मराठी मालिकांतील ग्रामीण वास्तवाचे हरवलेले भान आणि बदलत्या महाराष्ट्राचे विसंगत प्रतिबिंब

 मराठी मालिकांतील ग्रामीण वास्तवाचे हरवलेले भान आणि बदलत्या महाराष्ट्राचे विसंगत प्रतिबिंब

मराठी दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवर गेल्या काही वर्षांत ग्रामीण पार्श्वभूमीवर आधारित मालिकांचा पूर आलेला दिसतो. या मालिकांची संख्या, त्यातील कथानकांची पुनरावृत्ती आणि त्यामधून उभं राहणारं ग्रामीण जीवनाचं चित्रण पाहिलं की एक प्रश्न वारंवार मनात उभा राहतो की हे खरंच आजचं महाराष्ट्रातील गाव आहे का, की एखाद्या जुन्या काळात गोठवून ठेवलेलं, कृत्रिमरीत्या जपलेलं आणि पुन्हा पुन्हा रंगवून दाखवलं जाणारं गाव आहे. या मालिकांमध्ये गाव म्हणजे अजूनही पाटील, सरपंच, गावगुंड, जमीनदार, सहनशील स्त्री, अत्याचारी सासू, किंवा मग एका विशिष्ट साच्यात बसवलेलं कुटुंब याच चौकटीत अडकलेलं दिसतं. जणू काही ग्रामीण समाज हा काळाच्या ओघात बदललाच नाही, शिक्षण, तंत्रज्ञान, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जाणीवा यांचा त्याच्यावर काहीच परिणाम झालेला नाही.

सर्वात ठळकपणे खटकणारी गोष्ट म्हणजे भाषेचं अतिशय कृत्रिम आणि बळजबरीचं सादरीकरण. शहरी पार्श्वभूमीत जन्मलेले आणि वाढलेले अभिनेते-अभिनेत्रींना जेव्हा अचानक ग्रामीण बोली बोलायला लावली जाते, तेव्हा ती भाषा नैसर्गिक न राहता केवळ अभिनयाचा भाग म्हणून उरते. “म्या”, “कंदी”, “नाय बा”, “व्हय”, “नगं” असे शब्द जणू काही ग्रामीण महाराष्ट्राचं संपूर्ण प्रतिनिधित्व करतात असा एक गैरसमज निर्मात्यांनी आणि लेखकांनी करून घेतलेला दिसतो. प्रत्यक्षात आजचा ग्रामीण महाराष्ट्र हा एवढ्या मर्यादित शब्दसंग्रहात अडकलेला नाही. बोलीभाषा आहे, हेल आहे, उच्चारांमध्ये वेगळेपण आहे, पण वाक्यरचनेचा आणि विचार करण्याच्या पद्धतीचा विकास शहरी भागाइतकाच वेगाने झाला आहे.

पूर्वी, म्हणजे साधारण नव्वदोत्तर काळापूर्वी ग्रामीण आणि शहरी मराठीमध्ये खरोखरच मोठं अंतर होतं. शिक्षणाची उपलब्धता मर्यादित होती, वाचनसंस्कृती फारशी रुजलेली नव्हती, माध्यमांचा प्रसारही कमी होता. त्यामुळे भाषेतील फरक, विचारातील फरक आणि अभिव्यक्तीतील मर्यादा स्वाभाविक होत्या. पण आज परिस्थिती पूर्णपणे बदललेली आहे. मोबाईल, इंटरनेट, शिक्षणाचा प्रसार, शहरांशी असलेला सततचा संपर्क आणि स्थलांतर यामुळे ग्रामीण भागातही भाषिक आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण प्रचंड वाढली आहे. त्यामुळे जुन्या काळातील ग्रामीण भाषेचा अतिशय टोकाचा आणि कच्चा नमुना आजच्या मालिकांमध्ये दाखवणे हे वास्तवापासून फार दूर जाणे ठरते.

मात्र, दूरचित्रवाणीवरील कथानक पाहिलं की एक गोष्ट स्पष्ट होते की ग्रामीण जीवनाबाबत एक ठराविक साचा तयार झालेला आहे. त्या साच्यात बदल करण्याची कोणतीही तयारी निर्मात्यांकडे दिसत नाही. गाव म्हणजे संघर्ष, अत्याचार, अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि भावनिक नाट्य यांचा एक सतत चालणारा मंच असा एक ठोकळेबाज दृष्टिकोन तयार झाला आहे. या दृष्टिकोनातून ग्रामीण जीवनाचं वैविध्य, त्यातील बदल, त्यातील आधुनिकता आणि त्यातील गुंतागुंत पूर्णपणे दुर्लक्षित केली जाते.

आजचं गाव हे केवळ परंपरेचं नाही तर संक्रमणाचंही गाव आहे. एकीकडे शेतीचे प्रश्न अधिक तीव्र झाले आहेत. उत्पादन खर्च वाढतो आहे, खतं आणि बियाण्यांचे दर वाढले आहेत, पाणीटंचाई आणि हवामान बदल याचा थेट परिणाम शेतीवर होत आहे. दुसरीकडे शिक्षणाचा खर्च वाढल्याने शेतकरी कुटुंबांवर आर्थिक ताण वाढतो आहे. अनेक तरुण शेती सोडून शहरांकडे स्थलांतर करत आहेत, तर काहीजण नाईलाजाने पुन्हा शेतीकडे वळत आहेत. या द्विधा मनःस्थितीचं चित्रण मात्र मालिकांमध्ये क्वचितच दिसतं.

त्याचबरोबर ग्रामीण समाजातील सामाजिक संरचना देखील बदलते आहे. जातीव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत असलं तरी ती पूर्णपणे संपलेली नाही, उलट काही ठिकाणी ती नव्या स्वरूपात अधिक ठळकपणे समोर येते आहे. राजकारणाचं स्वरूप बदललं आहे, गावपातळीवर सत्तासंघर्ष अधिक गुंतागुंतीचा झाला आहे, आणि स्थानिक पातळीवरील अर्थकारणही अधिक स्पर्धात्मक झालं आहे. या सर्व बदलांचा सखोल आणि वास्तववादी वेध घेणं अपेक्षित असताना, मालिकांमध्ये मात्र त्याच जुन्या चौकटीत अडकलेली कथानकं पुन्हा पुन्हा सादर केली जातात.

स्त्रियांच्या भूमिका तर अधिकच एकसुरी आणि पूर्वग्रहदूषित दिसतात. एकीकडे अत्यंत सहनशील, कष्टाळू, अबला स्त्री आणि दुसरीकडे अतिशय नकारात्मक, दागिन्यांनी मढलेली, कटकारस्थान करणारी स्त्री असे दोनच टोकाचे साचे वारंवार वापरले जातात. प्रत्यक्षात ग्रामीण स्त्री आज शिक्षण घेत आहे, नोकऱ्या करत आहे, शेतीत निर्णय घेत आहे, बचत गट चालवत आहे, आणि अनेक ठिकाणी कुटुंबाचा आर्थिक कणा बनत आहे. या वास्तवाचं प्रतिबिंब मात्र फारच कमी प्रमाणात दिसतं.

पुरुष पात्रांचं चित्रणही तितकंच एकांगी आहे. एकतर अत्याचारी गावगुंड किंवा पूर्णपणे आदर्शवादी, सहनशील आणि कधीही चुक न करणारा नायक. मधला माणूस, जो प्रत्यक्ष ग्रामीण समाजात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो, तो या कथानकात जवळजवळ अदृश्य असतो. त्यामुळे पात्रं वास्तवापेक्षा अधिक नाट्यमय आणि कृत्रिम वाटतात.

गावातील बदलत्या जीवनशैलीकडेही दुर्लक्ष केलं जातं. आज गावातही इंटरनेट आहे, स्मार्टफोन आहेत, ऑनलाइन शिक्षण आहे, सरकारी योजना डिजिटल माध्यमातून पोहोचतात, आणि तरुण पिढी जागतिक घडामोडींशी जोडलेली आहे. तरीही मालिकांमध्ये गाव अजूनही जुनाट, अंधश्रद्धाळू आणि तंत्रज्ञानापासून दूर दाखवलं जातं. हे चित्रण केवळ अपुरं नाही तर दिशाभूल करणारं आहे.

गावपण ही संकल्पना देखील आता बदलत आहे. गाव म्हणजे केवळ माती, शेती आणि परंपरा एवढंच मर्यादित अर्थ राहिलेला नाही. गाव म्हणजे आता संघर्ष, बदल, आकांक्षा आणि संक्रमण यांचं मिश्रण आहे. परंतु या संक्रमणाचं प्रतिबिंब मालिकांमध्ये फारच कमी दिसतं. त्यामुळे प्रेक्षकांसमोर ग्रामीण जीवनाचं एक अपुरं आणि अनेकदा विकृत चित्र उभं राहतं.

लेखनाच्या पातळीवरही मोठी समस्या दिसते. कथानकं बहुतेक वेळा एकसुरी असतात. संघर्ष निर्माण करण्यासाठी कृत्रिम प्रसंग, अवास्तव संवाद आणि अतिशयोक्त भावनिक प्रसंग यांचा वापर केला जातो. त्यामुळे प्रेक्षकांना वास्तवाशी जोडणं कठीण जातं. लेखक बहुतेक वेळा शहरात बसून ग्रामीण जीवनाची कल्पना करतात आणि तीच कल्पना पडद्यावर उतरवतात. प्रत्यक्ष गावाशी त्यांचा अनुभव मर्यादित असल्यामुळे कथानकात खोलाई येत नाही.

अभिनयाच्या पातळीवरही अनेकदा अस्वाभाविकता जाणवते. ग्रामीण बोलीचा अतिशय जोरात आणि कृत्रिम वापर, हेल काढण्याचा अतिरेक आणि शब्दांचे चुकीचे उच्चार यामुळे संवाद नैसर्गिक वाटत नाहीत. परिणामी प्रेक्षकांना ते पात्र खरे वाटण्याऐवजी अभिनय करणारा अभिनेता/अभिनेत्रीच दिसतो.

या सगळ्याचा परिणाम असा होतो की ग्रामीण प्रेक्षक स्वतःच्या जीवनाचं प्रतिबिंब या मालिकांमध्ये शोधू शकत नाहीत. आणि शहरी प्रेक्षकांना ग्रामीण जीवनाबद्दल एक विकृत किंवा अपूर्ण समज निर्माण होतो. दोन्ही बाजूंनी वास्तव हरवत जातं.

आज गरज आहे ती नव्या दृष्टिकोनाची. ग्रामीण महाराष्ट्र आता बदलला आहे, आणि त्या बदलाचं प्रामाणिक चित्रण होणं आवश्यक आहे. ग्रामीण कथानक म्हणजे केवळ दु:ख, अत्याचार आणि अंधश्रद्धा नव्हे तर आशा, बदल, संघर्ष, शिक्षण, उद्योजकता आणि आत्मनिर्भरतेचंही कथानक आहे. शेतीतील नवकल्पना, ग्रामीण स्टार्टअप्स, शिक्षणाचा वाढता प्रभाव, स्त्रियांचं सक्षमीकरण, आणि तरुण पिढीचं बदलतं जगणं या सर्व गोष्टींचं प्रतिबिंब पडद्यावर येणं आवश्यक आहे.

जर या बदलांकडे लक्ष दिलं नाही तर ग्रामीण कथानकं केवळ करमणुकीपुरती मर्यादित राहतील आणि वास्तवाशी त्यांचा संबंध तुटत जाईल. आणि शेवटी प्रेक्षक फक्त एकच गोष्ट करत राहतील—पाहत राहतील, पण त्यावर विश्वास ठेवणार नाहीत.

ग्रामीण महाराष्ट्र हा स्थिर नाही, तो सतत बदलणारा, हलणारा आणि स्वतःला नव्याने घडवणारा समाज आहे. त्या समाजाचं खऱ्या अर्थाने चित्रण करायचं असेल तर जुन्या साच्यांना मोडून नवे दृष्टिकोन स्वीकारावे लागतील. अन्यथा पडद्यावरचा गाव आणि वास्तवातला गाव यांच्यातील दरी अधिकच वाढत जाईल आणि ही दरी भरून काढणं दिवसेंदिवस कठीण होत जाईल.