पहिल्या घोटापासून मानसिक गुलामीपर्यंत : दारू, ड्रग्ज आणि ‘खरे बोलण्याच्या’ भ्रमाचा वेध

 पहिल्या घोटापासून मानसिक गुलामीपर्यंत : दारू, ड्रग्ज आणि ‘खरे बोलण्याच्या’ भ्रमाचा वेध

“दारू प्यायल्यावर माणूस खरे बोलतो” ही आपल्या समाजात इतकी प्रचलित समजूत आहे की ती जवळजवळ सत्य म्हणून स्वीकारली जाते. एखाद्या मैफिलीत, लग्नसमारंभात किंवा मित्रांच्या गप्पांमध्ये कोणीतरी मद्यप्राशन केल्यानंतर मनातले बोलू लागले की लगेच निष्कर्ष काढला जातो—“आता हा खरे बोलतोय.” पण विज्ञान, मानसशास्त्र आणि न्यूरोबायोलॉजी या तिन्ही क्षेत्रांतून पाहिले तर हे विधान पूर्णपणे खरे नाही. दारू किंवा कोणतेही व्यसनाधीन करणारे पदार्थ प्रथमच शरीरात गेल्यावर मेंदूत जे बदल घडतात, ते केवळ वर्तन बदलत नाहीत तर निर्णयक्षमता, आत्मनियंत्रण, धोका ओळखण्याची क्षमता आणि वास्तवाचे आकलन यांनाही प्रभावित करतात. म्हणूनच दारू प्यायलेला माणूस काही वेळा मनात दडवलेल्या भावना व्यक्त करू शकतो, पण त्याच वेळी अतिशयोक्ती, चुकीचे आकलन, खोटे आत्मविश्वासपूर्ण विधान किंवा पूर्णपणे असत्य गोष्टीही बोलू शकतो. त्यामुळे “दारू प्यायल्यावर माणूस खरे बोलतो” या वाक्यापेक्षा “दारू प्यायल्यावर माणसाचे आत्मनियंत्रण कमी होते” हे विधान अधिक वैज्ञानिक आणि वास्तववादी आहे.

मानवी मेंदू हा उत्क्रांतीचा एक अद्भुत चमत्कार आहे. अब्जावधी न्यूरॉन्स, त्यांच्यातील असंख्य जोडण्या आणि रासायनिक संदेशवाहकांच्या साहाय्याने तो विचार, भावना, स्मरणशक्ती, निर्णयक्षमता आणि व्यक्तिमत्त्व घडवतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती आयुष्यात प्रथमच दारू किंवा ड्रग्जचे सेवन करते, तेव्हा त्या पदार्थातील रसायने रक्तप्रवाहातून मेंदूपर्यंत पोहोचतात. शरीराला ती रसायने नैसर्गिक नसतात, परंतु मेंदूतील अनेक यंत्रणा त्यांना प्रतिसाद देतात. सर्वांत महत्त्वाचा परिणाम होतो तो ‘रिवॉर्ड सिस्टीम’वर. ही यंत्रणा मानवाला जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कृतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी तयार झाली आहे. स्वादिष्ट अन्न खाणे, सामाजिक स्वीकार मिळणे, प्रेम अनुभवणे किंवा एखादे उद्दिष्ट साध्य करणे यांसारख्या प्रसंगी मेंदूत डोपामाइन नावाचे न्यूरोट्रान्समीटर वाढते. त्यामुळे आनंद, समाधान आणि प्रेरणा निर्माण होते.

दारू आणि बहुतेक व्यसनाधीन पदार्थ या नैसर्गिक यंत्रणेलाच हॅक करतात. ते मेंदूला असा संदेश देतात की एखादी अत्यंत महत्त्वाची आणि आनंददायक घटना घडली आहे. परिणामी डोपामाइनचे प्रमाण अचानक वाढते. प्रथमच दारू पिणाऱ्या व्यक्तीला काही वेळासाठी हलके वाटू शकते, चिंता कमी झाल्यासारखी भासू शकते किंवा सामाजिक संकोच दूर झाल्यासारखा अनुभव येऊ शकतो. काहींना उत्साह जाणवतो, काहींना शांतता, तर काहींना धाडस आल्यासारखे वाटते. प्रत्यक्षात हा अनुभव त्या व्यक्तीच्या स्वभावावर, वातावरणावर, आनुवंशिकतेवर आणि सेवन केलेल्या पदार्थाच्या प्रकारावर अवलंबून असतो. परंतु जवळपास सर्वच व्यसनाधीन पदार्थांमध्ये एक समान धागा असतो—ते मेंदूच्या बक्षीस यंत्रणेला असामान्यरीत्या उत्तेजित करतात.

पहिल्या सेवनानंतर लगेचच एखादी व्यक्ती व्यसनी होत नाही. ही गोष्ट समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अनेक लोक आयुष्यात एक-दोन वेळा मद्यपान करतात आणि त्यानंतर कधीच त्याकडे वळत नाहीत. तर काही लोकांना पहिल्याच अनुभवातून तीव्र आकर्षण निर्माण होते. यामागे आनुवंशिकता, मानसिक आरोग्य, बालपणीचे अनुभव, सामाजिक परिस्थिती आणि व्यक्तिमत्त्वाचे गुणधर्म कारणीभूत असतात. ज्या व्यक्तीला आधीपासून नैराश्य, चिंता, एकटेपणा किंवा भावनिक ताण असेल, तिला दारू किंवा ड्रग्जमुळे मिळणारा तात्पुरता दिलासा अधिक आकर्षक वाटू शकतो. मेंदू मग त्या अनुभवाची नोंद “हे पुन्हा करायला हवे” अशा स्वरूपात ठेवू लागतो.

व्यसनाची प्रक्रिया एका दिवसात घडत नाही; ती हळूहळू घडणारी मेंदूतील शिकण्याची प्रक्रिया आहे. प्रथम अनुभवातून आनंद मिळतो. नंतर त्या आनंदाशी संबंधित आठवणी तयार होतात. मग त्या आठवणी विशिष्ट व्यक्ती, ठिकाणे, प्रसंग किंवा भावनांशी जोडल्या जातात. उदाहरणार्थ, एखाद्या तरुणाने मित्रांसोबत पार्टीत प्रथमच दारू प्यायली आणि त्याला त्या वेळी आनंददायक अनुभव आला, तर पुढच्या वेळी पार्टी, मित्रांचा समूह किंवा विशिष्ट संगीत ऐकले की मेंदू त्या अनुभवाची आठवण जागृत करू शकतो. यालाच ‘क्यू-ट्रिगर्ड क्रेविंग’ म्हणतात. म्हणजे पदार्थ समोर नसतानाही त्याची इच्छा निर्माण होऊ लागते.

मानसिक गुलामी किंवा व्यसनाचा गाभा याच ठिकाणी आहे. सुरुवातीला व्यक्ती पदार्थावर नियंत्रण ठेवत असल्याचे मानते. “मला हवे तेव्हा मी सोडू शकतो” असे ती म्हणते. परंतु वारंवार सेवनामुळे मेंदू स्वतःला नव्या परिस्थितीशी जुळवून घेऊ लागतो. नैसर्गिक आनंद देणाऱ्या गोष्टींचे आकर्षण कमी होऊ लागते. मित्रांशी साध्या गप्पा, कुटुंबातील प्रेम, छंद, खेळ, वाचन किंवा यशाची भावना यांतून मिळणारा आनंद फिका वाटू लागतो. कारण मेंदूला आता असामान्य पातळीवरील डोपामाइनची सवय लागलेली असते. परिणामी दारू किंवा ड्रग्जशिवाय आनंद मिळणे कठीण वाटू लागते.

व्यसनाच्या पुढच्या टप्प्यात ‘टॉलरन्स’ म्हणजे सहनशीलता वाढते. पूर्वी ज्या प्रमाणात दारू घेतल्यावर परिणाम जाणवत होता, त्याच परिणामासाठी अधिक प्रमाण लागते. मेंदू आणि शरीर त्या पदार्थाशी जुळवून घेत असल्यामुळे पूर्वीची मात्रा अपुरी पडते. अनेकदा लोक यालाच “आता मला दारू चढत नाही” असे समजतात. प्रत्यक्षात हा इशारा असतो की शरीरात व्यसनाची प्रक्रिया अधिक खोलवर रुजत आहे.

यानंतर येतो अवलंबित्वाचा टप्पा. पदार्थ न घेतल्यास अस्वस्थता, चिडचिड, बेचैनी, झोपेच्या समस्या, चिंता किंवा शारीरिक त्रास जाणवू लागतो. व्यक्ती मग आनंदासाठी नव्हे तर त्रास टाळण्यासाठी पदार्थ घेऊ लागते. हा बदल अत्यंत महत्त्वाचा असतो. सुरुवातीला दारू आनंद मिळवण्यासाठी घेतली जाते; नंतर ती अस्वस्थता टाळण्यासाठी घेतली जाते. इथेच मानसिक गुलामीची साखळी अधिक घट्ट होते.

मेंदूतील प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स हा भाग निर्णयक्षमता, नैतिक विचार, नियोजन आणि आत्मनियंत्रण यासाठी जबाबदार असतो. दारू विशेषतः या भागाची कार्यक्षमता कमी करते. म्हणूनच मद्यपान केलेली व्यक्ती सामान्य परिस्थितीत जे बोलणार नाही किंवा करणार नाही ते बोलू किंवा करू शकते. परंतु याचा अर्थ ती प्रत्येक गोष्ट सत्यच बोलत आहे असा होत नाही. दारूमुळे फिल्टर कमी होतात, पण वास्तव पडताळण्याची क्षमता देखील कमी होते. एखादी व्यक्ती मनातील दडपलेला राग व्यक्त करू शकते, पण त्याच वेळी त्या रागाला अतिशयोक्त स्वरूप देऊ शकते. एखादी व्यक्ती प्रेम व्यक्त करू शकते, पण तेवढ्याच सहजतेने अवास्तव दावेही करू शकते. त्यामुळे मद्यधुंद अवस्थेतील प्रत्येक विधानाला ‘अंतिम सत्य’ मानणे चुकीचे आहे.

समाजात व्यसनाचा प्रश्न केवळ वैयक्तिक कमकुवतपणाचा म्हणून पाहिला जातो. “इच्छाशक्ती कमी आहे”, “स्वभाव खराब आहे” किंवा “चारित्र्याचा दोष आहे” अशा प्रतिक्रिया दिल्या जातात. पण आधुनिक विज्ञान वेगळे चित्र दाखवते. व्यसन हा नैतिक अपयशाचा नव्हे तर मेंदूतील बदलांचा, मानसिक आरोग्याचा आणि सामाजिक परिस्थितीचा गुंतागुंतीचा परिणाम आहे. अर्थात व्यक्तीची जबाबदारी संपत नाही; परंतु व्यसनाला केवळ चारित्र्यदोष म्हणून पाहणे समस्येचे निराकरण करत नाही.

भारतीय समाजात दारूविषयी एक विचित्र द्वंद्व आढळते. एका बाजूला दारूला प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानले जाते. कॉर्पोरेट पार्टी, लग्नसमारंभ, मित्रांचे सेलिब्रेशन किंवा यश साजरे करण्याच्या प्रसंगी मद्यपानाला आधुनिकतेची खूण समजली जाते. दुसऱ्या बाजूला व्यसनाधीन व्यक्तींना सामाजिक बहिष्कार, अपमान आणि कलंकाचा सामना करावा लागतो. या विरोधाभासामुळे अनेक तरुण चुकीचे संदेश घेतात. त्यांना सुरुवातीचे सेवन निरुपद्रवी वाटते आणि संभाव्य धोके दुर्लक्षित राहतात.

ड्रग्जच्या बाबतीत परिस्थिती आणखी गंभीर आहे. काही पदार्थ दारूपेक्षा कितीतरी जलद गतीने मेंदूतील बक्षीस यंत्रणेला प्रभावित करतात. कोकेन, मेथॅम्फेटामाइन, हेरॉइन किंवा काही कृत्रिम ड्रग्ज अत्यंत तीव्र डोपामाइन प्रतिसाद निर्माण करतात. त्यामुळे व्यसनाची शक्यता वाढते. अनेक वेळा व्यक्तीला पहिल्या काही अनुभवांनंतरच तीव्र आकर्षण निर्माण होते. काही ड्रग्ज स्मरणशक्ती, निर्णयक्षमता आणि भावनिक संतुलनावर दीर्घकालीन परिणाम करू शकतात.

किशोरवयीन आणि तरुणांमध्ये व्यसनाचा धोका अधिक असतो कारण त्यांचा मेंदू अजून विकसित होत असतो. विशेषतः आत्मनियंत्रणाशी संबंधित भाग पूर्णपणे परिपक्व झालेला नसतो. त्यामुळे जोखीम घेण्याची प्रवृत्ती जास्त आणि परिणामांचा विचार करण्याची क्षमता तुलनेने कमी असू शकते. याच कारणामुळे लहान वयात सुरू झालेले व्यसन पुढे अधिक गंभीर स्वरूप धारण करण्याची शक्यता वाढते.

मानसिक गुलामी या संकल्पनेचा अर्थ केवळ पदार्थाची शारीरिक गरज नाही. ती विचारांवर, भावनांवर आणि ओळखीवरही परिणाम करते. काही काळानंतर व्यक्ती स्वतःला दारूशिवाय आनंदी, आत्मविश्वासपूर्ण किंवा सामाजिकदृष्ट्या सक्षम समजू शकत नाही. “मला रिलॅक्स व्हायचे असेल तर दारू हवी”, “मला मित्रांमध्ये मिसळायचे असेल तर दारू हवी”, “मला दुःख विसरायचे असेल तर दारू हवी” अशा श्रद्धा तयार होतात. या श्रद्धा वस्तुस्थिती नसतात; त्या मेंदूने तयार केलेल्या शिकलेल्या जोडण्या असतात. पण व्यक्ती त्यांनाच सत्य मानू लागते.

व्यसनाच्या मुळाशी अनेकदा अपूर्ण भावनिक गरजा असतात. एकटेपणा, नाकारले जाण्याची भीती, अपयशाची वेदना, कौटुंबिक तणाव, आर्थिक असुरक्षितता किंवा अस्तित्वाचा रिकामेपणा यांसारख्या भावनांपासून तात्पुरता पलायन मिळवण्यासाठी काही लोक दारू किंवा ड्रग्जकडे वळतात. पदार्थ समस्या सोडवत नाही; तो काही काळासाठी समस्येची जाणीव बोथट करतो. परंतु जेव्हा परिणाम संपतो, तेव्हा मूळ समस्या तिथेच असते आणि अनेकदा त्यात व्यसनाची नवी समस्या भर पडलेली असते.

“दारू प्यायल्यावर माणूस खरे बोलतो” या समजुतीमागे एक मानसशास्त्रीय कारणही आहे. आपण सामान्यतः सामाजिक नियमांमुळे अनेक भावना दाबून ठेवतो. राग, मत्सर, आकर्षण, दुःख किंवा असुरक्षितता उघडपणे व्यक्त करत नाही. दारूमुळे आत्मनियंत्रण कमी झाले की या भावना बाहेर येऊ शकतात. त्यामुळे निरीक्षकांना वाटते की आता खरी व्यक्ती समोर आली. प्रत्यक्षात ती व्यक्तीचा एक भाग असतो, संपूर्ण सत्य नव्हे. मानवी व्यक्तिमत्त्व अनेक स्तरांचे असते. मद्यधुंद अवस्थेत व्यक्त होणाऱ्या भावना खऱ्या असू शकतात, पण त्या त्या क्षणी विकृत, अतिरंजित किंवा संदर्भविरहित स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतात.

म्हणूनच न्यायालये, चौकश्या किंवा महत्त्वाचे वैयक्तिक निर्णय घेताना मद्यधुंद अवस्थेतील विधानांना पूर्ण विश्वासार्ह मानले जात नाही. सत्य बोलण्यासाठी आत्मनियंत्रण गमावणे आवश्यक नसते; उलट स्पष्ट विचार, जागरूकता आणि जबाबदार संवाद आवश्यक असतो.

आजच्या काळात व्यसनाविरुद्धची लढाई केवळ कायद्याने किंवा बंदी घालून जिंकता येणार नाही. त्यासाठी वैज्ञानिक समज, मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता, कुटुंबातील संवाद, शालेय शिक्षण आणि सामाजिक पाठबळ आवश्यक आहे. तरुणांना भीती दाखवण्यापेक्षा मेंदूवर होणारे वास्तविक परिणाम समजावून सांगणे अधिक प्रभावी ठरू शकते. “दारू वाईट आहे” एवढे सांगणे पुरेसे नाही; “दारू मेंदूच्या निर्णयक्षमता आणि बक्षीस यंत्रणेला कशी प्रभावित करते” हे समजावून सांगणे आवश्यक आहे.

मानवाला स्वातंत्र्य प्रिय असते. परंतु व्यसनाची शोकांतिका अशी की सुरुवात स्वेच्छेने होते आणि शेवट अनेकदा गुलामीत होतो. पहिला घोट, पहिली सिगारेट किंवा पहिला ड्रग्जचा अनुभव हा अनेकदा उत्सुकतेतून, मित्रांच्या आग्रहातून किंवा साहसाच्या भावनेतून घेतला जातो. त्या क्षणी कोणालाही वाटत नाही की हा निर्णय आयुष्यभराचा संघर्ष निर्माण करू शकतो. पण मेंदूतील सूक्ष्म रासायनिक बदल हळूहळू सवयींमध्ये, सवयी गरजांमध्ये आणि गरजा गुलामीत रूपांतरित होऊ शकतात.

खरे स्वातंत्र्य म्हणजे कोणतीही गोष्ट वापरण्याची क्षमता नव्हे; तर तिच्याशिवायही स्वतःचे निर्णय घेण्याची क्षमता होय. दारू किंवा ड्रग्ज माणसाला काही काळासाठी मुक्त झाल्यासारखे वाटू शकतात, पण दीर्घकालीन परिणाम अनेकदा उलट दिशेने घेऊन जातात. म्हणूनच व्यसनाचा प्रश्न हा केवळ आरोग्याचा किंवा कायद्याचा विषय नाही; तो मानवी स्वातंत्र्य, आत्मभान आणि जीवनाच्या गुणवत्तेशी संबंधित प्रश्न आहे. आणि “दारू प्यायल्यावर माणूस खरे बोलतो” या लोकप्रिय समजुतीपलीकडे जाऊन आपण हे समजून घेतले पाहिजे की खरे बोलणे, खरे जगणे आणि खरे स्वातंत्र्य मिळवणे यासाठी मद्यधुंद अवस्थेची नव्हे तर सजग, स्वायत्त आणि निरोगी मनाची गरज असते.