लाईक्स, व्ह्यूज आणि हरवत चाललेली सभ्यता

 लाईक्स, व्ह्यूज आणि हरवत चाललेली सभ्यता

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य ही लोकशाहीची एक मूलभूत आणि अनमोल देणगी आहे. विचार मांडण्याचा, प्रश्न विचारण्याचा, व्यवस्थेवर टीका करण्याचा आणि समाजातील विसंगतींवर भाष्य करण्याचा अधिकार प्रत्येक नागरिकाला असलाच पाहिजे. कला, साहित्य, नाटक, चित्रपट, व्यंगचित्र आणि विनोद या सर्व अभिव्यक्तीच्या माध्यमांनी समाजाला अनेकदा दिशा दिली आहे. अनेक वेळा विनोदाने लोकांच्या मनातील ताण हलका केला आहे, सामाजिक दांभिकतेवर प्रहार केला आहे आणि कटू सत्य लोकांसमोर सहजपणे मांडले आहे. परंतु अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी यांच्यातील समतोल बिघडला, की स्वातंत्र्याचे रूपांतर स्वैराचारात होण्यास वेळ लागत नाही. आज डिजिटल माध्यमांवर वाढत चाललेल्या तथाकथित विनोदी कंटेंटकडे पाहिले, तर हा प्रश्न अधिक गंभीरपणे विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

गेल्या काही वर्षांत सोशल मीडिया, ओटीटी प्लॅटफॉर्म, पॉडकास्ट आणि स्टँड-अप कॉमेडी यांचा प्रभाव झपाट्याने वाढला आहे. पूर्वी कलाकारांना लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी दूरदर्शन, चित्रपट किंवा रंगभूमीसारख्या माध्यमांवर अवलंबून राहावे लागत असे. आज कोणतीही व्यक्ती मोबाईल कॅमेऱ्यासमोर उभी राहून काही मिनिटांचे व्हिडिओ तयार करू शकते आणि लाखो लोकांपर्यंत पोहोचू शकते. या बदलाने अनेक सकारात्मक संधी उपलब्ध करून दिल्या. ग्रामीण भागातील प्रतिभेला व्यासपीठ मिळाले, नवीन विषय चर्चेत आले आणि अनेक सर्जनशील कलाकार उदयास आले. परंतु या प्रक्रियेत लोकप्रियता मिळवण्याची स्पर्धा इतकी तीव्र झाली आहे की अनेकांनी गुणवत्तेपेक्षा धक्कादायकपणाला महत्त्व द्यायला सुरुवात केली आहे.

आज अनेक तथाकथित विनोदी कार्यक्रमांमध्ये विनोदाचा केंद्रबिंदू म्हणून लैंगिक संबंध, शरीराचे अवयव, अश्लील सूचकता, वैयक्तिक आयुष्याची खिल्ली आणि मानवी प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचवणारे विषय यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे. कोणत्याही दोन वाक्यांनंतर एखादा द्वयर्थी संवाद, एखाद्या स्त्रीच्या किंवा पुरुषाच्या शरीरावर टिप्पणी किंवा लैंगिक संदर्भ नसेल तर जणू कार्यक्रम पुढे सरकतच नाही, अशी परिस्थिती दिसते. यामुळे प्रश्न पडतो की खरोखरच विनोदाचे विश्व इतके गरीब झाले आहे का? समाजातील विसंगती, राजकीय उपरोध, मानवी स्वभावातील गंमती, कौटुंबिक नाती, तंत्रज्ञानामुळे बदललेले जीवन, शिक्षणव्यवस्था, नोकरशाही, ग्रामीण-शहरी संघर्ष, पिढ्यांमधील फरक अशा असंख्य विषयांवर विनोद करता येत असताना काही कलाकार वारंवार त्याच त्या अश्लील संदर्भांकडे का परततात?

याचे एक कारण बाजारपेठेची मानसिकता असू शकते. सोशल मीडियावर लक्ष वेधून घेण्यासाठी धक्का बसणे आवश्यक मानले जाते. प्रेक्षकांचे लक्ष काही सेकंदांसाठी जरी मिळाले, तरी व्ह्यूज, लाईक्स आणि जाहिरातींच्या माध्यमातून आर्थिक फायदा मिळतो. त्यामुळे सहज, स्वस्त आणि तत्काळ प्रतिक्रिया मिळवून देणाऱ्या विषयांचा वापर वाढतो. लैंगिकता हा मानवी जीवनाचा नैसर्गिक भाग असल्यामुळे त्याविषयी उत्सुकता असते. काही कंटेंट निर्माते या उत्सुकतेचे रूपांतर व्यवसायात करतात. परिणामी, विनोद हा विचारांना चालना देणारा किंवा जीवनाकडे नव्या दृष्टीने पाहायला शिकवणारा अनुभव न राहता केवळ उत्तेजना निर्माण करणारा आणि क्षणिक हशा मिळवून देणारा प्रकार बनतो.

येथे एक मूलभूत फरक समजून घ्यावा लागेल. अश्लीलता आणि लैंगिकता हे समानार्थी शब्द नाहीत. लैंगिकता ही मानवी अस्तित्वाची नैसर्गिक, जैविक आणि भावनिक बाजू आहे. साहित्य, कला आणि चित्रपटांनी तिचे अनेक संवेदनशील आणि अर्थपूर्ण पैलू मांडले आहेत. परंतु जेव्हा मानवी नातेसंबंध, सन्मान, संवेदना आणि संदर्भ बाजूला सारून केवळ शरीर आणि भोग यांनाच केंद्रस्थानी ठेवले जाते, तेव्हा ते अश्लीलतेकडे झुकते. समाजाला या फरकाची जाणीव असणे आवश्यक आहे. कारण अन्यथा अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या नावाखाली कोणतीही गोष्ट स्वीकारण्याची प्रवृत्ती वाढते.

खाजगी आणि सार्वजनिक जीवनातील सीमारेषाही येथे महत्त्वाची ठरते. मित्रांच्या गप्पांमध्ये, विश्वासाच्या वर्तुळात किंवा खासगी आयुष्यात लोक अनेक प्रकारचे विनोद करतात. हे वास्तव आहे. समाजातील बहुसंख्य लोक कधीतरी अशा संभाषणांचा भाग असतात. परंतु एखादी गोष्ट खाजगी क्षेत्रात स्वीकारली जाते म्हणून ती सार्वजनिक व्यासपीठावरही तितकीच स्वीकारार्ह ठरते असे नाही. सभ्य समाज काही नियमांवर उभा असतो. प्रत्येक नैसर्गिक गोष्ट सार्वजनिकपणे प्रदर्शित करण्याची गरज नसते. मानवी जीवनात अनेक नैसर्गिक प्रक्रिया आहेत; परंतु सभ्यता म्हणजे त्यांच्याशी संबंधित योग्य मर्यादा आणि संदर्भ जपणे. ही समज हरवली, तर सार्वजनिक जीवनातील सौजन्य नष्ट होऊ शकते.

विशेषतः तरुण पिढीवर याचे परिणाम गंभीर असू शकतात. आज किशोरवयीन मुलामुलींच्या हातात स्मार्टफोन आहे. त्यांच्यापर्यंत कोणताही कंटेंट काही सेकंदांत पोहोचतो. अनेकदा वयोमर्यादांचे नियम प्रभावीपणे पाळले जात नाहीत. अशा परिस्थितीत सतत स्त्रियांविषयी वस्तू म्हणून बोलले जाणे, लैंगिक संबंधांना व्यवहार म्हणून दाखवले जाणे किंवा मानवी नात्यांचे अवमूल्यन करणारे विनोद ऐकले जाणे याचा त्यांच्या विचारविश्वावर परिणाम होऊ शकतो. प्रत्येक मुलगा किंवा मुलगी असा कंटेंट पाहून लगेच बदलून जाईल असे नाही; परंतु सांस्कृतिक वातावरण हळूहळू तयार होत असते. आपण जे सतत पाहतो, ऐकतो आणि स्वीकारतो तेच सामान्य वाटू लागते. यालाच सामाजिक सामान्यीकरण म्हणतात.

स्त्री-पुरुष संबंधांच्या संदर्भात ही बाब अधिक चिंताजनक आहे. एखाद्या व्यक्तीवर खर्च केलेल्या पैशांच्या बदल्यात तिच्याकडून शारीरिक संबंधांची अपेक्षा व्यक्त करणे हा विनोदाचा विषय ठरू शकतो का? अशा विधानांमध्ये स्त्रीला स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असलेली व्यक्ती म्हणून नव्हे, तर व्यवहारातील वस्तू म्हणून पाहण्याची मानसिकता दडलेली असते. विनोदाच्या आडून व्यक्त होणाऱ्या अशा कल्पना हसण्यावारी नेल्या जातात; परंतु त्या समाजातील खोलवरच्या पूर्वग्रहांनाही पोषक ठरू शकतात. स्त्रीचा सन्मान, संमतीचे महत्त्व आणि समानतेची जाणीव निर्माण करण्यासाठी समाजाला अनेक दशके संघर्ष करावा लागला आहे. त्या पार्श्वभूमीवर अशा प्रकारच्या कथित विनोदांकडे केवळ हलक्याफुलक्या मनोरंजनाच्या दृष्टीने पाहणे पुरेसे नाही.

याचप्रमाणे मानवी प्रतिष्ठेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. वैद्यकीय शिक्षणासाठी देहदान करणाऱ्या व्यक्तींच्या शरीराविषयी उपहासात्मक किंवा शरीरशेमिंग करणारी चर्चा सार्वजनिकरीत्या सांगितली जाते, तेव्हा त्याचा परिणाम केवळ एका विनोदापुरता मर्यादित राहत नाही. देहदान हा समाजहिताचा आणि विज्ञानाच्या प्रगतीसाठी महत्त्वाचा निर्णय असतो. अशा व्यक्तींविषयी आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त होणे अपेक्षित असते. त्याऐवजी त्यांच्या शरीराची खिल्ली उडवली जाते आणि त्यावर टाळ्या मिळतात, तर समाजात चुकीचा संदेश जाऊ शकतो. वैद्यकीय नैतिकता, मानवी सन्मान आणि सार्वजनिक जबाबदारी या मूल्यांचा विचार येथे अपरिहार्य ठरतो.

काही जण अशा प्रकारच्या कंटेंटचे समर्थन करताना त्याला मानसिक तणावातून मुक्त होण्याचे साधन म्हणतात. विनोद निश्चितच तणाव कमी करतो. संकटाच्या काळात लोक हसून दुःखाचा सामना करतात. मानसशास्त्रही हे मान्य करते. परंतु तणावमुक्ती आणि सांस्कृतिक जबाबदारी यांच्यात संघर्ष असणे आवश्यक नाही. एखादी गोष्ट मजेशीर वाटते म्हणून ती नेहमीच सामाजिकदृष्ट्या हितकारक असेल असे नाही. अनेकदा लोक अपमानास्पद, जातीय, लैंगिक किंवा हिंसक विनोदांवरही हसतात. हशा ही नैतिकतेची अंतिम कसोटी नाही. एखाद्या सभागृहात हजारो लोक हसले म्हणून त्या विनोदातील विचार योग्य ठरत नाहीत.

याहून अधिक चिंतेची बाब म्हणजे गुणवत्तेपेक्षा ओळखीच्या आधारावर होणारे समर्थन. एखादा कलाकार विशिष्ट भाषा, प्रदेश किंवा समुदायाचा आहे म्हणून त्याच्या प्रत्येक कृतीचे समर्थन करणे ही धोकादायक प्रवृत्ती आहे. भाषिक किंवा प्रादेशिक अभिमान ही सकारात्मक भावना असू शकते; परंतु तिचा उपयोग दर्जाहीनतेचे समर्थन करण्यासाठी होऊ नये. एखाद्या मराठी कलाकाराने उत्कृष्ट साहित्य निर्माण केले, संशोधन केले, क्रीडा क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केली किंवा समाजोपयोगी कार्य केले, तर त्याचा अभिमान बाळगणे योग्य आहे. परंतु केवळ तो मराठी आहे म्हणून त्याने निर्माण केलेला प्रत्येक कंटेंट अभिमानास्पद ठरतो असे नाही. भाषेचा गौरव तिच्या अभिव्यक्तीच्या गुणवत्तेमुळे वाढतो, केवळ लोकप्रियतेमुळे नाही.

या संपूर्ण चर्चेत आणखी एक मुद्दा दुर्लक्षित राहतो. प्रेक्षकांची जबाबदारी. बाजारपेठ नेहमी मागणीनुसार पुरवठा करते. लाखो लोक एखादा प्रकार पाहतात, शेअर करतात आणि त्याला प्रोत्साहन देतात, तेव्हा तशा कंटेंटचे प्रमाण वाढते. त्यामुळे दोष केवळ निर्मात्यांचा नाही. समाज म्हणून आपण कोणत्या प्रकारच्या मनोरंजनाला प्रोत्साहन देतो याचाही विचार आवश्यक आहे. अभिरुची ही जन्मजात नसते; ती घडवावी लागते. चांगले साहित्य, दर्जेदार चित्रपट, विचारप्रवर्तक नाटकं, उत्कृष्ट संगीत आणि संवेदनशील विनोद यांचा अनुभव लोकांना मिळाला, तर त्यांची अपेक्षाही उंचावते. परंतु सतत सवंगपणाचेच कौतुक झाले, तर गुणवत्ता मागे पडते.

याचा अर्थ असा नाही की राज्याने प्रत्येक विनोदावर नियंत्रण ठेवावे किंवा कलावंतांना गप्प बसवावे. सेन्सॉरशिप हा अत्यंत संवेदनशील विषय आहे. अनेकदा सत्ताधारी व्यवस्था टीका दडपण्यासाठी नैतिकतेचा आधार घेतात. त्यामुळे कायदेशीर हस्तक्षेपाची मागणी करताना सावधगिरी बाळगावी लागते. तरीही पूर्ण स्वैराचारही योग्य नाही. वयोमर्यादा, स्पष्ट इशारे, डिजिटल प्लॅटफॉर्मची जबाबदारी, शैक्षणिक माध्यमातून मीडिया साक्षरता आणि व्यावसायिक नैतिकतेची मानके यांसारख्या उपायांचा गंभीरपणे विचार होऊ शकतो. अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी यांच्यात समतोल साधण्याचा प्रयत्न आवश्यक आहे.

भारतीय समाजाने शतकानुशतके विविध मूल्यव्यवस्था जोपासल्या आहेत. कुटुंब, परस्पर सन्मान, सामाजिक जबाबदारी, संयम आणि सभ्यता या संकल्पना केवळ जुनाट परंपरा नाहीत; त्या सामाजिक सहजीवनाच्या आधारस्तंभ आहेत. आधुनिकतेचा स्वीकार करताना या मूल्यांना पूर्णपणे नाकारण्याची गरज नाही. आधुनिक समाज मुक्त असू शकतो, पण तो असंवेदनशील असण्याची आवश्यकता नाही. तो धाडसी असू शकतो, पण तो उथळ असण्याची सक्ती नाही. तो प्रगत असू शकतो, पण मानवी प्रतिष्ठेचा त्याग करून नव्हे.

आज आवश्यक आहे ती संतुलित चर्चा. एका टोकाला कोणतीही मर्यादा न मानणारे लोक आहेत, तर दुसऱ्या टोकाला कोणत्याही धाडसी अभिव्यक्तीला विरोध करणारे लोक आहेत. समाजाला या दोन टोकांमध्ये विवेकाचा मार्ग शोधावा लागेल. प्रश्न केवळ एखाद्या कॉमेडियनचा किंवा एखाद्या कार्यक्रमाचा नाही. प्रश्न असा आहे की आपण पुढील पिढीला कोणते सांस्कृतिक वातावरण देत आहोत. आपण हसत असताना नेमके कशावर हसतो आहोत? मानवी मूर्खपणावर, सामाजिक विसंगतींवर आणि जीवनातील गंमतींवर, की एखाद्याच्या प्रतिष्ठेवर, स्त्रीच्या सन्मानावर आणि मानवी संवेदनशीलतेवर?

सभ्यता ही अचानक नष्ट होत नाही. ती हळूहळू झिजत जाते. सुरुवातीला काही गोष्टी किरकोळ वाटतात. मग त्या सामान्य वाटू लागतात. नंतर त्यांना प्रश्न विचारणारे लोक जुनाट किंवा संकुचित ठरवले जातात. शेवटी मूल्यांचा पाया कमकुवत होतो. म्हणूनच वेळेवर विचार करणे आवश्यक असते. इंग्रजीतील एक प्रसिद्ध म्हण आहे – “Stitch in time saves nine.” छोट्या भेगा वेळेवर बुजवल्या नाहीत, तर त्या मोठ्या तड्यांमध्ये रूपांतरित होतात. मनोरंजनाच्या क्षेत्रातील सवंगपणा हा केवळ विनोदाचा प्रश्न नाही; तो समाजाच्या सांस्कृतिक आरोग्याशी संबंधित प्रश्न आहे.

आजही वेळ गेलेली नाही. गुणवत्तापूर्ण विनोद निर्माण करणारे कलाकार आहेत, संवेदनशील प्रेक्षक आहेत आणि चांगल्या अभिरुचीची परंपरा अजूनही जिवंत आहे. गरज आहे ती तिचे जतन करण्याची. हसणे आवश्यक आहे, परंतु हसताना आपण माणुसकी गमावू नये. स्वातंत्र्य आवश्यक आहे, परंतु त्याला जबाबदारीची जोड असावी. मनोरंजन आवश्यक आहे, परंतु ते मानवी सन्मानाच्या किमतीवर नसावे. समाज म्हणून आपण हा समतोल राखू शकलो, तर अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्यही टिकेल आणि सांस्कृतिक मूल्यांचाही सन्मान होईल.