अल् निनो : हजारो मैल दूर उसळणाऱ्या समुद्राच्या लाटा आणि भारताच्या भविष्याची चिंता

 अल् निनो : हजारो मैल दूर उसळणाऱ्या समुद्राच्या लाटा आणि भारताच्या भविष्याची चिंता

पृथ्वीवरील प्रत्येक घटना एकमेकांशी अदृश्य धाग्यांनी जोडलेली असते. एखाद्या खंडातील समुद्राच्या पाण्याच्या तापमानात झालेला किरकोळ बदल दुसऱ्या खंडातील शेतकऱ्यांच्या नशिबाचा निर्णय घेऊ शकतो, हे ऐकायला काल्पनिक वाटेल; परंतु निसर्गाचा हा नियम विज्ञानाने अनेकदा सिद्ध केला आहे. दक्षिण अमेरिकेतील पेरूच्या किनाऱ्यावर प्रशांत महासागराच्या पाण्याचे तापमान काही अंशांनी वाढते आणि त्याचे पडसाद हजारो किलोमीटर दूर भारतातील मान्सूनवर उमटतात. कोट्यवधी भारतीय शेतकऱ्यांच्या आशा, अन्नधान्याचे उत्पादन, अर्थव्यवस्था, महागाई, पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न आणि अगदी देशाच्या विकासाचा वेगही या अदृश्य सागरी प्रवाहाशी जोडलेला असतो. म्हणूनच ‘अल् निनो’ हा केवळ हवामानशास्त्रातील तांत्रिक शब्द नाही, तर तो भारताच्या सामाजिक, आर्थिक आणि ऐतिहासिक वास्तवाचा अविभाज्य भाग आहे.

‘El Niño’ हा स्पॅनिश शब्द असून त्याचा शब्दशः अर्थ ‘मुलगा’ किंवा ‘बालक’ असा होतो.  शतकांपूर्वी पेरूच्या किनाऱ्यावरील मच्छीमारांनी एक विलक्षण गोष्ट अनुभवली होती. दर काही वर्षांनी नाताळच्या आसपास समुद्राचे पाणी अचानक उबदार होत असे. पाण्याचे तापमान वाढल्यामुळे समुद्रातील सूक्ष्म वनस्पती नष्ट होत आणि त्यावर जगणारे मासे मोठ्या प्रमाणावर नाहीसे होत. त्यामुळे मच्छीमारांचे प्रचंड आर्थिक नुकसान होत असे. मात्र त्यांनी या घटनेकडे केवळ संकट म्हणून पाहिले नाही. ख्रिसमस काळात ही घटना घडत असल्यामुळे त्यांनी मात्र या हवामान घटनेच्या संदर्भात तो ‘बाल  ( Child)’ या अर्थाने वापरला गेला आहे.". नंतर आधुनिक विज्ञानाने या घटनेचा सखोल अभ्यास केला आणि आज संपूर्ण जग याच नावाने या हवामान प्रक्रियेला ओळखते.

सामान्य परिस्थितीत प्रशांत महासागरातील व्यापार वारे पश्चिमेकडे वाहतात. हे वारे समुद्राच्या पृष्ठभागावरील गरम पाणी इंडोनेशिया, ऑस्ट्रेलिया आणि आशियाच्या दिशेने ढकलतात. परिणामी या भागात मोठ्या प्रमाणावर बाष्पीभवन होऊन ढग तयार होतात आणि भारतासह दक्षिण आशियाला भरपूर पाऊस मिळतो. परंतु अल् निनो सक्रिय झाल्यावर हे वारे कमकुवत होतात. गरम पाणी पश्चिमेकडे जाण्याऐवजी पेरू आणि इक्वाडोरच्या किनाऱ्याजवळच साचून राहते. समुद्राच्या तापमानात अवघा अर्धा ते दोन अंश सेल्सिअसचा फरक पडतो, पण पृथ्वीच्या संपूर्ण हवामान व्यवस्थेचे संतुलन बिघडते. जिथे गरम पाणी तिथे ढग आणि जिथे ढग तिथे पाऊस, या साध्या नैसर्गिक नियमानुसार पर्जन्याचे केंद्र दक्षिण अमेरिकेकडे सरकते. त्यामुळे भारताकडे येणारा मान्सून कमकुवत होतो आणि दुष्काळाची शक्यता वाढते.

अर्थात प्रत्येक अल् निनो वर्ष म्हणजे हमखास दुष्काळ असे समीकरण नाही. मान्सूनवर भारतीय महासागरातील तापमान, हिमालयातील परिस्थिती, हिंदी महासागर द्विध्रुव (Indian Ocean Dipole), पश्चिमी विक्षोभ आणि अनेक स्थानिक घटकांचा प्रभाव असतो. परंतु इतिहासाचा मागोवा घेतला तर भारतातील अनेक गंभीर दुष्काळांच्या पार्श्वभूमीवर अल् निनो सक्रिय असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे हवामानतज्ज्ञ आजही अल् निनोकडे अत्यंत गांभीर्याने पाहतात.

भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. आजही लाखो शेतकरी शेतीसाठी पावसावर अवलंबून आहेत. आधुनिक सिंचन व्यवस्था वाढत असली तरी देशातील मोठा भाग अजूनही मान्सूनच्या कृपेवर जगतो. पाऊस वेळेवर झाला तर शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलतो; तो दडी मारला की कर्ज, उत्पादनातील घट, पशुधनाचे नुकसान, रोजगाराचा अभाव आणि स्थलांतर यांची साखळी सुरू होते. एका हंगामातील अपुऱ्या पावसाचा परिणाम पुढील अनेक वर्षे जाणवत राहतो. शेतीचे उत्पादन घटले की बाजारात अन्नधान्य महाग होते. महागाई वाढते, उद्योगांवर परिणाम होतो, ग्रामीण अर्थव्यवस्था डळमळते आणि सरकारवर आर्थिक ताण वाढतो. म्हणूनच अल् निनो ही केवळ हवामानाची घटना नसून ती राष्ट्रीय अर्थकारणावर परिणाम करणारी प्रक्रिया आहे.

इतिहासात डोकावले तर अल् निनोचे परिणाम अधिक स्पष्ट होतात. अठराव्या शतकाच्या अखेरीस युरोपमध्ये झालेल्या अन्नधान्याच्या टंचाईमुळे सामाजिक असंतोष वाढला आणि त्यातून फ्रेंच राज्यक्रांतीची पार्श्वभूमी तयार झाली. हवामानातील असामान्य बदल आणि पीकहानी हे त्या संकटामागील महत्त्वाचे घटक मानले जातात. त्याच काळात भारतातही भयंकर दुष्काळ पडल्याच्या नोंदी आहेत. महाराष्ट्रात ‘कवटी दुष्काळ’ म्हणून ओळखला जाणारा दुष्काळ इतका भीषण होता की रस्त्यांवर मानवी सांगाडे दिसत असल्याच्या नोंदी इतिहासात आढळतात. लाखो लोक उपासमारीने मृत्युमुखी पडले. ही केवळ निसर्गाची क्रूरता नव्हती, तर त्यामागे अपुरे प्रशासन, दळणवळणाची कमतरता आणि सामाजिक असमानताही कारणीभूत होती.

ब्रिटिश राजवटीतील १८७६ ते १८७८ या काळातील ‘ग्रेट फेमाईन’ हे त्याचे सर्वात भयावह उदाहरण मानले जाते. दक्षिण भारत, मध्य भारत आणि महाराष्ट्रातील मोठा भाग भीषण दुष्काळाने होरपळला. लाखो लोक अन्नाअभावी मृत्युमुखी पडले. त्या काळात ब्रिटिश सरकारने मुक्त बाजारपेठेच्या नावाखाली भारतातून धान्याची निर्यात सुरूच ठेवली. एका बाजूला जनता उपाशी मरत होती, तर दुसऱ्या बाजूला जहाजे धान्य घेऊन इंग्लंडकडे रवाना होत होती. त्यामुळे नैसर्गिक आपत्तीला मानवनिर्मित क्रौर्याची जोड मिळाली. इतिहास यालाच प्रशासनाच्या अपयशाचे आणि संवेदनाहीनतेचे सर्वात मोठे उदाहरण मानतो.

इतिहास हा केवळ भूतकाळाचा आरसा नसतो, तर तो भविष्याचा इशाराही असतो. भारताच्या इतिहासात दुष्काळांची अनेक पाने रक्ताने आणि अश्रूंनी लिहिली गेली आहेत. त्यापैकी १८९९-१९०० चा ‘छप्पन्नचा दुष्काळ’ हा सर्वाधिक भीषण मानला जातो. विक्रम संवत १९५६ मध्ये हा दुष्काळ पडल्यामुळे त्याला ‘छप्पन्नचा दुष्काळ’ असे नाव मिळाले. मध्य भारत, राजपुताना आणि तत्कालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा मोठा भाग या संकटाने होरपळून निघाला. महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये पाऊस अक्षरशः गायब झाला. विहिरी आटल्या, नद्या कोरड्या पडल्या, शेती उजाड झाली, जनावरे उपासमारीने मृत्युमुखी पडली आणि लाखो लोकांना जगण्यासाठी गाव सोडून स्थलांतर करावे लागले. हा दुष्काळ केवळ नैसर्गिक आपत्ती नव्हता; तो मानवी नियोजनाच्या अपयशाचाही दस्तऐवज होता.

आज परिस्थिती बदलली आहे. आधुनिक उपग्रह, महासागरातील स्वयंचलित बोया, हवामान संगणकीय मॉडेल्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने अल् निनोची पूर्वसूचना अनेक महिने आधी मिळू शकते. हवामान खाते मान्सूनचा अंदाज जाहीर करते. सरकारकडे दुष्काळ व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र यंत्रणा आहे. जलसंधारण, धान्यसाठा, पीकविमा, कृषी सल्ला, हवामान संदेश अशा अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत. मात्र केवळ तंत्रज्ञान पुरेसे नाही. त्या माहितीचा उपयोग वेळेवर आणि प्रभावीपणे झाला पाहिजे.

जलसंधारण हे आजच्या काळातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. प्रत्येक गावाने पाण्याचा प्रत्येक थेंब अडविण्याचा संकल्प केला पाहिजे. तलाव, बंधारे, शेततळी, जलपुनर्भरण, वृक्षलागवड आणि मृदसंधारण या उपाययोजना केवळ सरकारी योजना म्हणून न पाहता लोकचळवळ बनल्या पाहिजेत. महाराष्ट्रातील अनेक गावांनी लोकसहभागातून पाणी साठवून दुष्काळावर मात केल्याची उदाहरणे प्रेरणादायी आहेत. अल् निनो रोखणे माणसाच्या हातात नाही; पण त्याचे परिणाम कमी करणे नक्कीच शक्य आहे.

हवामान बदलामुळे अल् निनोचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे होत असल्याची भीती शास्त्रज्ञ व्यक्त करतात. जागतिक तापमान सातत्याने वाढत असल्यामुळे महासागरातील उष्णतेचे प्रमाणही वाढत आहे. त्यामुळे भविष्यात अल् निनो अधिक तीव्र होण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते. अशा परिस्थितीत हवामान बदल आणि जलव्यवस्थापन या दोन्ही विषयांकडे एकत्रितपणे पाहण्याची गरज आहे. कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, हरित ऊर्जा वाढविणे, जंगलांचे संरक्षण करणे आणि पर्यावरणपूरक विकासाचा मार्ग स्वीकारणे ही केवळ पर्यावरणवाद्यांची भूमिका नसून ती मानवजातीच्या अस्तित्वाशी संबंधित गरज आहे.

भारतीय शेतीलाही बदल स्वीकारावा लागेल. कमी पाण्यात येणारी पिके, सूक्ष्म सिंचन, ठिबक आणि तुषार पद्धती, हवामानानुसार पीक नियोजन, स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन आणि कृषी संशोधन यांना प्राधान्य द्यावे लागेल. शेतकरी, वैज्ञानिक आणि प्रशासन यांच्यातील संवाद अधिक सक्षम झाला तर अल् निनोसारख्या संकटांचा सामना अधिक परिणामकारकपणे करता येईल.

अल् निनो आपल्याला आणखी एक महत्त्वाचा धडा देतो. पृथ्वीवरील कोणताही देश स्वतंत्र बेट नाही. एका खंडातील समुद्र, दुसऱ्या खंडातील जंगल, तिसऱ्या खंडातील औद्योगिक प्रदूषण आणि चौथ्या खंडातील शेती यांचे भविष्य परस्परांशी जोडलेले आहे. त्यामुळे पर्यावरणाचा प्रश्न हा राष्ट्रीय नव्हे तर जागतिक प्रश्न आहे. हवामान संकटाला सीमा नसतात आणि त्यावरील उपायांनाही सीमा असू शकत नाहीत.

आज विज्ञानामुळे आपल्याला अल् निनोची माहिती आहे. पूर्वी माणूस याला देवाची कृपा किंवा कोप समजत होता; आता त्यामागील वैज्ञानिक कारणे समजली आहेत. पण केवळ कारणे समजून घेणे पुरेसे नाही. त्यानुसार धोरणे बदलणे, संसाधनांचे शाश्वत व्यवस्थापन करणे आणि समाजाला सजग बनविणे ही खरी परीक्षा आहे. अन्यथा इतिहास पुन्हा त्याच चुका आपल्या समोर उभ्या करेल.

शेवटी, अल् निनोची कथा ही केवळ समुद्राच्या तापमानातील बदलाची कथा नाही; ती मानवी सभ्यतेच्या परस्परावलंबित्वाची जाणीव करून देणारी कथा आहे. पेरूच्या किनाऱ्यावर उबदार झालेल्या पाण्याची लाट भारतातील शेतकऱ्यांच्या कपाळावर चिंता निर्माण करते, ही वस्तुस्थिती आपल्याला निसर्गाच्या अफाट शक्तीची जाणीव करून देते. निसर्गाशी संघर्ष करून नव्हे, तर त्याला समजून, त्याच्याशी सुसंवाद साधूनच भविष्य सुरक्षित करता येईल. विज्ञानाचा आधार, दूरदृष्टीचे नियोजन, पर्यावरणपूरक विकास आणि पाण्याचा विवेकी वापर या चार स्तंभांवरच भारताचा उद्याचा मान्सून आणि देशाचे अन्नसुरक्षित भविष्य उभे राहणार आहे. अल् निनो हा इशारा आहे—भीतीचा नाही, तर सजगतेचा. त्या इशाऱ्याकडे गांभीर्याने पाहून आजपासून तयारी केली, तर उद्याचा दुष्काळ संकट न राहता आव्हान ठरेल आणि सक्षम समाज त्यावर नक्कीच मात करू शकेल.