वर्तमानात जगण्याची हरवलेली कला

 वर्तमानात जगण्याची हरवलेली कला

आजच्या काळात माणूस जितका आधुनिक झाला आहे, तितकाच तो अस्वस्थही झाला आहे. मोबाईलच्या स्क्रीनवर जग मावलं, माहितीचा महास्फोट झाला, प्रत्येक क्षणाला नवनवीन अपडेट्स येऊ लागल्या; पण या सगळ्याच्या बदल्यात माणसाने आपलं मानसिक संतुलन गमावलं आहे. एकेकाळी गावाच्या चौकात, चहाच्या टपरीवर किंवा घराच्या ओट्यावर गप्पा रंगायच्या. चर्चा व्हायच्या, मतभेदही व्हायचे; पण त्या चर्चांनी माणसाच्या मनात एवढा ताण निर्माण होत नव्हता. आज मात्र परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. प्रत्येक जण कोणत्या ना कोणत्या विषयावर चिडलेला, त्रस्त, वैतागलेला किंवा संतापलेला दिसतो. सोशल मीडियावर एक पोस्ट आली की हजारो लोक लगेच प्रतिक्रिया देतात, वाद सुरू होतात, आरोप-प्रत्यारोपांची मालिका सुरू होते आणि काही वेळातच वातावरण इतकं तापतं की जणू देशाचं भविष्य त्या एका पोस्टवर अवलंबून आहे. प्रत्यक्षात मात्र त्या पोस्टमुळे ना सरकार बदलतं, ना महागाई कमी होते, ना सामान्य माणसाचं आयुष्य सुसह्य होतं. उलट मनात अनावश्यक ताण वाढतो, रक्तदाब वाढतो आणि शांतता हरवते.

आज जागतिक रक्तदाब दिन साजरा केला जातोय. पण खरं पाहिलं तर हा केवळ वैद्यकीय विषय राहिलेला नाही. तो सामाजिक, मानसिक आणि सांस्कृतिक प्रश्न बनला आहे. पूर्वी रक्तदाबाचा त्रास मुख्यतः वृद्धांना व्हायचा. आता तीस-पस्तिशीतल्या तरुणांनाही बीपीच्या गोळ्या घ्याव्या लागत आहेत. कारण शरीरापेक्षा मन थकलेलं आहे. सतत काहीतरी घडतंय, कुठेतरी काहीतरी बिनसलंय, देश धोक्यात आहे, समाज संपतोय, संस्कृती नष्ट होतेय, अर्थव्यवस्था कोसळतेय, राजकारणी देश विकत आहेत अशा प्रकारच्या सततच्या संदेशांनी माणूस मानसिकदृष्ट्या इतका थकतो की त्याला शांतपणे वर्तमानात जगण्याची सवयच उरत नाही.

आज एखाद्या राजकीय नेत्याचा दौरा झाला, एखाद्या उद्योगपतीबद्दल नवी बातमी आली, एखाद्या घोटाळ्याची चर्चा रंगली, पेट्रोलचे दर वाढले किंवा एखाद्या नेत्याने भडक विधान केलं की लोक अक्षरशः झोप हरवून त्यावर चर्चा करत बसतात. जणू ते स्वतः त्या घटनांचे थेट भागीदार आहेत. मोदीजी कुठे गेले, राहुल गांधी काय बोलले, कोणत्या पक्षाने कोणाला साथ दिली, कोण कोणाच्या विरोधात गेलं, कोणत्या राज्यात कोण जिंकलं, कोण हरलं या सगळ्याचा आपल्या दैनंदिन जीवनाशी किती संबंध आहे याचा विचारच माणूस करत नाही. माहिती असणं चुकीचं नाही, जागरूक नागरिक असणंही आवश्यक आहे; पण त्या माहितीला आपल्या मानसिक आरोग्यावर राज्य करू देणं धोकादायक आहे.

आजचा सर्वसामान्य माणूस सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत मोबाईलच्या माध्यमातून सतत बाहेरच्या जगाशी जोडलेला असतो. त्याला स्वतःच्या मनाशी संवाद साधायला वेळ उरत नाही. उठल्या उठल्या व्हॉट्सॲप, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, ट्विटर उघडलं जातं. कोण कुणाला ट्रोल करतंय, कोणत्या मुद्द्यावर लोक पेटले आहेत, कोणता व्हिडिओ व्हायरल झालाय, कोणत्या विषयावर संताप व्यक्त केला जातोय हे पाहण्यात दिवसाची सुरुवात होते. या सततच्या माहितीच्या माऱ्यामुळे माणसाच्या मनावर ताण निर्माण होतो. अनेकांना वाटतं की आपण देशासाठी खूप मोठं काम करतोय. सोशल मीडियावर पोस्ट टाकणं, कमेंट करणं, एखाद्या नेत्याला शिव्या देणं किंवा समर्थन करणं म्हणजे जणू राष्ट्रसेवा आहे. पण प्रत्यक्षात त्या सततच्या प्रतिक्रिया देण्याच्या सवयीमुळे माणूस स्वतःच्या आयुष्यापासून दूर जातो.

घरात संवाद कमी होत आहेत. एकाच घरात चार जण असतात; पण प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल असतो. एकमेकांच्या डोळ्यात बघून बोलण्यापेक्षा स्क्रीनकडे बघून प्रतिक्रिया देण्यात जास्त वेळ जातो. आई-वडील मुलांशी नीट बोलत नाहीत, पती-पत्नीमध्ये संवाद कमी होतो, मित्रमैत्रिणी प्रत्यक्ष भेटण्याऐवजी ऑनलाईन स्टेटसवर समाधान मानतात. परिणामी माणूस गर्दीत असूनही एकटा पडतो. या एकटेपणातून चिंता वाढते, असुरक्षितता वाढते आणि मानसिक थकवा वाढतो.

राजकारण हा लोकशाहीचा महत्त्वाचा भाग आहे. पण आज अनेकांनी त्याला आपल्या मानसिक अस्तित्वाचा केंद्रबिंदू बनवलं आहे. एखाद्या नेत्यावर टीका झाली की जणू वैयक्तिक अपमान झाल्यासारखं लोकांना वाटतं. एखाद्या पक्षाचा पराभव झाला की लोक नैराश्यात जातात. एखाद्या नेत्याचं कौतुक झालं की दुसरा गट संतापतो. या सगळ्या प्रक्रियेत सामान्य माणूस स्वतःच्या आयुष्याकडे दुर्लक्ष करतो. घरातल्या समस्या, मुलांचं शिक्षण, पालकांची तब्येत, स्वतःचं करिअर, मानसिक आरोग्य, नातेसंबंध या खऱ्या प्रश्नांपेक्षा तो देशाच्या मोठमोठ्या प्रश्नांवर जास्त ऊर्जा खर्च करतो. ज्यावर त्याचं नियंत्रणच नाही अशा गोष्टींसाठी सतत काळजी करणं म्हणजे स्वतःच स्वतःला शिक्षा देण्यासारखं आहे.

आज महागाई आहे, बेरोजगारी आहे, सामाजिक तणाव आहेत, उष्णतेची तीव्रता वाढली आहे, पर्यावरणाचे प्रश्न आहेत. हे वास्तव आहे आणि त्यावर चर्चा होणंही आवश्यक आहे. पण त्या चर्चा जर आपल्या मनःशांतीचा नाश करत असतील तर त्याचा उपयोग काय? कोणत्याही परिस्थितीत माणसाने स्वतःचं मानसिक संतुलन जपणं महत्त्वाचं आहे. कारण अस्वस्थ मनातून ना चांगले निर्णय घेतले जातात, ना चांगलं आयुष्य जगता येतं.

पूर्वीच्या पिढीकडे बघितलं तर त्यांच्याकडे आजइतकी साधनं नव्हती, पैसा नव्हता, सुविधा नव्हत्या; पण मनःशांती जास्त होती. लोक कमी अपेक्षांमध्येही आनंदी राहायचे. शेजारधर्म होता, माणुसकी होती, एकमेकांना वेळ देण्याची सवय होती. आज मात्र प्रत्येक जण स्पर्धेत धावत आहे. दुसऱ्याचं आयुष्य पाहून स्वतःचं मोजलं जातं. सोशल मीडियावर इतरांचे यश, प्रवास, महागड्या वस्तू, मोठमोठ्या पोस्ट्स पाहून अनेकांना स्वतःचं आयुष्य कमी वाटू लागतं. तुलना ही आधुनिक काळातील सर्वात मोठी मानसिक व्याधी ठरतेय. प्रत्येकाला परिपूर्ण दिसायचं आहे. पण त्या प्रयत्नात तो आतून तुटत चाललाय.

वर्तमानात जगणं ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी गरज आहे. भूतकाळाच्या पश्चात्तापात आणि भविष्याच्या भीतीत माणूस वर्तमान हरवून बसतो. काल काय झालं याचा विचार आणि उद्या काय होईल याची चिंता यात आजचा दिवस निघून जातो. प्रत्यक्षात आयुष्य फक्त वर्तमानातच जगता येतं. आत्ता हा क्षण नीट जगता आला तर आयुष्य सुंदर होऊ शकतं. पण आपण वर्तमान जगतच नाही. आपण सतत कुठेतरी पळत असतो. कधी राजकीय चर्चांकडे, कधी सोशल मीडियाकडे, कधी इतरांच्या आयुष्याकडे.

आज अनेकांना झोप लागत नाही. कारण शरीर थकलं नसतं, मन थकलेलं असतं. दिवसभरात किती नकारात्मक माहिती आपण घेतो याचा विचारच केला जात नाही. टीव्हीवरील आरडाओरड, सोशल मीडियावरील भांडणं, सततचे ब्रेकिंग न्यूजचे अलर्ट, कटकारस्थानांच्या चर्चा, द्वेष पसरवणारे संदेश यामुळे मन कायम सावध अवस्थेत राहतं. शरीराला विश्रांती मिळाली तरी मेंदू शांत होत नाही. परिणामी रक्तदाब वाढतो, चिंता वाढते, नैराश्य वाढतं.

माणूस जितका निसर्गापासून दूर गेला तितका तो अस्वस्थ झाला. सकाळचा सूर्य, पक्ष्यांचा आवाज, झाडांची सावली, पावसाचा सुगंध, मोकळं आकाश या साध्या गोष्टींमध्ये आयुष्याचा खरा आनंद आहे. पण आज आपण स्क्रीनमध्ये एवढे अडकलो आहोत की आपल्याला आकाशाकडे बघायलाही वेळ नाही. अनेकांना सुट्टी मिळाली तरी ते मोबाईलपासून दूर राहत नाहीत. शरीर विश्रांती घेतं; पण मन सतत धावत राहतं.

आज गरज आहे ती स्वतःला थोडं थांबवण्याची. प्रत्येक विषयावर प्रतिक्रिया देणं आवश्यक नसतं. प्रत्येक वादात उडी घेणं गरजेचं नसतं. प्रत्येक पोस्ट शेअर करणं म्हणजे जागरूकता नव्हे. कधी कधी शांत राहणं हीदेखील शहाणपणाची खूण असते. आपल्याला सगळं बदलता येणार नाही हे मान्य करणं आवश्यक आहे. देशाचे प्रश्न आहेत आणि राहणारही आहेत. सरकारं येतील-जातील. राजकारणी बोलतील, आरोप करतील, निवडणुका होतील. पण या सगळ्यात सामान्य माणसाने स्वतःचं आयुष्य हरवू नये.

आपण आपल्या छोट्या जगात किती आनंद निर्माण करू शकतो हे अधिक महत्त्वाचं आहे. कुटुंबासोबत वेळ घालवणं, मित्रांशी मनमोकळ्या गप्पा मारणं, पुस्तक वाचणं, संगीत ऐकणं, चालायला जाणं, झाडं लावणं, स्वतःच्या आवडी जोपासणं, गरजूंना मदत करणं या गोष्टी माणसाला जास्त समृद्ध करतात. सोशल मीडियावर तासन्तास राग व्यक्त करण्यापेक्षा एखाद्या माणसाच्या चेहऱ्यावर हसू आणणं अधिक मौल्यवान असतं.

आज अनेक पालक आपल्या मुलांबद्दल चिंतेत आहेत. मुलं चिडचिडी होत आहेत, संयम कमी झाला आहे, एकाग्रता हरवत चालली आहे. याचं मोठं कारण म्हणजे सततचा डिजिटल संपर्क. मुलं मोठ्यांना पाहून शिकतात. जर घरात सतत राजकीय भांडणं, नकारात्मक चर्चा, सोशल मीडियावरील व्यसन असेल तर मुलांवर त्याचा परिणाम होणारच. त्यामुळे वर्तमानात जगण्याची सवय फक्त स्वतःपुरती मर्यादित ठेवून चालणार नाही. ती पुढच्या पिढीला देणंही आवश्यक आहे.

रक्तदाब वाढण्यामागे फक्त मीठ किंवा तेलकट पदार्थ कारणीभूत नसतात. मनात साठलेली अस्वस्थता, राग, भीती, असुरक्षितता यांचाही मोठा वाटा असतो. अनेकांना स्वतःच्या भावना व्यक्त करता येत नाहीत. ते आतल्या आत ताण साठवत राहतात. मग एखाद्या छोट्या कारणावरून संताप बाहेर पडतो. सोशल मीडिया हा अनेकांसाठी राग काढण्याचा मंच बनला आहे. पण तिथे व्यक्त केलेला राग शेवटी स्वतःलाच जास्त जाळतो.

आयुष्यात काही गोष्टी आपल्या नियंत्रणात असतात आणि काही नसतात. जे आपल्या हातात नाही त्याबद्दल सतत चिंता करणं म्हणजे मानसिक ऊर्जा वाया घालवणं. आपण मतदान करू शकतो, आपलं मत मांडू शकतो, जबाबदार नागरिक म्हणून वागू शकतो; पण प्रत्येक राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय घटनेचं ओझं स्वतःच्या मनावर घेण्याची गरज नाही. आज अनेक जण जणू जगाच्या सर्व समस्यांचे भारवाहक बनले आहेत. पण त्याचवेळी स्वतःच्या आरोग्याकडे, नात्यांकडे, आनंदाकडे दुर्लक्ष करत आहेत.

आजच्या काळात सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे माहितीचं व्यवस्थापन. किती माहिती घ्यायची, कोणती माहिती घ्यायची आणि कोणत्या गोष्टींपासून दूर राहायचं हे ठरवणं आवश्यक आहे. प्रत्येक व्हिडिओ खराच असतो असं नाही, प्रत्येक बातमी संतुलित असते असं नाही आणि प्रत्येक चर्चा आवश्यक असते असंही नाही. अनेक माध्यमं भीती, राग आणि अस्वस्थता विकूनच चालतात. कारण भावनिक माणूस जास्त वेळ स्क्रीनवर टिकतो. त्यामुळे सजग राहणं गरजेचं आहे.

वर्तमानात जगणं म्हणजे समस्या विसरणं नव्हे. तर समस्यांच्या मधोमधही स्वतःची शांतता जपणं होय. आयुष्य सतत परिपूर्ण असणार नाही. संकटं येतील, अपयश येईल, अन्याय दिसेल, राजकीय मतभेद राहतील. पण या सगळ्याच्या दरम्यानही हसता आलं पाहिजे. चहाचा कप निवांतपणे पिता आला पाहिजे. कुटुंबासोबत दोन क्षण मनापासून जगता आले पाहिजेत. रात्री शांत झोप लागली पाहिजे. हे साधलं तरच खरं आयुष्य जगता येतं.

आज लोकांना मोठमोठ्या यशाची स्वप्नं आहेत; पण साध्या आनंदांची किंमत कमी झाली आहे. मुलाचं हसू, आईचा आवाज, मित्रांची भेट, पावसातला फेरफटका, पुस्तकाचा सुगंध, सकाळची शांतता या गोष्टी माणसाला आतून समृद्ध करतात. पण आपण त्या अनुभवण्याऐवजी सतत स्क्रीनमध्ये जगतो. परिणामी मन रिकामं होतं.

आपल्या समाजात आता संयम कमी होत चाललाय. लगेच प्रतिक्रिया, लगेच निष्कर्ष, लगेच राग ही वृत्ती वाढतेय. पण आयुष्याला थोडा धीर लागतो. प्रत्येक गोष्टीवर लगेच मत देण्यापेक्षा कधी कधी फक्त निरीक्षण करणं अधिक योग्य असतं. आज सोशल मीडियामुळे प्रत्येकाला स्वतःचं मत मांडण्याची संधी मिळाली आहे, ही चांगली गोष्ट आहे; पण त्याचबरोबर अनावश्यक गोंधळही वाढलाय. माहितीपेक्षा प्रतिक्रिया जास्त महत्त्वाच्या वाटू लागल्या आहेत.

मन शांत ठेवणं ही आता जीवनकला बनली आहे. ज्याला स्वतःच्या मनावर नियंत्रण ठेवता येतं तोच खऱ्या अर्थाने सुखी राहू शकतो. बाहेरचं जग कधीच पूर्ण शांत होणार नाही. कुठे ना कुठे वाद, संघर्ष, राजकारण, संकटं सुरूच राहणार. पण त्या सगळ्याच्या मध्यभागी स्वतःचं छोटंसं शांत विश्व निर्माण करता आलं पाहिजे.

आज रक्तदाब दिनानिमित्त लोकांनी फक्त डॉक्टरांकडे जाऊन बीपी तपासण्यापेक्षा स्वतःच्या जीवनशैलीकडे पाहण्याची गरज आहे. आपण किती वेळ स्वतःसाठी देतो? किती वेळ कुटुंबासाठी राखून ठेवतो? किती वेळ मोबाईलपासून दूर राहतो? किती वेळ निसर्गात घालवतो? आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपण शेवटचं कधी मनापासून शांत बसलो होतो? या प्रश्नांची उत्तरं अनेकदा अस्वस्थ करणारी असतात.

आपण जग बदलण्याच्या नादात स्वतःचं आयुष्य कठीण करून घेतोय. पण खरं परिवर्तन स्वतःपासून सुरू होतं. आपण शांत राहिलो, संयम बाळगला, वर्तमानात जगायला शिकलो तर समाजही थोडा निरोगी होईल. कारण अस्वस्थ माणसं अस्वस्थ समाज तयार करतात आणि शांत माणसं सकारात्मक वातावरण निर्माण करतात.

म्हणूनच आज गरज आहे ती थोडं मंदावण्याची. मोबाईल बाजूला ठेवून स्वतःशी बोलण्याची. प्रत्येक बातमीवर संतापण्याऐवजी स्वतःच्या आयुष्याला वेळ देण्याची. मोदीजी किंवा राहुल गांधी, कोणताही नेता आपल्या आयुष्याचा पूर्ण ताबा घेऊ नये. ते त्यांचं काम करतील, राजकारण चालू राहील; पण आपण आपल्या मनाचं आरोग्य जपलं पाहिजे. कारण शेवटी कोणतंही सरकार, कोणतीही विचारधारा किंवा कोणताही वाद आपल्या हरवलेल्या मनःशांतीची भरपाई करू शकत नाही.

आयुष्य खूप छोटं आहे. ते सततच्या तणावात, रागात आणि स्क्रीनवरच्या भांडणांत घालवण्याइतकं स्वस्त नाही. वर्तमानात जगायला शिका. थोडं हसा, थोडं फिरा, थोडं शांत बसा, थोडं स्वतःला समजून घ्या. कारण शेवटी जग जिंकण्यापेक्षा स्वतःचं मन जिंकणं अधिक महत्त्वाचं असतं.