सुविधांच्या शर्यतीत हरवत चाललेलं घरपण

 सुविधांच्या शर्यतीत हरवत चाललेलं घरपण

“कृपया एखाद्या विश्वासार्ह स्वयंपाक करणाऱ्या बाईचा संपर्क क्रमांक शेअर कराल का? सकाळी येऊन ४ जणांच्या कुटुंबासाठी नाश्ता आणि दुपारचे जेवण बनवण्याचे काम असेल.”

आजच्या काळात हा संदेश इतका सामान्य झाला आहे की तो जवळपास प्रत्येक शहरातील, प्रत्येक सोसायटीतील, प्रत्येक व्हॉट्सअॅप ग्रुपवर अधूनमधून दिसतो. या संदेशाकडे वरवर पाहिले तर तो एक साधा, व्यवहारिक आणि अगदी स्वाभाविक वाटणारा प्रश्न आहे. व्यस्त आयुष्यात घरकामासाठी मदत शोधणाऱ्या एका कुटुंबाची गरज त्यातून व्यक्त होताना दिसते. परंतु समाजजीवनाचे बारकाईने निरीक्षण केले, तर या एका वाक्यात आधुनिक शहरी मध्यमवर्गीय जीवनाचे संपूर्ण चित्र दडलेले आहे. हा केवळ स्वयंपाक करणारी बाई शोधण्याचा संदेश नाही; हा आपल्या बदललेल्या जीवनशैलीचा, बदललेल्या प्राधान्यक्रमांचा, वाढत्या आर्थिक दडपणाचा, कमी होत चाललेल्या कौटुंबिक संवादाचा आणि नात्यांमध्ये नकळत निर्माण होत असलेल्या अंतराचा आरसा आहे.

गेल्या तीन-चार दशकांत भारताने आर्थिक, सामाजिक आणि तांत्रिक क्षेत्रात मोठी झेप घेतली. एकेकाळी ज्यांचे स्वप्न पाहिले जायचे अशा अनेक गोष्टी आज मध्यमवर्गीयांच्या जीवनाचा भाग झाल्या आहेत. मोठे फ्लॅट, चारचाकी वाहने, एअर कंडिशनर, स्मार्ट टीव्ही, आधुनिक स्वयंपाकघर, परदेश प्रवास, ऑनलाइन खरेदी आणि डिजिटल सुविधा या सर्व गोष्टी आज सामान्य मानल्या जातात. पूर्वी ज्यासाठी अनेक वर्षे वाट पाहावी लागायची, त्या गोष्टी आता बँकेच्या कर्जावर सहज उपलब्ध होतात. “आधी वापरा, नंतर पैसे भरा” ही मानसिकता जीवनशैलीचा भाग झाली आहे. या सर्व बदलांमुळे जीवन अधिक आरामदायी झाले आहे, यात शंका नाही. पण याच काळात एक वेगळा प्रश्नही समोर आला आहे—आपण अधिक सुखी झालो आहोत का?

आजचा मध्यमवर्ग घर विकत घेण्याच्या स्वप्नाने प्रेरित आहे. स्वतःचे घर असावे, मुलांना चांगले शिक्षण मिळावे, कुटुंबाला सर्व सुविधा उपलब्ध असाव्यात, समाजात प्रतिष्ठा मिळावी—ही प्रत्येकाची स्वाभाविक इच्छा असते. या इच्छांमध्ये काहीही चुकीचे नाही. परंतु या स्वप्नांची किंमत काय आहे, याचा विचार अनेकदा आपण करत नाही. महानगरांमध्ये किंवा झपाट्याने वाढणाऱ्या शहरांमध्ये घरांच्या किंमती इतक्या वाढल्या आहेत की बहुतेक कुटुंबांना वीस ते तीस वर्षांच्या गृहकर्जाशिवाय पर्याय उरत नाही. घराच्या चाव्या हातात येतात, पण त्याचवेळी आर्थिक बांधिलकीचे ओझेही खांद्यावर बसते. महिन्याचा EMI, वाहन कर्ज, मुलांचे शिक्षण, आरोग्य विमा, गुंतवणूक, वाढती महागाई आणि भविष्याची चिंता या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे कुटुंबातील दोघांनाही उत्पन्नाच्या चक्रात सतत गुंतून राहावे लागते.

एकेकाळी “घर चालवणे” ही संकल्पना आर्थिकदृष्ट्या आणि भावनिकदृष्ट्या एकत्रित होती. आज “घर टिकवणे” ही आर्थिक गणितांची प्रक्रिया बनली आहे. अनेक कुटुंबांमध्ये नवरा-बायको दोघेही सकाळी घराबाहेर पडतात आणि रात्री उशिरा परततात. त्यांच्या दिवसाची सुरुवात सूर्योदयाने होत नाही; ती मोबाईलच्या अलार्मने होते. गजर वाजताच धावपळ सुरू होते. मुलांना उठवणे, त्यांना तयार करणे, स्वतःची तयारी करणे, वाहतुकीच्या गर्दीतून ऑफिस गाठणे आणि दिवसभराच्या कामाच्या दबावाला सामोरे जाणे—ही आधुनिक जीवनाची दिनचर्या झाली आहे. दिवस संपेपर्यंत शरीर थकलेले असते आणि मन तणावाने भरलेले असते. अशा परिस्थितीत घर हे विश्रांतीचे, संवादाचे किंवा भावनिक जवळीकीचे केंद्र राहात नाही; ते केवळ रात्री झोपण्यासाठी परतायचे ठिकाण बनते.

याच कारणामुळे घरकामासाठी मदत घेणे ही गरज निर्माण होते. स्वयंपाकासाठी बाई, भांडी-लादीसाठी दुसरी बाई, कपडे धुण्यासाठी मशीन, मुलांसाठी डे-केअर, वृद्धांसाठी केअरटेकर—या सर्व गोष्टी आता अनेक घरांचा अविभाज्य भाग बनल्या आहेत. या सेवांचा वापर करणे चुकीचे नाही. उलट, अनेकदा त्या अपरिहार्य असतात. परंतु प्रश्न एवढाच आहे की या सोयी मिळवत असताना आपण नकळत आपल्या कौटुंबिक जीवनातील काही मूलभूत गोष्टी गमावत आहोत का?

पूर्वी घरातील स्वयंपाक हा केवळ अन्न तयार करण्याचा विषय नव्हता. तो एक सांस्कृतिक प्रक्रिया होती. आई किंवा घरातील ज्येष्ठ स्त्री स्वयंपाक करताना मुलांशी बोलत असे, घरातील घडामोडींची चर्चा होत असे, संस्कार दिले जात असत. स्वयंपाकघर हे केवळ अन्ननिर्मितीचे ठिकाण नव्हते; ते नात्यांचे केंद्र होते. आज अनेक घरांमध्ये स्वयंपाक उत्कृष्ट दर्जाचा असतो, पण त्यामागची भावनिक देवाणघेवाण हरवलेली दिसते. कारण स्वयंपाक तयार असतो, पण एकत्र बसून खाण्यासाठी वेळ नसतो.

एकत्र जेवण ही भारतीय कुटुंबव्यवस्थेतील एक महत्त्वाची परंपरा होती. त्या काही मिनिटांत केवळ अन्न ग्रहण होत नव्हते; संवाद घडत होता. मुलांचे अनुभव ऐकले जात, ज्येष्ठांचे विचार समजत, कौटुंबिक निर्णय घेतले जात. आज अनेक घरांमध्ये प्रत्येकाची जेवणाची वेळ वेगळी असते. कोणी ऑफिसच्या घाईत खातो, कोणी ऑनलाइन मीटिंगदरम्यान, कोणी मोबाईल स्क्रोल करत, तर कोणी टेलिव्हिजनसमोर. पोट भरते, पण नाती उपाशी राहतात.

या बदलांचा सर्वाधिक परिणाम मुलांवर होतो. आधुनिक पालक आपल्या मुलांसाठी सर्वोत्तम शाळा, सर्वोत्तम कपडे, सर्वोत्तम खेळणी आणि सर्वोत्तम सुविधा देण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु अनेकदा सर्वात महत्त्वाची गोष्ट—वेळ—देण्यात ते अपयशी ठरतात. मुलांच्या भावनिक गरजा पैशाने पूर्ण होत नाहीत. त्यांना हवी असते आईची मिठी, वडिलांचे लक्ष, घरातील संवाद आणि सुरक्षिततेची भावना. परंतु आज अनेक मुलांचे बालपण डे-केअर, शाळा, ट्युशन, आया आणि मोबाईल यांच्या सहवासात घडते. पालक त्यांच्यावर प्रेम करत नाहीत असे नाही; उलट ते त्यांच्या भविष्यासाठीच धावत असतात. पण या धावपळीत वर्तमान हरवत जाते.

आज अनेक मानसशास्त्रीय संशोधनांतून असे दिसून येते की मुलांना मिळणाऱ्या भावनिक लक्षाचा त्यांच्या आत्मविश्वासावर, मानसिक आरोग्यावर आणि सामाजिक विकासावर खोल परिणाम होतो. मुलांसाठी महागडी खेळणी किंवा डिजिटल उपकरणे आनंददायी असू शकतात, पण ती पालकांच्या सहवासाची जागा घेऊ शकत नाहीत. अनेकदा मुलांच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर गुगल देतो, पण त्यांच्या भावनांचे उत्तर देण्यासाठी पालकांची गरज असते.

ज्येष्ठ नागरिकांच्या बाबतीतही हेच चित्र दिसते. संयुक्त कुटुंबांची जागा अणुकुटुंबांनी घेतली आहे. अनेक वृद्ध आई-वडील आपल्या मुलांसोबत राहत असले तरी त्यांच्यासोबत वेळ घालवणारे कोणी नसते. दिवसभर रिकामे घर, टीव्ही, मोबाईल किंवा खिडकीतून बाहेर पाहत बसणे—ही त्यांची दिनचर्या बनते. आर्थिकदृष्ट्या सुरक्षित असले तरी भावनिकदृष्ट्या ते अनेकदा एकटे पडतात. त्यांच्या अनुभवांना ऐकणारे कान कमी होत चालले आहेत.

आधुनिक जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे तुलना. सोशल मीडियाने जग जवळ आणले, पण तुलना वाढवली. कोणाची नवीन कार आली, कोणाने परदेश प्रवास केला, कोणाचे घर अधिक सुंदर आहे, कोणत्या मुलाने अधिक यश मिळवले—या सर्व गोष्टी सतत आपल्या नजरेसमोर येतात. परिणामी समाधानाची भावना कमी होत जाते. आपल्याकडे जे आहे त्याचा आनंद घेण्याऐवजी आपल्याकडे जे नाही त्याची खंत वाढत जाते. आणि मग अधिक कमावण्याची, अधिक मिळवण्याची आणि अधिक दाखवण्याची शर्यत सुरू होते.

ही शर्यत अनेकदा अंतहीन असते. कारण इच्छांची मर्यादा नसते. एक घर घेतले की मोठ्या घराचे स्वप्न सुरू होते. एक कार घेतली की अधिक महागड्या कारची इच्छा निर्माण होते. एका पगाराने समाधान होत नाही; पुढच्या वाढीची अपेक्षा निर्माण होते. अशा परिस्थितीत जीवनाचा केंद्रबिंदू “जगणे” नसून “साध्य करणे” बनतो. आणि साध्य करण्याच्या या प्रवासात अनेकदा आनंद पुढे पुढे सरकत राहतो.

आपण प्रगतीच्या विरोधात बोलू शकत नाही. प्रगती आवश्यक आहे. स्त्रियांचे आर्थिक स्वावलंबन, शिक्षणाचा प्रसार, तांत्रिक विकास आणि जीवनमानातील सुधारणा या सर्व सकारात्मक गोष्टी आहेत. प्रश्न प्रगतीचा नाही; प्रश्न प्रगतीच्या किंमतीचा आहे. जर आर्थिक स्थैर्य मिळवताना मानसिक अस्थैर्य वाढत असेल, जर मोठे घर घेताना कुटुंबातील संवाद कमी होत असेल, जर मुलांच्या भविष्यासाठी धावताना त्यांच्या वर्तमानात सहभागी होण्यास वेळ मिळत नसेल, तर त्या विकासाचा अर्थ पुन्हा तपासण्याची गरज आहे.

आज समाजाला सर्वाधिक गरज आहे ती संतुलनाची. करिअर आणि कुटुंब, पैसा आणि समाधान, सुविधा आणि नाती, यश आणि आनंद यांच्यातील संतुलन हरवत चालले आहे. आपण आपल्या वेळेचा प्रामाणिक हिशेब घेतला तर लक्षात येईल की अनेक तास आपण स्क्रीनवर घालवतो, पण आपल्या प्रिय व्यक्तींशी मनमोकळा संवाद साधण्यासाठी काही मिनिटेही राखून ठेवत नाही.

खरे तर सुख ही आर्थिक संकल्पना नाही. सुख ही अनुभवांची, नात्यांची आणि मनःशांतीची अवस्था आहे. साध्या घरात राहणारे, मर्यादित उत्पन्न असलेले अनेक लोक आनंदी असतात, कारण त्यांच्याकडे एकमेकांसाठी वेळ असतो. दुसरीकडे सर्व सुविधा असूनही अनेक जण तणावग्रस्त, असमाधानी आणि एकाकी असतात. याचा अर्थ पैसा निरुपयोगी आहे असा नाही; परंतु पैसा हा सुखाचा एक घटक असू शकतो, संपूर्ण सूत्र नाही.

जीवनाच्या अखेरीस कोणती गोष्ट महत्त्वाची ठरते? मोठा फ्लॅट, बँकेतील शिल्लक, महागडी गाडी की आपल्या माणसांसोबत घालवलेले क्षण? हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. कारण आयुष्याच्या शेवटी आठवणींची किंमत मालमत्तेपेक्षा जास्त असते. मुलांना आपल्या पालकांचा पगार आठवत नाही; त्यांना आठवतात त्यांच्यासोबत घालवलेले क्षण. आई-वडिलांना मुलांनी दिलेल्या भेटवस्तू आठवत नाहीत; त्यांना आठवतो मुलांचा सहवास. जोडीदाराला बँक खात्यातील आकडे आठवत नाहीत; त्याला आठवतात एकत्र जगलेले दिवस.

आज व्हॉट्सअॅपवर फिरणारा “स्वयंपाक करणारी बाई हवी” हा संदेश कोणाच्या निवडीवर टीका करणारा नाही. तो एका व्यापक सामाजिक वास्तवाची जाणीव करून देणारा आहे. तो आपल्याला विचारायला भाग पाडतो की आपण ज्या जीवनशैलीकडे झपाट्याने धावत आहोत, ती आपल्याला खरोखर कुठे घेऊन जात आहे? आपण घर विकत घेत आहोत, की घरपण गमावत आहोत? आपण सुविधा वाढवत आहोत, की संवाद कमी करत आहोत? आपण मुलांना भविष्य देत आहोत, की त्यांचे वर्तमान हिरावून घेत आहोत?

घर हे फक्त विटा, सिमेंट आणि रंगांनी तयार होत नाही. घर तयार होते एकत्र घालवलेल्या वेळाने, सामायिक अनुभवांनी, प्रेमाने, विश्वासाने आणि परस्पर काळजीने. EMI भरून फ्लॅट विकत घेता येतो; पण कुटुंब विकत घेता येत नाही. पैसा कमावून सुविधा मिळवता येतात; पण जिव्हाळा खरेदी करता येत नाही. म्हणूनच आधुनिक जीवनाच्या या वेगवान आणि स्पर्धात्मक प्रवाहात प्रत्येकाने स्वतःला अधूनमधून एक प्रश्न विचारला पाहिजे—आपण जगण्यासाठी कमावतो आहोत की कमावण्यासाठी जगतो आहोत?

या प्रश्नाचे उत्तर सापडले, तर कदाचित जीवनातील अनेक गुंतागुंती सुटतील. कारण शेवटी माणूस किती कमावून गेला हे इतिहासाला महत्त्वाचे वाटत नाही; पण त्याने किती माणसे जपली, किती नाती टिकवली आणि किती प्रेम मागे ठेवले हेच त्याच्या आयुष्याचे खरे मोजमाप ठरते. आणि म्हणूनच आजच्या काळातील सर्वात मोठे आव्हान आर्थिक यश मिळवणे नाही; तर यश मिळवत असतानाही कुटुंब, नाती आणि माणुसकी जपणे हे आहे. अन्यथा आपण घर विकत घेऊ, पण घरात राहणारे कुटुंब हरवून बसेल.