रिसॉर्ट संस्कृतीचा विवाहसंस्कारांवर वाढता विळखा : परंपरेपासून प्रदर्शनवादाकडे जाणारा समाजाचा प्रवास

 रिसॉर्ट संस्कृतीचा विवाहसंस्कारांवर वाढता विळखा : परंपरेपासून प्रदर्शनवादाकडे जाणारा समाजाचा प्रवास 

भारतीय संस्कृतीत विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींच्या आयुष्याचा टप्पा नसून दोन कुटुंबांचे, दोन परंपरांचे, दोन संस्कारांचे आणि दोन सामाजिक वर्तुळांचे पवित्र मिलन मानला गेला आहे. जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या सोळा संस्कारांमध्ये विवाहसंस्काराला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. भारतीय समाजात विवाह हा केवळ वैयक्तिक निर्णय नसून सामाजिक संस्था म्हणून विकसित झाला. त्यामुळे विवाहसमारंभ हे केवळ विधींचे आयोजन नसून समाजातील परस्परसंबंध, सामूहिकता, सहकार्य, आपुलकी आणि सांस्कृतिक मूल्यांचे दर्शन घडवणारे प्रसंग ठरले. मात्र गेल्या काही दशकांत विवाहसंस्कारांच्या स्वरूपात इतका मोठा बदल झाला आहे की आज विवाहाचा मूळ उद्देश आणि त्यामागील सामाजिक तत्त्वज्ञान यांच्यावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण होऊ लागले आहे. विशेषतः वाढत्या रिसॉर्ट संस्कृतीमुळे विवाह हा संस्कार कमी आणि आर्थिक सामर्थ्य, प्रतिष्ठा व दिखाऊपणाचे प्रदर्शन अधिक बनत चालल्याची चिंता अनेक स्तरांतून व्यक्त होत आहे.

भारतीय समाजातील विवाहव्यवस्थेचा इतिहास पाहिला तर त्यामध्ये सातत्याने बदल होत गेले. एकेकाळी ग्रामीण भागात लग्ने थेट घरासमोर होत असत. घराच्या अंगणात किंवा वाड्यासमोरील मोकळ्या जागेत मंडप उभारला जाई. संपूर्ण गावच त्या विवाहाचा भाग असायचा. लग्न हे एखाद्या कुटुंबाचे खाजगी आयोजन नसून संपूर्ण समाजाचा उत्सव मानला जायचा. मंडप उभारण्यापासून ते स्वयंपाक, पाहुण्यांची व्यवस्था, पाण्याची सोय, सजावट, वऱ्हाडाचे स्वागत आणि इतर सर्व कामांमध्ये गावकरी स्वयंस्फूर्तीने सहभागी होत. कोणाला स्वतंत्र निमंत्रण देण्याची आवश्यकता नसायची. गावातील प्रत्येक व्यक्ती स्वतःला त्या समारंभाचा भाग समजत असे.

त्या काळी वऱ्हाडाची व्यवस्था करण्यासाठी स्वतंत्र हॉटेल्स किंवा निवासस्थाने नव्हती. गावातील मंदिरे, धर्मशाळा किंवा सार्वजनिक जागा यांचाच उपयोग केला जाई. वऱ्हाड अनेकदा दोन-दोन दिवस मंदिरात मुक्काम करीत असे. मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नव्हते; ते सामाजिक जीवनाचे केंद्र होते. तेथेच पाहुण्यांची राहण्याची व्यवस्था केली जाई, भोजनाची सोय केली जाई आणि अनेकदा लग्नाचे काही विधीही पार पडत असत. त्यामुळे विवाहसोहळा धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक अशा तिन्ही स्तरांवर लोकांना जोडणारा ठरत असे.

कालांतराने गावांची आणि शहरांची वाढ झाली. लोकसंख्या वाढू लागली. घरांमधील मोकळी जागा कमी होत गेली. त्यामुळे विवाह थेट घरासमोर करण्याऐवजी मंदिरांमध्ये आयोजित करण्याची पद्धत रूढ झाली. मंदिरांमध्ये विवाह करण्यामागे धार्मिक भावनांबरोबरच व्यवस्थेची सुलभता हा देखील महत्त्वाचा घटक होता. देवाच्या साक्षीने विवाह होतो, ही भावना समाजात दृढ होती. त्यामुळे मंदिरातील विवाह अधिक पवित्र आणि मंगल मानले जात.

पुढे शहरीकरणाच्या प्रक्रियेसोबत मंदिरांनाही मर्यादा येऊ लागल्या. वाढती लोकसंख्या, बदलणाऱ्या गरजा आणि मोठ्या प्रमाणात होणारे समारंभ यामुळे स्वतंत्र मंगल कार्यालये आणि सभागृहांची संकल्पना पुढे आली. विवाहसमारंभासाठी आवश्यक असणाऱ्या सर्व सुविधा एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देण्याचा हा प्रयत्न होता. अनेक दशकांपर्यंत मंगल कार्यालये ही भारतीय विवाहसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिली. येथे सर्वसामान्यांपासून ते संपन्न कुटुंबांपर्यंत सर्वांना सहजपणे विवाह आयोजित करता येत असे. सार्वजनिक वाहतूक, शहरातील मध्यवर्ती स्थान आणि परवडणारा खर्च यामुळे सर्व स्तरातील लोकांना लग्नात सहभागी होता येत असे.

मात्र एकविसाव्या शतकात परिस्थिती पुन्हा झपाट्याने बदलू लागली. जागतिकीकरण, वाढती आर्थिक क्षमता, सामाजिक माध्यमांचा प्रभाव आणि प्रतिष्ठेच्या नव्या व्याख्या यामुळे विवाहसमारंभांचे स्वरूप बदलले. विवाह आता शहरातील मंगल कार्यालयांतून बाहेर पडून शहरांपासून दूर असलेल्या आलिशान रिसॉर्टमध्ये पोहोचले. दोन-दोन, तीन-तीन दिवसांसाठी संपूर्ण रिसॉर्ट आरक्षित केली जाऊ लागली. लग्न, मेहंदी, संगीत, कॉकटेल पार्टी, हळद, रिसेप्शन, पूल पार्टी आणि इतर अनेक कार्यक्रमांचा समावेश असलेले विवाहसोहळे आयोजित होऊ लागले. विवाहाचा कालावधी, खर्च आणि बाह्य वैभव यामध्ये प्रचंड वाढ झाली.

या बदलामागे आधुनिकतेपेक्षा प्रतिष्ठेचे प्रदर्शन अधिक दिसून येते. इतरांपेक्षा वेगळे दिसावे, समाजात आपली आर्थिक क्षमता दाखवावी आणि सोशल मीडियावर प्रभाव निर्माण करावा, या मानसिकतेतून अनेक विवाहांचे नियोजन केले जाते. परिणामी विवाहसंस्कारांचा मूळ आशय हळूहळू मागे पडत आहे.

रिसॉर्ट संस्कृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील कृत्रिमता. पूर्वी विवाहासाठी निमंत्रण देताना घरातील सर्व सदस्यांना आग्रहाने बोलावले जाई. लग्न हे सर्वांचे असते, अशी भावना असायची. आज मात्र वेगवेगळ्या कार्यक्रमांसाठी वेगवेगळी निमंत्रणे दिली जातात. काहींना फक्त संगीत कार्यक्रमासाठी, काहींना रिसेप्शनसाठी, काहींना कॉकटेल पार्टीसाठी आणि निवडक व्यक्तींनाच सर्व कार्यक्रमांसाठी आमंत्रित केले जाते. यामुळे नातेसंबंधांमधील समानता कमी होत जाते. व्यक्तीचे महत्त्व तिच्या सामाजिक किंवा आर्थिक स्थानावरून मोजले जाऊ लागते.

या संस्कृतीमुळे मध्यमवर्गीय समाजावर प्रचंड मानसिक आणि आर्थिक दबाव निर्माण झाला आहे. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुटुंबांना अशा विवाहांचे आयोजन करणे शक्य असले तरी त्यांचे अनुकरण करण्याच्या प्रयत्नात अनेक कुटुंबे कर्जाच्या जाळ्यात अडकतात. समाजात प्रतिष्ठा टिकवण्यासाठी किंवा इतरांपेक्षा कमी पडू नये म्हणून लाखो रुपये खर्च केले जातात. अनेकदा हा खर्च उत्पन्नाच्या क्षमतेपेक्षा जास्त असतो. विवाहाचा आनंद काही दिवसांचा असतो; परंतु त्यासाठी घेतलेल्या कर्जाची परतफेड अनेक वर्षे करावी लागते. एका दिवसाच्या कौतुकासाठी आयुष्यभर आर्थिक ताण सहन करणे कितपत योग्य आहे, हा प्रश्न समाजाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

लग्नातील विविध कार्यक्रमांचे व्यापारीकरण हे देखील चिंतेचे कारण आहे. आज विवाह उद्योग ही कोट्यवधी रुपयांची बाजारपेठ बनली आहे. संगीत समारंभासाठी कोरिओग्राफर, मेहंदीसाठी स्वतंत्र कलाकार, सजावटीसाठी डिझायनर, थीम आधारित कार्यक्रमांसाठी इव्हेंट मॅनेजर, व्यावसायिक छायाचित्रकार, मेकअप तज्ज्ञ, सोशल मीडिया व्यवस्थापक अशा अनेक सेवा विवाहाचा अविभाज्य भाग बनल्या आहेत. विवाहाचे नियोजन एखाद्या चित्रपटाच्या निर्मितीप्रमाणे केले जाते. यामध्ये विधींपेक्षा सादरीकरणाला अधिक महत्त्व दिले जाते.

प्री-वेडिंग फोटोशूट ही त्याच प्रवृत्तीची आणखी एक पायरी आहे. विवाहापूर्वी जोडपी विविध पर्यटनस्थळांवर जाऊन चित्रपट शैलीतील छायाचित्रण करतात. या छायाचित्रांचे आणि व्हिडिओंचे विवाहस्थळी मोठ्या पडद्यांवर प्रदर्शन केले जाते. अनेकदा या दृश्यांमध्ये वास्तवापेक्षा कृत्रिमता अधिक असते. विवाहाच्या पवित्रतेपेक्षा त्याच्या दृश्यात्मक आकर्षणाला महत्त्व दिले जाते. विवाह हा संस्कार आहे की मनोरंजन कार्यक्रम, असा प्रश्न निर्माण होतो.

पोशाख आणि फॅशनच्या बाबतीत निर्माण झालेली स्पर्धा देखील सामाजिक असमानता वाढवणारी आहे. मेहंदीसाठी हिरवे कपडे, हळदीसाठी पिवळे कपडे, संगीतासाठी विशेष पोशाख आणि रिसेप्शनसाठी वेगळा ड्रेसकोड अशी अपेक्षा ठेवली जाते. अनेकदा या अपेक्षा सक्तीच्या स्वरूपात मांडल्या जातात. ज्यांना हे परवडत नाही किंवा जे त्यांचे पालन करत नाहीत त्यांच्याकडे कमीपणाने पाहिले जाते. विवाहातील आनंदापेक्षा बाह्य स्वरूपाला महत्त्व दिले जाऊ लागते.

रिसॉर्ट विवाहांमुळे नातेसंबंधांतील प्रत्यक्ष संवादही कमी होत आहे. पूर्वी लग्नात नातेवाईक अनेक दिवस एकत्र राहत. गप्पा, आठवणी, चर्चा आणि अनुभवांची देवाणघेवाण होत असे. नवीन पिढीला आपल्या नातेवाईकांची ओळख होत असे. आज प्रत्येक कुटुंब स्वतंत्र खोलीत राहते. कार्यक्रम संपताच लोक आपल्या मोबाईलमध्ये व्यस्त होतात. एकाच ठिकाणी असूनही अनेक जण एकमेकांना भेटत नाहीत. प्रत्यक्ष संवादाची जागा डिजिटल संपर्काने घेतली आहे.

विवाहातील विधींच्या स्वरूपातही मोठा बदल झाला आहे. वरमाला, स्वागत समारंभ आणि इतर कार्यक्रम आता धूर, लेझर शो, कृत्रिम प्रकाशयोजना आणि ध्वनीप्रभावांच्या माध्यमातून सादर केले जातात. वर-वधूची एन्ट्री एखाद्या चित्रपटातील दृश्याप्रमाणे आखली जाते. या गोष्टी आकर्षक वाटल्या तरी त्या विवाहसंस्कारांच्या गांभीर्याला कमी करतात. अनेकदा कार्यक्रमाचे केंद्रबिंदू कुटुंबीय नसून कॅमेरे आणि छायाचित्रकार बनतात.

या प्रवृत्तीचा सर्वात मोठा परिणाम तरुण पिढीवर होत आहे. सामाजिक माध्यमांवर दिसणाऱ्या भव्य विवाहांचे अनुकरण करण्याची इच्छा अनेक तरुणांमध्ये निर्माण होते. त्यांना वाटते की विवाह जितका भव्य तितका यशस्वी. वास्तविक विवाहाचा खरा अर्थ वैवाहिक जीवनाची जबाबदार सुरुवात हा आहे. आर्थिक स्थैर्य, परस्पर समजूतदारपणा, कौटुंबिक मूल्ये आणि भविष्याचे नियोजन या गोष्टी विवाहानंतर अधिक महत्त्वाच्या ठरतात. मात्र आज विवाहाच्या दिवसाच्या वैभवासाठी या सर्व गोष्टींकडे दुर्लक्ष केले जात आहे.

माध्यमे आणि मनोरंजन उद्योग देखील या बदलाला मोठ्या प्रमाणावर कारणीभूत आहेत. प्रसिद्ध व्यक्तींची आलिशान लग्ने, करोडो रुपयांची सजावट, महागडे पोशाख आणि भव्य कार्यक्रम यांचे सातत्याने केले जाणारे प्रदर्शन सामान्य लोकांच्या अपेक्षा वाढवते. वास्तविकता आणि आभासी प्रतिमा यांमधील फरक अनेकांना समजत नाही. त्यामुळे स्वतःच्या क्षमतेपेक्षा जास्त खर्च करण्याची मानसिकता निर्माण होते.

भारतीय संस्कृतीचा मूलभूत संदेश मात्र यापेक्षा वेगळा आहे. आपल्या परंपरेत विवाह हा जबाबदारीची सुरुवात मानला गेला आहे. ज्येष्ठांचे आशीर्वाद, नातेवाईकांचा सहभाग, धार्मिक विधींचे महत्त्व आणि समाजाशी असलेले नाते हेच विवाहाचे खरे सौंदर्य आहे. विवाहाचे यश खर्चावरून नव्हे तर त्यातून निर्माण होणाऱ्या नातेसंबंधांवरून मोजले गेले पाहिजे.

आज आवश्यकता आहे ती विवाहसंस्कारांच्या मूळ तत्त्वांकडे पुन्हा पाहण्याची. आधुनिकता स्वीकारणे चुकीचे नाही. बदलत्या काळानुसार काही गोष्टी बदलणारच आहेत. परंतु प्रत्येक बदल समाजहिताचा असेलच असे नाही. आधुनिक सुविधा आणि तंत्रज्ञानाचा वापर विवाह अधिक सुसंघटित आणि आनंददायी करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. परंतु त्यासाठी दिखाऊपणा, उधळपट्टी आणि सामाजिक दडपण आवश्यक नाही.

विशेषतः मध्यमवर्गीय समाजाने या बाबतीत जागरूक राहणे आवश्यक आहे. आपल्या आर्थिक क्षमतेनुसार खर्च करणे, अनावश्यक स्पर्धा टाळणे आणि मुलांना योग्य मूल्यांची जाणीव करून देणे ही काळाची गरज आहे. पालकांनी मुलांना समजावून सांगितले पाहिजे की विवाहातील खरा आनंद खर्चात नसून नात्यांमध्ये असतो. तरुणांनीही आपल्या पालकांच्या कष्टांचा विचार करून अपेक्षा ठेवायला हव्यात.

समाजातील संपन्न आणि प्रभावशाली वर्गाने देखील आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे. त्यांचे वर्तन अनेकदा समाजासाठी आदर्श ठरते. त्यामुळे त्यांनी साधेपणा, सामाजिक उत्तरदायित्व आणि विवेकपूर्ण खर्च यांचे उदाहरण निर्माण केले पाहिजे. समाजात प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी उधळपट्टीची आवश्यकता नसते. खरी प्रतिष्ठा संस्कार, मूल्ये आणि समाजहिताच्या कार्यातून मिळते.

घरासमोरील साध्या मंडपापासून मंदिरांपर्यंत, मंदिरांपासून मंगल कार्यालयांपर्यंत आणि मंगल कार्यालयांपासून रिसॉर्टपर्यंत विवाहसंस्कारांचा प्रवास निश्चितच बदलत्या काळाचे प्रतिबिंब आहे. परंतु या प्रवासात आपण काय मिळवले आणि काय गमावले याचा विचार करणे तितकेच आवश्यक आहे. सुविधा वाढल्या, व्यवस्थापन सुधारले, तांत्रिक साधने उपलब्ध झाली; पण त्याचबरोबर आपुलकी, सामूहिकता, साधेपणा आणि सामाजिक बांधिलकी कमी झाली नाही ना, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे.

विवाह हा आयुष्यातील एक महत्त्वाचा संस्कार आहे. तो आर्थिक सामर्थ्याचे प्रदर्शन करण्याचे माध्यम बनू नये. नातेसंबंध दृढ करणे, कुटुंबांना जोडणे आणि नवीन जीवनाची जबाबदार सुरुवात करणे हा त्याचा मूळ उद्देश आहे. जर रिसॉर्ट संस्कृती, दिखाऊपणा आणि स्पर्धा यामुळे हा उद्देश मागे पडत असेल, तर समाजाने त्याचा गांभीर्याने विचार करणे आवश्यक आहे. अन्यथा पुढील पिढ्यांसाठी विवाह हा संस्कार न राहता केवळ एक महागडा सामाजिक कार्यक्रम बनून राहील. आजही वेळ गेलेली नाही. विवेक, संस्कार आणि सामाजिक उत्तरदायित्व यांच्या आधारावर विवाहसंस्कारांचे मूळ सौंदर्य जपले तरच वैभवाच्या चकाकीत हरवत चाललेल्या मानवी नात्यांचा प्रकाश पुन्हा उजळू शकेल.