जांभूळ, जीभ आणि पर्यावरणाच्या राजकारणातील सत्य

 जांभूळ, जीभ आणि पर्यावरणाच्या राजकारणातील सत्य

जांभूळ हे फक्त एक फळ नाही. भारतीय सांस्कृतिक स्मृतीत ते अनेक अर्थांनी वावरत आले आहे. त्याचा रंग, त्याची चव, त्याचे ऋतूशी असलेले नाते आणि त्याभोवती निर्माण झालेल्या लोककथा या सगळ्यांमुळे जांभूळ हा केवळ बाजारात विकला जाणारा हंगामी माल राहत नाही; तो समाजाच्या मानसिकतेचा, स्मृतीचा आणि आत्मपरीक्षणाचा एक भाग बनतो. यंदा जांभूळ पुन्हा चर्चेत आहे. सोशल मीडियावर त्याचे फोटो, व्हिडिओ, त्याविषयीचे वैज्ञानिक विश्लेषण, हवामान बदलाशी जोडलेले अंदाज, दुष्काळाच्या संदर्भातील चर्चा, पर्यावरणीय संकटांवरील भाष्य आणि निसर्गसंवर्धनाच्या पोस्ट यांचा अक्षरशः पाऊस पडत आहे. एका फळाने इतक्या मोठ्या प्रमाणावर सामाजिक संवाद घडवून आणणे हे नक्कीच आशादायी आहे. पण या चर्चांकडे थोडे बारकाईने पाहिले, तर जांभूळापेक्षा अधिक ठळकपणे काही वेगळेच दिसू लागते. ते म्हणजे आपल्या समाजातील निवडक संवेदनशीलता, सोयीस्कर पर्यावरणवाद आणि सार्वजनिक नैतिकतेतील दुटप्पीपणा.

अशा वेळी महाभारतीय लोकपरंपरेत जपली गेलेली जांभूळ आख्यानाची कथा आठवते. ही कथा इतिहास नसली, तरी ती मानवी स्वभावाचे अचूक विश्लेषण करणारी आहे. पांडवांच्या वनवासकाळात एका ऋषींच्या तपस्येचे फळ असलेले जांभूळ द्रौपदीच्या हातून तोडले जाते. संकट उभे ठाकते. शाप टाळण्यासाठी प्रत्येकाला आपल्या मनातील गुप्त सत्य सांगावे लागते. एकेक जण स्वतःचे रहस्य उघड करतो आणि जमिनीवर पडलेले जांभूळ वर सरकू लागते. शेवटी द्रौपदी तिच्या मनात कर्णाविषयी क्षणभर उमटलेल्या भावनेची कबुली देते आणि जांभूळ पुन्हा झाडाला चिकटते. कथा संपते; पण तिचा अर्थ सुरू होतो.

या आख्यानाचा केंद्रबिंदू द्रौपदी नाही, कर्ण नाही, पांडव नाहीत आणि जांभूळही नाही. या आख्यानाचा केंद्रबिंदू आहे ‘सत्य’. मनुष्य स्वतःला जितके ओळखतो त्यापेक्षा जास्त तो स्वतःपासून लपतो. समाजापासून लपवलेले सत्य एकवेळ चालते, पण स्वतःपासून लपवलेले सत्य अखेरीस माणसालाच पोखरत राहते. जांभूळ या कथेतील एक प्रतीक आहे. जसे जांभूळ खाल्ल्यावर जीभ जांभळी होते आणि ते लपवता येत नाही, तसेच मनातली गुपिते, पापे, स्वार्थ, मोह, दुटप्पीपणा आणि सोयीस्कर नैतिकता कितीही लपवली तरी एखाद्या क्षणी बाहेर पडतेच.

आजच्या सोशल मीडिया संस्कृतीत या आख्यानाचे महत्त्व अधिक वाढते. कारण सोशल मीडिया हा सत्याचा आरसा कमी आणि प्रतिमानिर्मितीचा कारखाना जास्त झाला आहे. प्रत्येकाला स्वतःची एक सार्वजनिक प्रतिमा निर्माण करायची आहे. संवेदनशील दिसायचे आहे. जागरूक दिसायचे आहे. सामाजिक प्रश्नांविषयी बोलणारा नागरिक म्हणून ओळख निर्माण करायची आहे. त्यामुळे एखादा विषय ट्रेंड झाला की हजारो लोक एकाच वेळी त्यावर व्यक्त होऊ लागतात. त्या व्यक्त होण्यात खरी आस्था किती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवण्याची इच्छा किती, हा प्रश्न मात्र क्वचितच विचारला जातो.

जांभूळाच्या निमित्ताने सध्या पर्यावरणाविषयी मोठ्या प्रमाणात चर्चा होत आहे. झाडे कमी झाली आहेत, जंगलांचा ऱ्हास होत आहे, दुष्काळ वाढत आहे, हवामान बदलाचे परिणाम दिसत आहेत, जैवविविधता नष्ट होत आहे, असा सूर अनेक पोस्ट्समध्ये दिसतो. या निरीक्षणांमध्ये तथ्य आहे. पर्यावरणीय संकट हे वास्तव आहे. पण या वास्तवाबरोबर आणखी एक वास्तव उभे राहते. ते म्हणजे या संकटाविषयी बोलणाऱ्या प्रत्येकाने या संकटाच्या निर्मितीत आपल्या मौनाचा किती वाटा उचलला आहे?

गेल्या अनेक वर्षांत राज्यात आणि देशात असंख्य झाडे तोडली गेली. हजारो एकर जंगल विकासाच्या नावाखाली नष्ट झाले. डोंगर पोखरले गेले. नद्यांची हत्या झाली. नदीपात्रातील वाळूचा अक्षरशः बाजार भरला. जैवविविधतेचे नुकसान झाले. शहरीकरणाच्या अतिरेकाने नैसर्गिक परिसंस्था कोलमडल्या. त्या वेळी किती लोक बोलले होते? आज सोशल मीडियावर पर्यावरणाचा पुरस्कार करणाऱ्यांपैकी किती जण त्या वेळी रस्त्यावर उतरले होते? किती जणांनी निवेदन दिले होते? किती जणांनी आपल्या आवडत्या पक्षाच्या निर्णयावर टीका केली होती? किती जणांनी आपल्या विचारसरणीच्या लोकांना प्रश्न विचारले होते?

पर्यावरणाच्या बाबतीत सर्वात मोठी समस्या अज्ञानाची नाही. सर्वात मोठी समस्या निवडक नैतिकतेची आहे. आपल्याला न पटणाऱ्या व्यक्तीने झाड तोडले तर आपण पर्यावरणवादी होतो. पण आपल्याला आवडणाऱ्या व्यक्तीने हजारो झाडे तोडली, तरी आपण विकासवादी होतो. विरोधकांनी नदीचा नाश केला तर आपल्याला पर्यावरण आठवते; समर्थकांनी तोच प्रकार केला तर आपल्याला रोजगार आठवतो. दुसऱ्यांनी टेकड्या खोदल्या तर आपल्याला जैवविविधता आठवते; आपल्या लोकांनी खोदल्या तर आपल्याला प्रगती आठवते. हा दुटप्पीपणा इतका सामान्य झाला आहे की अनेकांना तो दुटप्पीपणा वाटेनासा झाला आहे.

आज सोशल मीडियावर जांभूळाच्या निमित्ताने पर्यावरणाविषयी बोलणाऱ्या अनेक पोस्ट्स पाहताना असे वाटते की जणू जांभूळ आख्यानातील कृष्ण पुन्हा प्रकट व्हायला हवेत. त्यांनी प्रत्येक पोस्ट लिहिणाऱ्याला एकच प्रश्न विचारावा—तू आज जे लिहित आहेस, तेच तू कालही मानत होतास का? तू ज्यांच्यावर टीका करतोस, तेच कृत्य तुझ्या आवडत्या लोकांनी केले असते, तर तू एवढ्याच तीव्रतेने बोलला असतास का? तू आयुष्यात एक झाड लावले आहेस का? एक झाड वाचवले आहेस का? एखाद्या पर्यावरणीय संघर्षात सहभागी झाला आहेस का? की तुझा पर्यावरणवाद फक्त कीबोर्डपुरता आहे?

कल्पना करा, सोशल मीडियावर एक अद्भुत व्यवस्था असती. जांभूळ आख्यानातील जादुई जांभळासारखी. पर्यावरणाविषयी पोस्ट लिहिणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या पूर्वीच्या भूमिका, त्याचे मौन, त्याची निवडक भूमिका, त्याचे राजकीय झुकाव, त्याचे सामाजिक वर्तन यांची पडताळणी करून मगच पोस्ट प्रकाशित होत असती. आणि जर त्याच्या शब्दांमध्ये व कृतीत विसंगती आढळली असती, तर त्या पोस्टची अक्षरे आपोआप जांभळी झाली असती. किती पोस्ट्स मग तशाच राहिल्या असत्या? किती लोकांनी पर्यावरणाविषयी लिहिण्याचे धाडस केले असते? आणि किती जणांनी आधी स्वतःकडे पाहिले असते?

खरे तर समाजाला आज नव्या पर्यावरणवादाची गरज नाही; प्रामाणिक पर्यावरणवादाची गरज आहे. झाडांविषयी प्रेम व्यक्त करणे सोपे आहे. झाडासाठी संघर्ष करणे कठीण आहे. जंगलांच्या फोटोवर हृदयाचे चिन्ह पाठवणे सोपे आहे. जंगल वाचवण्यासाठी हितसंबंधांना विरोध करणे कठीण आहे. नदीवर कविता लिहिणे सोपे आहे. नदीची लूट थांबवण्यासाठी उभे राहणे कठीण आहे. सोशल मीडियावरील बहुतेक पर्यावरणवाद हा पहिल्या प्रकारचा आहे. दुसऱ्या प्रकारचा पर्यावरणवाद मात्र अजूनही दुर्मिळ आहे.

लोकशाहीर विठ्ठल उमप यांनी जांभूळ आख्यान सांगताना शेवटी लोकांना जांभूळ देऊन एक विलक्षण गोष्ट सांगितली होती. द्रौपदीला दोष देण्याआधी स्वतःच्या जिभेकडे पाहा. त्या एका वाक्यात संपूर्ण समाजशास्त्र दडलेले आहे. आपण सतत इतरांच्या चुका मोजत असतो. पण स्वतःच्या मौनाचा, स्वतःच्या सोयीस्कर भूमिकांचा आणि स्वतःच्या स्वार्थाचा हिशेब ठेवत नाही. पर्यावरणाच्या बाबतीतही हेच घडते.

जांभूळाच्या या हंगामात समाजाने जर काही शिकायचे असेल, तर ते फक्त हवामानशास्त्र किंवा वनस्पतिशास्त्र नव्हे. समाजाने आत्मपरीक्षण शिकायला हवे. पर्यावरण ही राजकीय भूमिका नसून नैतिक भूमिका आहे. ती आपल्या गटानुसार बदलू शकत नाही. ती सत्तेनुसार बदलू शकत नाही. ती व्यक्तीनुसार बदलू शकत नाही. झाड म्हणजे झाडच असते. नदी म्हणजे नदीच असते. जंगल म्हणजे जंगलच असते. त्यांचा विनाश कोण करतो यापेक्षा त्यांचा विनाश होतो आहे हे महत्त्वाचे असते.

आज जांभूळ चर्चेत आहे. उद्या दुसरे काहीतरी असेल. सोशल मीडिया नवे विषय शोधत राहील. पण जांभूळ आख्यानाचा संदेश कालातीत आहे. जीभ जांभळी झाली की ती लपवता येत नाही. तसेच मनातील दुटप्पीपणाही अखेरीस लपून राहत नाही. समाज कदाचित काही काळ फसवता येईल; पण इतिहास, वास्तव आणि कृतीची भाषा माणसाचा खरा चेहरा उघड करतात. म्हणून जांभूळ खाण्यापूर्वी नव्हे, जांभूळाविषयी लिहिण्यापूर्वी प्रत्येकाने एकदा स्वतःच्या जिभेकडे पाहावे. कारण पर्यावरणाचे खरे संकट जंगलाबाहेर कमी आणि मनामध्ये अधिक आहे. आणि त्या संकटावरचा पहिला उपाय म्हणजे प्रामाणिकपणा.

जांभूळाचा रंग क्षणिक असतो; पण त्याने दाखवलेले सत्य कायमचे असते.