लॅब रिपोर्ट, फरक आणि सत्य

 लॅब रिपोर्ट, फरक आणि सत्य

 परवा एका लॅबमध्ये साखर १५५ आली आणि काल दुसऱ्या लॅबमध्ये ११८. आता नेमकं खरं कोणतं?” हा प्रश्न विचारताना  रुग्णाच्या चेहऱ्यावर दिसणारा संभ्रम, त्याच्या कुटुंबीयांच्या आवाजात जाणवणारी अस्वस्थता आणि त्यांच्या नजरेत दाटून आलेला संशय हे दृश्य आज जवळजवळ प्रत्येक दवाखान्यात, प्रत्येक रुग्णालयात आणि प्रत्येक प्रयोगशाळेत पाहायला मिळते. हा प्रश्न केवळ एका व्यक्तीचा नसतो; तो आधुनिक समाजाच्या विज्ञानाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाचा आरसा असतो. दोन आकडे वेगळे आले की त्यापैकी एक खोटा आणि दुसरा खरा असलाच पाहिजे, अशी आपली सहज धारणा असते. पण विज्ञानाचे जग हे न्यायालयातील निकालासारखे कृष्णधवल नसते. तिथे अनेक छटा असतात, अनेक संदर्भ असतात आणि अनेकदा सत्य हे एका आकड्यात नसून त्या आकड्यांच्या मागे दडलेल्या प्रक्रियेत असते.

कुसुमाग्रजांच्या कवितेत “वाटेवरच्या सावल्या बदलतात, पण सूर्य तोच असतो.” आशय असा व्यक्त होतो की वाटा बदलतात, दृश्ये बदलतात, ऋतू बदलतात; पण प्रवासाचे सत्य वेगळ्या पातळीवर असते. आरोग्यशास्त्रातही हेच लागू पडते. लॅब बदलू शकतात, मशीन बदलू शकतात, अहवाल बदलू शकतात; पण शरीराच्या जैविक प्रक्रियांचे मूलभूत वास्तव एका दिवसात बदलून जात नाही. तरीही समाजात अनेकदा रिपोर्टलाच अंतिम सत्य मानण्याची प्रवृत्ती वाढताना दिसते. जणू एखादा आकडा म्हणजेच व्यक्तीचे आरोग्य आणि एखादा रिपोर्ट म्हणजेच त्या व्यक्तीचे संपूर्ण भविष्य. या मानसिकतेचा पुनर्विचार करण्याची गरज आज पूर्वीपेक्षा अधिक आहे.

एकेकाळी डॉक्टरांकडे जाताना रुग्ण आपली लक्षणे सांगत असे. त्याच्या चालण्यात, बोलण्यात, चेहऱ्याच्या रंगात, श्वासोच्छवासात आणि शारीरिक तपासणीतून डॉक्टर अनेक निष्कर्ष काढत असत. आज परिस्थिती बदलली आहे. अनेकदा रुग्ण आधी रिपोर्ट घेऊन येतो आणि नंतर स्वतःबद्दल बोलतो. काही वेळा तर डॉक्टरांकडे येण्यापूर्वीच इंटरनेटवरील माहितीच्या आधारे स्वतःचा आजार आणि उपचार निश्चित करून येतो. माहितीच्या या विस्फोटामुळे जागरूकता वाढली असली, तरी गोंधळही वाढला आहे. कारण माहिती सहज उपलब्ध असते, पण तिचा योग्य संदर्भ समजून घेण्यासाठी अनुभव आणि वैज्ञानिक दृष्टी आवश्यक असते.

आपण अशा काळात जगत आहोत जिथे आकड्यांवरचा विश्वास प्रचंड वाढला आहे. स्मार्टवॉच हृदयाचे ठोके मोजते, मोबाईल चाललेली पावले सांगतो, मशीन रक्तदाब दाखवते आणि प्रयोगशाळा रक्तातील विविध घटकांचे मूल्य सांगते. या सर्व गोष्टी उपयुक्त आहेत. पण त्याचबरोबर एक सूक्ष्म धोका निर्माण झाला आहे. आपण माणसाला विसरून आकड्यांवर प्रेम करू लागलो आहोत. एखाद्या व्यक्तीची प्रकृती कशी आहे, त्याला काय त्रास होतो आहे, त्याच्या जीवनशैलीत काय बदल झाले आहेत, यापेक्षा रिपोर्टमधील संख्या अधिक महत्त्वाची वाटू लागली आहे. परिणामी जेव्हा दोन आकडे वेगळे येतात, तेव्हा विश्वासाचा पाया डळमळतो.

ग्रामीण भागातील परिस्थिती याहून वेगळी नाही. गावातील एखादा शेतकरी तालुक्याच्या ठिकाणी जाऊन तपासणी करून येतो. काही दिवसांनी शहरात मुलाकडे गेला की दुसऱ्या लॅबमध्ये तपासणी करतो. दोन्ही रिपोर्टमध्ये फरक दिसतो. मग गावात चर्चा सुरू होते—“शहरातील लॅब बरोबर की तालुक्यातली?” काही वेळा तर एका रिपोर्टच्या आधारे दुसऱ्या लॅबची प्रतिष्ठा ठरवली जाते. विज्ञानाच्या गुंतागुंतीपेक्षा अफवा वेगाने पसरतात. आणि ही समस्या केवळ ग्रामीण भागापुरती मर्यादित नाही. महानगरांमध्येही सामाजिक माध्यमांवर एखादा रिपोर्ट व्हायरल झाला की लोक क्षणार्धात निष्कर्ष काढतात.

मुळात मानवी शरीर स्थिर नाही, ही गोष्ट समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. आपल्या शरीरात प्रत्येक सेकंदाला लाखो प्रक्रिया चालू असतात. रक्तातील साखर, हार्मोन्स, एन्झाइम्स, क्षार, चरबी, रोगप्रतिकारक पेशी—या सर्वांचे प्रमाण सतत बदलत असते. आपण सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत शरीर एक क्षणही थांबत नाही. आपण जे खातो, जे पितो, जे विचार करतो, ज्या वातावरणात राहतो, त्याचा परिणाम शरीरावर होत असतो. त्यामुळे तपासणीच्या दोन वेगळ्या वेळांना आलेले परिणाम वेगळे असणे हे अनेकदा पूर्णपणे नैसर्गिक असते.

उदाहरणार्थ, रक्तातील साखरेचाच विचार करू. उपाशीपोटी तपासणी, जेवणानंतरची तपासणी, तणावाच्या काळातील तपासणी, व्यायामानंतरची तपासणी—या सर्व परिस्थितींमध्ये साखरेचे प्रमाण वेगळे असू शकते. एखाद्या दिवशी व्यक्तीने नीट झोप घेतलेली नसते, मानसिक तणाव जास्त असतो किंवा औषध घेण्याची वेळ बदललेली असते. या सर्व गोष्टींचा परिणाम दिसू शकतो. त्यामुळे एका आकड्याला अंतिम सत्य मानणे म्हणजे समुद्राचा अंदाज एका लाटेकडे पाहून बांधण्यासारखे आहे.

लॅब रिपोर्ट तयार होण्यामागे असलेली प्रक्रिया देखील तितकीच महत्त्वाची आहे. प्रयोगशाळेतील विज्ञान हे अत्यंत शिस्तबद्ध आणि सूक्ष्म आहे. परंतु कोणतीही प्रक्रिया मानवी आणि तांत्रिक घटकांपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसते. तपासणीपूर्व टप्प्यातील लहानशी चूकही परिणामांवर प्रभाव टाकू शकते. रुग्णाने उपवास केला का? नमुना योग्य प्रकारे घेतला गेला का? योग्य वेळेत प्रयोगशाळेत पोहोचला का? या प्रश्नांची उत्तरे महत्त्वाची असतात. अनेकदा रुग्ण “मी काही खाल्लेलं नाही” असे सांगतो, पण चहा, कॉफी किंवा बिस्कीट घेतलेले असते. त्याला ते उपवास मोडल्यासारखे वाटत नाही. परंतु तपासणीच्या दृष्टीने त्याचे महत्त्व असू शकते.

यानंतर येतो प्रत्यक्ष विश्लेषणाचा टप्पा. आज अनेक प्रयोगशाळा अत्याधुनिक स्वयंचलित यंत्रांचा वापर करतात. तरीही विविध कंपन्यांची यंत्रे, विविध अभिकर्मके आणि विविध मोजमाप पद्धती यांमुळे काही प्रमाणात फरक येऊ शकतो. हा फरक स्वीकारार्ह मर्यादेत असेल तर तो वैज्ञानिकदृष्ट्या सामान्य मानला जातो. विज्ञानाला हे माहीत आहे की प्रत्येक मोजमापाला काही प्रमाणात अनिश्चितता असते. म्हणूनच जागतिक स्तरावर गुणवत्ता नियंत्रणाच्या पद्धती विकसित करण्यात आल्या आहेत.

ग्रामीण आणि शहरी आरोग्यव्यवस्थेतील तफावतही येथे लक्षात घ्यावी लागते. मोठ्या शहरांतील कॉर्पोरेट रुग्णालयांमध्ये उपलब्ध असलेली यंत्रसामग्री आणि दुर्गम भागातील मर्यादित साधनसंपत्ती यात फरक असतो. तरीही याचा अर्थ असा होत नाही की एका ठिकाणचे सर्व रिपोर्ट चुकीचे आणि दुसऱ्या ठिकाणचे सर्व बरोबर असतात. अनेक ग्रामीण प्रयोगशाळा अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने काम करत असतात. उलट काही वेळा मोठ्या यंत्रणांमध्येही त्रुटी होऊ शकतात. म्हणूनच प्रयोगशाळेची विश्वासार्हता एका रिपोर्टवरून नव्हे तर सातत्यपूर्ण गुणवत्तेवरून ठरते.

आज आरोग्यसेवेतील आणखी एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे ग्राहक संस्कृतीचा प्रवेश. रुग्ण स्वतःला ग्राहक समजू लागला आहे आणि आरोग्यसेवा ही एक सेवा म्हणून पाहिली जात आहे. यामध्ये काही सकारात्मक पैलू असले तरी एक धोका आहे. ग्राहकाला विकत घेतलेल्या वस्तूसारखी अचूकता अपेक्षित असते. परंतु मानवी शरीर आणि वैद्यकशास्त्र हे उत्पादन उद्योगासारखे नसते. दोन व्यक्ती एकाच औषधाला वेगवेगळा प्रतिसाद देऊ शकतात. दोन रुग्णांमध्ये एकाच आजाराची लक्षणे भिन्न असू शकतात. त्यामुळे वैद्यकीय विज्ञानात लवचिकता आणि संदर्भ महत्त्वाचे असतात.

“Treat the patient, not the report” हे तत्त्व आजही तितकेच महत्त्वाचे आहे. एका रिपोर्टवरून उपचार करणे धोकादायक असू शकते. डॉक्टरांसाठी रिपोर्ट हा निर्णयप्रक्रियेतील एक घटक असतो. रुग्णाची कथा, त्याची लक्षणे, शारीरिक तपासणी, आधीचे आजार, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर तपासण्या यांचा एकत्रित विचार करूनच निष्कर्ष काढला जातो. अनुभवी डॉक्टरांना अनेकदा हे जाणवते की रिपोर्टपेक्षा रुग्ण अधिक महत्त्वाचा आहे. कारण आकडा काहीतरी सांगतो; पण माणूस अधिक काही सांगतो.

समाजात मात्र अनेकदा याच्या उलट चित्र दिसते. लोक एखादा रिपोर्ट हातात घेऊन घाबरतात. “रेफरन्स रेंज”च्या बाहेर गेलेला एक आकडा पाहून रात्रभर झोप लागत नाही. काही वेळा इंटरनेटवरील अपूर्ण माहिती भीती वाढवते. पण प्रत्येक असामान्य आकडा म्हणजे गंभीर आजार असे नसते. त्याचा अर्थ समजून घेण्यासाठी वैद्यकीय संदर्भ आवश्यक असतो.

विज्ञान आणि समाज यांच्यातील नातेसंबंधाचा विचार केला तर हा प्रश्न आणखी व्यापक वाटतो. समाजाला निश्चितता हवी असते. विज्ञान मात्र संभाव्यता सांगते. समाजाला अंतिम उत्तर हवे असते. विज्ञान संदर्भ सांगते. समाजाला शंका नको असते. विज्ञान प्रश्न विचारत राहते. त्यामुळे दोघांमध्ये ताण निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. पण विज्ञानाची खरी ताकद याच प्रामाणिकपणात आहे. ते स्वतःच्या मर्यादा मान्य करते. ते परिपूर्णतेचा दावा करत नाही. उलट प्रत्येक निष्कर्षासोबत त्याच्या मर्यादांची नोंद करते.

रक्ताचा रिपोर्ट हा आरशासारखा असतो. पण कोणताही आरसा प्रकाश, कोन आणि परिस्थितीवर अवलंबून असतो. सकाळच्या प्रकाशात दिसणारे प्रतिबिंब आणि संध्याकाळच्या प्रकाशात दिसणारे प्रतिबिंब थोडे वेगळे असू शकते. त्याचा अर्थ आरसा खोटे बोलतो असा नसतो. त्याचप्रमाणे रिपोर्टमधील फरक समजून घेण्यासाठी त्यामागील परिस्थिती समजून घेणे आवश्यक असते.

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल आरोग्य नोंदी आणि प्रगत निदान तंत्रज्ञान यामुळे वैद्यकीय क्षेत्र झपाट्याने बदलत आहे. तरीही एक गोष्ट बदललेली नाही—माणूस हा अजूनही वैद्यकशास्त्राचा केंद्रबिंदू आहे. कोणतेही मशीन रुग्णाची भीती मोजू शकत नाही. कोणतीही प्रयोगशाळा त्याच्या वेदनांचा संपूर्ण अर्थ सांगू शकत नाही. कोणताही रिपोर्ट त्याच्या आयुष्याची संपूर्ण कथा सांगू शकत नाही. म्हणूनच विज्ञानाला मानवी स्पर्शाची गरज असते.

दोन वेगवेगळे रिपोर्ट पाहून घाबरण्यापेक्षा त्यांचा अर्थ समजून घेण्याची गरज आहे. प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे, पण घाईघाईने निष्कर्ष काढणे टाळायला हवे. एकाच विश्वासार्ह प्रयोगशाळेत सातत्याने तपासण्या करणे, डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि आकड्यांना संदर्भासह पाहणे ही अधिक वैज्ञानिक भूमिका ठरेल.

शेवटी आरोग्याचा प्रश्न हा केवळ तपासण्यांचा नसतो; तो विश्वासाचा असतो. डॉक्टरांवर, प्रयोगशाळांवर, विज्ञानावर आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःच्या शरीराच्या समजुतीवर असलेला विश्वास. दोन रिपोर्ट वेगळे आले म्हणून सत्य बदलत नाही. सत्य अधिक खोलवर शोधावे लागते. आणि त्या शोधात आकडे, यंत्रे, डॉक्टर, प्रयोगशाळा आणि रुग्ण हे सर्व सहप्रवासी असतात.

म्हणून पुढच्या वेळी एखादा रिपोर्ट हातात घेऊन “खरे कोणते?” हा प्रश्न मनात आला, तर कदाचित अधिक योग्य प्रश्न असा असेल—“या आकड्यांमागचे वास्तव काय आहे?” कारण वैद्यकशास्त्राचा उद्देश केवळ संख्या मोजणे नाही; तर माणूस समजून घेणे आहे. रिपोर्ट महत्त्वाचे आहेत, पण ते अंतिम सत्य नाहीत. ते सत्याकडे नेणाऱ्या प्रवासातील दिशादर्शक आहेत. आणि त्या प्रवासाचा केंद्रबिंदू नेहमीच माणूस राहणार आहे. कारण शेवटी वैद्यकशास्त्र हे आकड्यांचे नव्हे, तर माणसांचे विज्ञान आहे.