिटल डिटॉक्सचे प्रमुख उद्दिष्ट मानले जाते.

पण प्रश्न असा आहे की, ज्या डिजिटल साधनांवर आपले शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय, सामाजिक आयुष्य अवलंबून आहे, त्यांच्यापासून पूर्णपणे दूर जाणे खरंच शक्य आहे का? आजचा माणूस डिजिटल तंत्रज्ञानाशिवाय जगू शकतो का, की डिजिटल डिटॉक्स ही केवळ एक आकर्षक पण अव्यवहार्य कल्पना आहे?

शहरी जीवनाचा विचार केला, तर डिजिटल डिटॉक्स जवळजवळ अशक्य वाटतो. कार्यालयीन कामे ई-मेल, व्हॉट्सअ‍ॅप, झूम मीटिंग्सवर चालतात. विद्यार्थ्यांचे अभ्यासक्रम, परीक्षा, प्रोजेक्ट्स ऑनलाइन आहेत. बँकिंग व्यवहार, बिल भरणे, तिकिटे काढणे—सर्व काही डिजिटल झाले आहे. अशा परिस्थितीत “मोबाईल बंद ठेवा” किंवा “सोशल मीडियापासून दूर रहा” हा सल्ला ऐकायला छान वाटतो, पण प्रत्यक्षात अमलात आणणे कठीण ठरते.

मात्र डिजिटल डिटॉक्स म्हणजे पूर्णपणे डिजिटल जगाचा त्याग करणे, असा अर्थ नाही. तो म्हणजे डिजिटल साधनांचा जाणीवपूर्वक आणि मर्यादित वापर करणे. गरज आणि सवय यामधील फरक ओळखणे, हेच खरे डिजिटल डिटॉक्सचे सार आहे. आज अनेकजण गरज नसतानाही तासन्‌तास सोशल मीडियावर स्क्रोल करत राहतात. त्यातून ना समाधान मिळते, ना आनंद—उलट अस्वस्थता वाढते. अशा वेळी डिजिटल डिटॉक्स आवश्यक ठरतो.

डिजिटल डिटॉक्सचा सर्वाधिक फायदा मानसिक आरोग्यावर होतो. सतत तुलना, लाईक्स आणि कमेंट्सच्या अपेक्षा, परिपूर्ण दिसण्याचा दबाव—यामुळे आत्मविश्वास कमी होतो, नैराश्य वाढते. विशेषतः तरुण पिढी याला अधिक बळी पडते. डिजिटल डिटॉक्समुळे स्वतःशी संवाद साधण्याची संधी मिळते. एकटेपणा आणि एकांत यातला फरक समजतो. एकांत हा सृजनशीलतेचा स्रोत ठरू शकतो, तर डिजिटल कोलाहल त्याला गुदमरवतो.

शारीरिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही डिजिटल डिटॉक्स महत्त्वाचा आहे. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे डोळ्यांचे विकार, मान आणि पाठदुखी, झोपेच्या समस्या वाढत आहेत. ‘ब्लू लाइट’मुळे झोपेची नैसर्गिक चक्रे बिघडतात. डिजिटल डिटॉक्समुळे झोपेची गुणवत्ता सुधारते, शरीराला विश्रांती मिळते.

सामाजिक नातेसंबंधांवरही डिजिटल अतिरेकाचा परिणाम दिसून येतो. एकाच घरात राहणारी माणसे एकमेकांशी बोलण्याऐवजी आपापल्या मोबाईलमध्ये गुंतलेली दिसतात. प्रत्यक्ष संवाद कमी होत चालला आहे. डिजिटल डिटॉक्समुळे कुटुंबीयांशी, मित्रांशी प्रत्यक्ष संवाद वाढतो, नात्यांमध्ये उब येते.

तरीही, डिजिटल डिटॉक्सचा मार्ग सोपा नाही. कारण डिजिटल तंत्रज्ञान हे केवळ एक साधन न राहता जीवनशैली बनले आहे. अनेक अ‍ॅप्स आणि प्लॅटफॉर्म्स मुद्दाम अशा पद्धतीने डिझाइन केले जातात की वापरकर्ता जास्तीत जास्त वेळ त्यावर राहील. ‘डोपामिन लूप’ तयार करून व्यसन वाढवले जाते. अशा परिस्थितीत केवळ इच्छाशक्तीवर डिजिटल डिटॉक्स करणे कठीण ठरते.

म्हणूनच डिजिटल डिटॉक्स वैयक्तिक पातळीवरच नव्हे, तर सामाजिक आणि धोरणात्मक पातळीवरही विचारात घ्यायला हवा. शाळा-महाविद्यालयांमध्ये डिजिटल साक्षरतेसोबतच डिजिटल संयमाचे शिक्षण दिले पाहिजे. मुलांना केवळ तंत्रज्ञान वापरायला शिकवणे पुरेसे नाही, तर कधी थांबायचे हेही शिकवणे गरजेचे आहे. पालकांनीही स्वतः आदर्श घालून दिला पाहिजे. मुलांना मोबाईलपासून दूर ठेवायचे असेल, तर पालकांनीही सतत मोबाईल हातात ठेवणे टाळले पाहिजे.

कार्यालयीन पातळीवर ‘डिजिटल वेलबीइंग’चा विचार केला जाऊ शकतो. कामाच्या वेळेपलीकडे ई-मेल किंवा मेसेज पाठवण्यावर मर्यादा, ‘नो मीटिंग डेज’, विश्रांतीसाठी डिजिटल ब्रेक्स—अशा उपाययोजना केल्या तर कर्मचाऱ्यांचे मानसिक आरोग्य सुधारू शकते.

सरकारी पातळीवरही या विषयाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवत असताना त्याचे दुष्परिणाम कमी करण्यासाठी धोरणे आखली पाहिजेत. डिजिटल व्यसनाला मानसिक आरोग्याच्या चौकटीत समाविष्ट करणे, समुपदेशन सुविधा उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.

शेवटी प्रश्न उरतो—डिजिटल युगात डिजिटल डिटॉक्स खरंच शक्य आहे का? याचे उत्तर ‘हो’ किंवा ‘नाही’ इतके सरळ नाही. पूर्णपणे डिजिटल जगापासून दूर जाणे कदाचित शक्य नाही, आणि तसे करणे आवश्यकही नाही. पण डिजिटल साधनांवर पूर्णपणे अवलंबून राहणे, त्यांचे गुलाम बनणे हेही योग्य नाही. डिजिटल डिटॉक्स म्हणजे तंत्रज्ञानाशी शत्रुत्व नव्हे, तर त्याच्याशी समतोल साधणे आहे.

डिजिटल युग हे मानवाने निर्माण केले आहे; त्यामुळे त्यावर नियंत्रण ठेवण्याची जबाबदारीही मानवाचीच आहे. तंत्रज्ञान आपल्यासाठी आहे, आपण तंत्रज्ञानासाठी नाही—ही जाणीव जोपर्यंत आपल्या मनात रुजत नाही, तोपर्यंत डिजिटल डिटॉक्स हा केवळ चर्चेचा विषय राहील. पण ज्या क्षणी आपण जाणीवपूर्वक ‘कधी ऑन व्हायचे आणि कधी ऑफ व्हायचे’ हे ठरवू लागतो, त्या क्षणी डिजिटल डिटॉक्स शक्य होतो.

डिजिटल युगातून पलायन शक्य नाही, पण डिजिटल विवेक नक्कीच शक्य आहे. आणि कदाचित हाच या युगातला खरा डिटॉक्स ठरेल.©